اخترشناسی مایا
 |
| قوم مایا |
|---|
| مردم · زبان مایایی · جامعه |
| دین مایا · اساطیر مایا · قربانی |
| شهرها · معماری مایا · تقویم مایا |
| نقشبرجسته · نساجی · تجارت |
| موسیقی مایا · خط مایایی |
| تاریخ |
| پیش از مایا |
| فروپاشی مایا |
| فتح یوکاتان |
| فتح گواتمالا |
اخترشناسی مایا مطالعهٔ ماه، سیاره‌ها، راه شیری، خورشید و پدیده‌های اخترشناختی در میان تمدن پیشاکلمبی مایا در آمریکای میانه است.
مایاهای دورهٔ کلاسیک به‌ویژه به برخی از دقیق‌ترین دستاوردهای اخترشناسی جهان پیش از اختراع تلسکوپ دست یافتند. سامانهٔ نوشتاری کاملاً توسعه‌یافتهٔ آنان و سامانهٔ عددنویسی ارزش مکانی آنان، که هر دو کاملاً بومی آمریکای میانه بودند، در این امر نقش داشتند. مایاهای دورهٔ کلاسیک بسیاری از پدیده‌های اخترشناختی را درک کرده بودند؛ برای نمونه، برآورد آنان از طول ماه هلالی از برآورد بطلمیوس دقیق‌تر بود،[۱] و محاسبهٔ آنان از طول سال خورشیدی اعتدالی از محاسبات اسپانیایی‌ها در هنگام نخستین ورودشان دقیق‌تر بود.[۲] یکی از اهداف کاهنان-اخترشناسان مایا از رصد حرکت اجرام آسمانی، یافتن الگوهایی بود که بتوان بر پایهٔ آنها برنامهٔ کشاورزی را تنظیم کرد.[۳] بسیاری از پرستشگاه‌های مایا نیز دارای ویژگی‌هایی هستند که با رویدادهای آسمانی هم‌راستا شده‌اند.
گاه‌شماری‌های اروپایی و مایا
گاه‌شماری اروپایی
در سال ۴۶ پیش از میلاد، ژولیوس سزار مقرر کرد که سال از دوازده ماه، هر یک تقریباً ۳۰ روزه، تشکیل شود و سال عادی ۳۶۵ روز و سال کبیسه ۳۶۶ روز داشته باشد. بدین ترتیب، میانگین سال مدنی ۳۶۵٫۲۵ روز بود. این نظام گاه‌شماری ژولینی نام دارد. سال خورشیدی ۳۶۵٫۲۴۲۲ روز است و تا سال ۱۵۸۲ اختلاف چشمگیری میان انقلاب زمستانی و کریسمس و نیز میان اعتدال بهاری و عید پاک پدید آمده بود. پاپ گرگوری سیزدهم با کمک اخترشناس ایتالیایی آلویسیوس لیلیوس (لوئیجی لیلیو)، این نظام را اصلاح کرد و روزهای ۵ تا ۱۴ اکتبر ۱۵۸۲ را از تقویم حذف کرد. بدین ترتیب، سال مدنی و سال اعتدالی بار دیگر با یکدیگر هماهنگ شدند. او همچنین با مقرر کردن اینکه سال‌های سده تنها در صورتی کبیسه باشند که بر ۴۰۰ بخش‌پذیر باشند، در هر چهار سده سه روز کبیسه را حذف کرد. بنابراین، برای نمونه، سال‌های ۱۷۰۰، ۱۸۰۰ و ۱۹۰۰ کبیسه نبودند، اما سال‌های ۱۶۰۰ و ۲۰۰۰ کبیسه بودند. این نظام گاه‌شماری میلادی است. اخترشناسان از گاه‌شماری ژولینی/میلادی استفاده می‌کنند. تاریخ‌های پیش از ۴۶ پیش از میلاد نیز به گاه‌شماری ژولینی برگردانده می‌شوند. این نظام گاه‌شماری ژولینی پیش‌نگر نامیده می‌شود. محاسبات اخترشناختی دارای سال صفر هستند و سال‌های پیش از آن با اعداد منفی نشان داده می‌شوند. این شیوه سال‌شماری اخترشناختی نام دارد. در تاریخ‌گذاری تاریخی سال صفر وجود ندارد و سال ۱ پیش از میلاد بلافاصله پیش از سال ۱ میلادی قرار می‌گیرد؛ بنابراین، برای نمونه، سال ۳۱۱۳− در سال‌شماری اخترشناختی برابر با ۳۱۱۴ پیش از میلاد در سال‌شماری تاریخی است.[۴]
بسیاری از مایاشناسان تاریخ‌های گاه‌شماری مایا را به گاه‌شماری میلادی پیش‌نگر تبدیل می‌کنند. در این گاه‌شماری، تاریخ‌های ژولینی چنان بازنگری می‌شوند که گویی گاه‌شماری میلادی پیش از ۱۵ اکتبر ۱۵۸۲ نیز مورد استفاده بوده است. پیش از آنکه بتوان از این تاریخ‌ها برای مطالعهٔ اخترشناسی مایا استفاده کرد، باید آنها را به تاریخ‌های اخترشناختی تبدیل کرد، زیرا اخترشناسان از گاه‌شماری ژولینی/میلادی استفاده می‌کنند. تاریخ‌های میلادی پیش‌نگر ممکن است اختلاف قابل‌توجهی با تاریخ‌های اخترشناختی داشته باشند. برای نمونه، تاریخ اسطوره‌ای آفرینش در گاه‌شماری مایا در گاه‌شماری میلادی پیش‌نگر ۱۱ اوت ۳۱۱۴ پیش از میلاد است، در حالی که در سال‌شماری اخترشناختی برابر با ۶ سپتامبر ۳۱۱۳− است.
روزهای ژولینی
اخترشناسان زمان را به صورت شمار روزها و کسری از یک روز از ظهر ۱ ژانویهٔ ۴۷۱۲− به وقت گرینویچ بیان می‌کنند. روز ژولینی از ظهر آغاز می‌شود، زیرا اخترشناسان به پدیده‌هایی که در شب دیده می‌شوند توجه دارند. شمار روزها و کسری از روز که از این زمان گذشته باشد یک روز ژولینی را مشخص می‌کند. شمار صحیح روزهایی که از این زمان گذشته است شمارهٔ روز ژولینی نامیده می‌شود.
گاه‌شماری‌های مایا
سه گاه‌شماری اصلی در میان مایاها وجود داشت:
شمارش طولانی نظامی برای شمارش روزهاست. گاه‌شماری شمارش طولانی به‌ویژه به سبب دقت آن در ثبت رویدادهای آسمانی اهمیت داشت. برای نمونه، مایاها می‌توانستند خورشیدگرفتگی‌ها و حرکت ناهید را با دقت چشمگیری پیش‌بینی کنند. این دانش نه‌تنها برای برنامه‌ریزی کشاورزی به کار می‌رفت، بلکه در آیین‌های دینی و مشروعیت‌بخشی به فرمانروایی پادشاهان نیز نقش مهمی داشت. نمونه‌هایی از شمارش طولانی با شمار زیادی مرتبهٔ عددی وجود دارد، اما بیشتر آنها از پنج مرتبه پس از تاریخ اسطوره‌ای آفرینش، یعنی ۱۳٫۰٫۰٫۰٫۰، استفاده می‌کنند.
مایاها برای شمارش روزها چندین گونه گاه‌شماری داشتند که به آنان امکان می‌داد گاه‌شماری‌های مختلف را با یکدیگر مرتبط کنند. چرخه‌های کشاورزی تسوتسیل‌ها در جنوب مکزیک و چورتی‌ها در گواتمالا هر دو از ۲۶۰ روز پس از اوایل فوریه آغاز می‌شوند.[۵] آغاز گاه‌شماری فصلی چورتی انعطاف‌پذیر است و می‌تواند با نخستین رؤیت ماه در حدود ۸ فوریه آغاز شود که یک یا دو روز پس از ماه نو اخترشناختی است.[۶] تسوتسیل‌ها چرخهٔ ۲۶۰روزهٔ چورتی را با یک گاه‌شماری ثابت ۳۶۵روزه تلفیق کردند.[۷] ساختار هر یک از این گاه‌شماری‌ها در ادامه توضیح داده می‌شود.
تزولکین گاه‌شماری ۲۶۰روزهای است که از ترکیب اعداد یک تا ۱۳ با ۲۰ نام روز تشکیل می‌شود. ترکیب این اعداد با ۲۰ نام، ۲۶۰ روز یکتا پدید می‌آورد و هر ترکیب عدد و نام تنها یک بار رخ می‌دهد.[۸] گاه‌شماری ۲۶۰روزه مایاها را به رصد پدیده‌های ماه برای شناخت چرخهٔ کشاورزی سوق می‌داد و این سنت حتی امروزه نیز ادامه دارد.[۹] به‌ویژه خورشیدگرفتگی در فصل کشاورزی با دقت رصد می‌شد، زیرا آن را نشانه‌ای برای رخداد چرخهٔ تازهٔ ماه می‌دانستند.[۱۰] این گاه‌شماری همچنین یکی از مقدس‌ترین گاه‌شماری‌های مایاها بود و به‌عنوان سالنامه‌ای برای تعیین چرخه‌های کشاورزی و نیز در اعمال دینی برای تعیین تاریخ مراسم به کار می‌رفت. هر یک از این ۲۶۰ روز با خدایی ویژه پیوند داشت و این ایزدان تابع قدرت برتری دانسته نمی‌شدند. برخلاف سال ۳۶۵روزه، این سال ۲۶۰روزه کمتر برای شمارش و محاسبه و بیشتر برای سامان‌دهی کارها، جشن‌ها و آیین‌ها به کار می‌رفت. در برخی جوامع امروزی مایا، این سالنامهٔ ۲۶۰روزه همچنان، عمدتاً برای اعمال دینی، استفاده می‌شود.[۱۱]
هاب سالی ۳۶۵روزه است که از ۱۸ ماه تشکیل می‌شود و روزهای هر ماه از صفر تا ۱۹ شماره‌گذاری می‌شوند؛ در پایان سال نیز پنج روز نحس قرار دارد.
هنگامی که تاریخ تزولکین و هاب هر دو ذکر شوند، تاریخ حاصل دور تقویمی نامیده می‌شود. همان دور تقویمی پس از هر ۱۸٬۹۸۰ روز، یعنی تقریباً ۵۲ سال، تکرار می‌شود. دور تقویمی در تاریخ اسطوره‌ای آغاز آفرینش «۴ آهاو ۸ کومکو» بود. هنگامی که این تاریخ دوباره فرا می‌رسد، «تکمیل دور تقویمی» نامیده می‌شود.
حامل سال نام یکی از روزهای تزولکین است که با نخستین روز هاب هم‌زمان می‌شود. چندین نظام متفاوت حامل سال در آمریکای میانه به کار می‌رفت.[۱۲]
همبسته‌سازی گاه‌شماری مایا و گاه‌شماری اروپایی
گاه‌شماری مایا و گاه‌شماری اروپایی با استفاده از شمارهٔ روز ژولینی تاریخ آغاز آفرینش کنونی، یعنی ۱۳٫۰٫۰٫۰٫۰، ۴ آهاو، ۸ کومکو، با یکدیگر همبسته می‌شوند. شمارهٔ روز ژولینی در ظهر این روز ۵۸۴٬۲۸۳ بود. این شیوه «همبستگی گودمن–مارتینز–تامپسون» است.
منابع کتیبه‌های اخترشناختی
نسخه‌های خطی مایا
در زمان فتح سرزمین‌های مایا به دست اسپانیایی‌ها، مایاها کتاب‌های بسیاری داشتند. این کتاب‌ها بر روی کاغذِ پوست‌درختی تاشونده نقاشی و نوشته می‌شدند. فاتحان اسپانیایی و کشیشان کاتولیک هرگاه این کتاب‌ها را می‌یافتند آنها را نابود می‌کردند. بدنام‌ترین نمونهٔ این کار، سوزاندن شمار زیادی از این کتاب‌ها در مانی، یوکاتان به فرمان اسقف دیه‌گو د لاندا در ژوئیهٔ ۱۵۶۲ بود. امروزه تنها چهار نسخه از این دست‌نوشته‌ها باقی مانده است: نسخهٔ درسدن، نسخهٔ مادرید، نسخهٔ پاریس و نسخهٔ گرولیر. نسخهٔ درسدن یک سالنامهٔ اخترشناختی است. اگرچه مایاها با استفاده از این نسخه نمی‌توانستند وقوع یک گرفت را در محل خود با موفقیت پیش‌بینی کنند، جدول‌های گرفت در نسخهٔ درسدن به آنان امکان می‌داد دوره‌هایی را که ممکن بود در نقطه‌ای از جهان گرفت رخ دهد پیش‌بینی کنند.[۱۳] نسخهٔ مادرید عمدتاً از سالنامه‌ها و پیشگویی‌هایی تشکیل شده است که کاهنان مایا برای اجرای مراسم و آیین‌های پیشگویی از آنها استفاده می‌کردند. این نسخه همچنین دارای جدول‌های اخترشناختی است، هرچند شمار آنها از سه نسخهٔ دیگر باقی‌ماندهٔ نسخه‌های خطی مایا کمتر است. نسخهٔ پاریس شامل پیشگویی‌هایی برای تون‌ها و کاتون‌ها (نگاه کنید به گاه‌شماری شمارش طولانی آمریکای میانه) و نیز منطقةالبروج مایا است. نسخهٔ گرولیر یک سالنامهٔ ناهید است.
ارنست فورستمان، کتابدار کتابخانهٔ عمومی سلطنتی درسدن، دریافت که نسخهٔ درسدن یک سالنامهٔ اخترشناختی است و در اوایل سدهٔ بیستم توانست بخش بزرگی از آن را رمزگشایی کند.[۱۴]
یادمان‌های مایا
سنگ‌یادهای مایا
مایاها شمار زیادی سنگ‌یاد برپا کردند. این سنگ‌یادها دارای تاریخی بر پایهٔ شمارش طولانی بودند. همچنین یک مجموعهٔ تکمیلی را دربر می‌گرفتند. مجموعهٔ تکمیلی شامل داده‌های مربوط به ماه بود: شمار روزهای سپری‌شده از ماه‌گرد کنونی، طول ماه‌گرد و شمارهٔ ماه‌گرد در چرخه‌ای شش‌تایی. برخی از آنها دارای شمارش ۸۱۹روزه بودند که ممکن است شمارش روزهای چرخه‌ای مرتبط با مشتری بوده باشد. بخش مشتری و زحل را در پایین ببینید. برخی رویدادهای اخترشناختی دیگر نیز ثبت شده‌اند؛ برای نمونه، هشدار گرفتگی در سنگ‌یاد ئی کیریگوا ــ ۹٫۱۷٫۰٫۰٫۰. دو روز بعد، در ۹٫۱۷٫۰٫۰٫۲، برابر با جمعه ۱۸ ژانویهٔ ۷۷۱، خورشیدگرفتگی جزئی در آمریکای میانه قابل مشاهده بود.[۱۶][۱۷]
سنگ‌یاد شمارهٔ ۳ سانتا النا پوکو اوینیک دارای تاریخ ۹٫۱۷٫۱۹٫۱۳٫۱۶، ۵ کیب، ۱۴ چِن، برابر با ۱۶ ژوئیهٔ ۷۹۰، همراه با نشانهٔ هیروگلیفی خورشیدگرفتگی است.[۱۸] سه روز بعد، در ۱۶ ژوئیهٔ ۷۹۰، یک خورشیدگرفتگی کامل مستقیماً از فراز این مکان گذشت.[۱۹][۲۰]
کتیبه‌های گاه‌شماری
بسیاری از پرستشگاه‌های مایا دارای نوشته‌های هیروگلیفی بودند. این نوشته‌ها هم مطالب گاه‌شماری و هم مطالب اخترشناختی را دربر می‌گیرند.
در پژوهشی در زمینهٔ باستان‌اخترشناسی، مارتینس-گونسالس هم‌زمانی تاریخی میان بر تخت نشستن اوکیت کان لک توک، که در دیوارنگارهٔ ۹۶ هیروگلیف در اک بالام به تاریخ ۲۶ مهٔ ۷۷۰ ثبت شده است، و گزارش‌های چینی از دنباله‌دار C/770 K1 در همان روز را بررسی کرد. مدار بازسازی‌شده نشان می‌دهد که این دنباله‌دار پیش از طلوع خورشید در آسمان شمال‌شرقی قرار داشته و شرایط آن برای دیده‌شدن با چشم غیرمسلح از شمال یوکاتان مناسب بوده است.[۲۱]
روش‌های رصد اخترشناختی
اخترشناسی مایا اخترشناسی با چشم غیرمسلح بود که بر رصد سمت طلوع و غروب اجرام آسمانی استوار بود.[۲۳] طراحی شهرها و جهت‌گیری بناها نیز اغلب بر پایهٔ مسیرها و رویدادهای اخترشناختی انجام می‌شد.[۲۴] مایاها همچنین بر این باور بودند که اراده و کردار خدایان را می‌توان از آرایش سیاره‌ها و ستارگان دریافت.[۲۵]
بسیاری از چاه‌های واقع در ویرانه‌های مایا نیز برای رصد گذر سرسویی خورشید به کار می‌رفتند.[۲۶]
یکی از مکان‌هایی که در پژوهش‌های مربوط به اخترشناسی مایا بیش از همه بررسی شده، ال کاراکول در چیچن ایتزا است. کاراکول رصدخانه‌ای است که جهت آن برای دنبال کردن مسیر ناهید در طول سال تنظیم شده است.[۲۷] پلکان بزرگ منتهی به سازه‌ای که زمانی استوانه‌ای‌شکل بود، ۲۷٫۵ درجه از جهت بناهای پیرامون انحراف دارد تا با شمالی‌ترین حد ناهید هم‌راستا شود؛ قطر شمال‌شرقی–جنوب‌غربی این مکان نیز با طلوع خورشید در انقلاب تابستانی و غروب خورشید در انقلاب زمستانی هم‌راستاست.[۲۸]
رصدهای اخترشناختی
خورشید
مایاها از انقلاب‌های تابستانی و زمستانی و اعتدال‌های بهاری و پاییزی آگاهی داشتند. این موضوع در جهت‌گیری بناهای آنان نمایان است. با این حال، روزهای گذر سرسویی برای آنان اهمیت بیشتری داشت. در مناطق حاره‌ای، خورشید هر سال دو بار مستقیماً از فراز سر می‌گذرد. بسیاری از سازه‌های شناخته‌شده در پرستشگاه‌های مایا برای رصد این پدیده ساخته شده بودند. نمونه‌ای از چنین بناهایی رصدخانهٔ شوچیکالکو است. این رصدخانه اتاقی زیرزمینی با سوراخی در سقف است. در دو روز سال، یعنی ۱۵ مه و ۲۹ ژوئیه، نور خورشید مستقیماً تصویر خورشید بر کف اتاق را روشن می‌کرد.[۲۹] مونرو اس. ادمونسون ۶۰ گاه‌شماری آمریکای میانه را بررسی کرد و دریافت که میان آنها هماهنگی چشمگیری وجود دارد و مهم‌ترین استثنا، وجود چند نظام متفاوت حامل سال است. او بر این باور بود که این حاملان سال متفاوت بر پایهٔ سال‌های خورشیدی‌ای شکل گرفته‌اند که نظام مربوط در آنها آغاز شده بود.[۳۰] خورشید در فرهنگ مایا اهمیت فراوانی داشت. خدای خورشید مایا کینیچ آهاو بود که یکی از خدایان آفرینندهٔ مایا به‌شمار می‌رفت. باور بر این بود که کینیچ آهاو سراسر روز در آسمان می‌درخشد و شب‌هنگام به جگوار بدل می‌شود تا از شیبالبا، جهان زیرین مایا، عبور کند.[۳۱]
مایاها می‌دانستند که هابِ ۳۶۵روزه در هر سال حدود ۰٫۲۵ روز با سال اعتدالی تفاوت دارد. در یادمان‌های مایا چندین بازهٔ زمانی متفاوت ثبت شده است که می‌توان از آنها برای تقریب طول سال اعتدالی استفاده کرد.[۳۲] دقیق‌ترین آنها نشان می‌دهد که سال اعتدالی در هر ۱٬۵۰۸ روز، یک روز از هابِ ۳۶۵روزه طولانی‌تر است. وقوع یک انقلاب مشخص در تاریخی معین از هاب پس از گذشت ۱٬۵۰۸ سال ۳۶۵روزهٔ هاب دوباره تکرار خواهد شد. هاب در هر ۱٬۵۰۸ روز یک روز عقب می‌افتد و ۱٬۵۰۸ سال هاب طول می‌کشد تا این عقب‌افتادگی به اندازهٔ یک سال هاب شود. بنابراین، ۳۶۵ × ۱٬۵۰۸ = ۳۶۵٫۲۴۲۲ × ۱٬۵۰۷؛ به عبارت دیگر، ۱٬۵۰۸ سال هاب برابر با ۱٬۵۰۷ سال اعتدالیِ ۳۶۵٫۲۴۲۲روزه است.[۳۳]
سال اعتدالی در دست‌نوشته‌های مایا
انقلاب‌ها و اعتدال‌ها در بسیاری از سالنامه‌ها و جدول‌های نسخه‌های خطی مایا توصیف شده‌اند. نسخهٔ خطی درسدن دارای سه جدول فصلی و چهار سالنامهٔ مرتبط است. نسخهٔ خطی مادرید پنج سالنامهٔ خورشیدی دارد و احتمالاً نسخهٔ خطی پاریس نیز دارای یک سالنامه است. تاریخ بسیاری از این متون را می‌توان به نیمهٔ دوم سدهٔ نهم و نیمهٔ نخست سدهٔ دهم نسبت داد.[۳۴]
نسخهٔ خطی درسدن
جدول‌های فصلی بالایی و پایینی (صفحه‌های ۶۱ تا ۶۹) هاب، انقلاب‌ها و اعتدال‌ها، چرخهٔ گرفت و حامل سال (۰ پوپ) را در یک نظام واحد به هم پیوند می‌دهند. این جدول به میانهٔ سدهٔ دهم مربوط است، اما بیش از دوازده تاریخ مبنای دیگر از سدهٔ چهارم تا یازدهم را نیز دربر دارد.[۳۵]
سالنامهٔ باران‌آوری (صفحه‌های ۲۹ب تا ۳۰ب) به هاب و سال اعتدالی مربوط است. در سال مورد نظر، انقلاب تابستانی چند روز پیش از نیم‌سال رخ داده بود. این موضوع تأیید می‌کند که سال مورد نظر یا ۸۵۷ یا ۸۹۹ بوده است. این سالنامه همچنین آیینی چهارقسمتی برای باران‌آوری را توصیف می‌کند که به آیین‌های یوکاتانی شناخته‌شده از مردم‌نگاری نوین شباهت دارد.[۳۶]
«جدول پیوندخورده» (صفحه‌های ۳۱آ تا ۳۹آ) از ترکیب دو جدول جداگانه تشکیل شده است. این جدول آیین‌هایی از جمله آیین‌های اوایاب، نیم‌سال و مطالبی دربارهٔ کشاورزی و هواشناسی را دربر می‌گیرد. همچنین اشاره‌ای به نیم‌سال و نوارهای آسمانی دارد که دو مورد از آنها دارای نشانه‌های ناهید هستند. جدول چهار تاریخ مبنا دارد: دو تاریخ در سدهٔ چهارم، یکی در سدهٔ نهم و دیگری در سدهٔ دهم. سه مورد از این تاریخ‌ها، تاریخ مبنای جدول فصلی نیز هستند.[۳۷]
«سالنامهٔ سوزاننده» (صفحه‌های ۳۳ج تا ۳۹ج) شامل ایستگاه‌های چرخهٔ سوزاننده است؛ نظامی برای تقسیم تزولکین که از تاریخ دورهٔ استعماری یوکاتان شناخته شده است. این سالنامه همچنین به فصل‌های گرفت و ایستگاه‌های سال اعتدالی اشاره دارد. سالنامه به چند سال پیش و اندکی پس از ۱۵۲۰ مربوط می‌شود؛ زمانی که ممکن است نسخهٔ خطی پیشاپیش به دست اسپانیایی‌ها افتاده بوده باشد.[۳۸]
«سالنامهٔ زناشویی» (صفحه‌های ۲۲ج تا ۲۳ج) یکی از مجموعه سالنامه‌هایی است که به روابط زناشویی میان جفت‌های ایزدان می‌پردازد. ممکن است در آن اشاره‌ای به اعتدال بهاری وجود داشته باشد.[۳۹]
افزون بر جدول‌های اخترشناختی حفظ‌شده در نسخهٔ خطی درسدن، تصویرهایی از ایزدان گوناگون و ارتباط آنان با موقعیت سیاره‌ها نیز وجود دارد.[۱]
نسخهٔ خطی مادرید
صفحه‌های ۱۰ب،ج تا ۱۱ب،ج نسخهٔ خطی مادرید شامل دو سالنامهٔ مشابه جدول‌های فصلی نسخهٔ خطی درسدن است. در سالنامهٔ پایینی، نیم‌سال هاب در همان روز انقلاب تابستانی رخ داده است و بر این اساس می‌توان این رویداد را به سال ۹۲۵ تاریخ‌گذاری کرد.[۴۰]
سالنامهٔ بلند (صفحه‌های ۱۲ب تا ۱۸ب) شامل شمایل‌نگاری هاب، بارندگی فراوان و اخترشناسی است. این سالنامه چندین نشانهٔ گرفت دارد که با فاصله‌های درست چرخه‌های گرفت از یکدیگر قرار گرفته‌اند. تاریخ‌های گرفت و گاه‌شماری امکان تاریخ‌گذاری این سالنامه به سال ۹۲۴ را فراهم می‌کنند. ترکیب این سالنامه با سالنامه‌های فصلی همین نسخه، از نظر کارکرد معادل دو سالنامهٔ فصلی نسخهٔ خطی درسدن است.[۴۱]
صفحه‌های ۵۸ج تا ۶۲ج یک سالنامهٔ سال اعتدالی را تشکیل می‌دهند. این سالنامه ۱٬۸۲۰ روز را دربر می‌گیرد و از ۲۰ ردیفِ ۹۱روزه تشکیل شده است. یکی از عنوان‌ها یک اعتدال را با نشانهٔ ناهید مرتبط می‌کند. بر این اساس، تاریخ این سالنامه میان سال‌های ۸۹۰ و ۹۶۲ قرار می‌گیرد.[۴۲]
«سالنامهٔ پرندگان» (صفحه‌های ۲۶ج تا ۲۷ج) ساختاری نامعمول دارد (۵ × ۱۵۶ = ۷۸۰ روز). یکی از تصاویر آن احتمالاً اشاره‌ای به اعتدال بهاری است. تاریخ این سالنامه را نمی‌توان تعیین کرد.[۴۳]
نسخهٔ خطی پاریس
سالنامه‌های «خدای سی» (صفحه‌های ۱۵آ،ب تا ۱۸آ،ب) بسیار ناقص‌اند و بخشی از آنها پاک شده است. تعیین طول یا تاریخ آنها امکان‌پذیر نیست. دو آیین شناخته‌شدهٔ هاب را می‌توان در آنها تشخیص داد. ممکن است سالنامه‌های خدای سی معادل جدول‌های فصلی نسخهٔ خطی درسدن و سالنامه‌های خدای سی در نسخهٔ خطی پاریس باشند.[۴۴]
کتاب‌های چیلام بالام
کتاب چیلام بالام به‌طور مشخص به نیم‌سال، انقلاب‌ها و اعتدال‌ها اشاره می‌کند.[۴۵][۴۶]
جهت‌گیری بناها
آنتونی آونی و هورست هارتونگ پژوهشی گسترده دربارهٔ جهت‌گیری بناها در منطقهٔ مایا منتشر کردند. آنان دریافتند که بیشتر جهت‌گیری‌ها در محدودهٔ ۸ تا ۱۸ درجه در شرق شمال قرار می‌گیرند و شمار زیادی نیز در ۱۴ و ۲۵ درجهٔ شرق شمال واقع شده‌اند. آونی بر این باور است که جهت‌گیری‌های ۲۵ درجهٔ جنوب شرق با جایگاه طلوع خورشید بر افق در انقلاب زمستانی و جهت‌گیری‌های ۲۵ درجهٔ شمال غرب با غروب خورشید در انقلاب تابستانی هم‌راستا هستند.[۴۷] پژوهش‌های نظام‌مند بعدی به شناسایی چندین گروه از جهت‌گیری‌ها انجامیده است که بیشتر آنها به تاریخ‌های طلوع و غروب خورشید با اهمیت کشاورزی مربوط می‌شوند.[۴۸][۴۹][۵۰][۵۱]
دو راستای قطری در سکوی پایهٔ کاراکول در چیچن ایتزا با سمت طلوع خورشید در انقلاب تابستانی هم‌راستا هستند و راستایی عمود بر پایهٔ سکوی پایینی با سمت غروب خورشید در انقلاب تابستانی مطابقت دارد. یکی از پنجره‌های برج مدور شکافی باریک برای مشاهدهٔ غروب خورشید در هنگام اعتدال‌ها فراهم می‌کند. کاراکول همچنین برای رصد گذر سرسویی خورشید استفاده می‌شد. راستایی عمود بر پایهٔ سکوی بالایی و راستایی دیگر از مرکز یکی از ورودی‌های بالای یادمان نمادین، با سمت غروب خورشید در روزهای گذر سرسویی هم‌راستا هستند.[۵۲]
رصدگاه‌های خورشیدی دیگری نیز در اواشاکتون،[۵۳] اوشکینتوک[۵۴] و یاشچیلان وجود دارند.[۵۵]
ماه
بسیاری از کتیبه‌ها داده‌هایی دربارهٔ شمار روزهای سپری‌شده از ماه‌گرد کنونی، شمار روزهای ماه‌گرد کنونی و جایگاه آن در چرخه‌ای متشکل از شش ماه‌گرد دارند. در واقع، چرخهٔ کشاورزی ۲۶۰روزهٔ مایا که از فوریه تا اکتبر ادامه داشت، بر پایهٔ گام‌های ماه تنظیم شده بود.[۵۶] این امر می‌تواند یکی از دلایل علاقهٔ مایاها به پدیده‌های مرتبط با ماه، از جمله خورشیدگرفتگی، بوده باشد.[۵۷]
اخترشناسان امروزی مقارنهٔ خورشید و ماه ــ یعنی هنگامی که خورشید و ماه دارای طول دایرةالبروجی یکسان هستند ــ را ماه نو می‌دانند. مایاها روز صفر چرخهٔ ماه را یا نخستین روزی می‌دانستند که هلال کاهندهٔ ماه دیگر دیده نمی‌شد، یا نخستین روزی که هلال باریک ماه افزاینده دیده می‌شد؛ شیوهٔ دوم به «نظام پالنکه» معروف است.[۵۸] در این نظام، تاریخ صفر شمارش ماه تقریباً دو روز پس از ماه نو اخترشناختی قرار می‌گیرد. آونی[۵۹] و فولس[۶۰] شمار زیادی از این کتیبه‌ها را بررسی کردند و شواهد نیرومندی در تأیید نظام پالنکه یافتند. با این حال، فولس نتیجه گرفت که «... دست‌کم دو روش و فرمول متفاوت برای محاسبهٔ سن ماه و جایگاه آن در چرخهٔ شش‌ماهه به کار می‌رفته است...»
جهت‌گیری بناها
شماری از جهت‌گیری‌های معماری مرتبط با بیشینه‌های ماه ــ یعنی موقعیت‌های ایست ماه بر افق ــ شناسایی شده‌اند. بیشتر آنها در ساحل شمال‌شرقی شبه‌جزیرهٔ یوکاتان متمرکزند؛ منطقه‌ای که می‌دانیم پرستش ایشچل، ایزدبانوی مرتبط با ماه، در آن اهمیت فراوانی داشته است.[۶۱]
تیر
صفحه‌های ۳۰ج تا ۳۳ج نسخهٔ خطی درسدن یک سالنامهٔ ناهید–عطارد را تشکیل می‌دهند. طول ۲٬۳۴۰روزهٔ سالنامهٔ ناهید–عطارد تقریب نزدیکی از دوره‌های هلالی ناهید (۴ × ۵۸۵) و عطارد (۲۰ × ۱۱۷) است. این سالنامه همچنین به انقلاب تابستانی و آیین‌های اوایبِ هاب در سدهٔ دهم میلادی اشاره دارد.[۶۲]
ناهید
ناهید برای مردمان آمریکای میانه اهمیت بسیار زیادی داشت. مایاها چرخه‌های آن را با دقت دنبال می‌کردند. آنان سیارهٔ ناهید را با جنگ مرتبط می‌دانستند و زمان نبردها را با حرکت‌های ناهید هماهنگ می‌کردند. مایاها همچنین بر پایهٔ جایگاه ناهید در آسمان، دشمنان اسیرشده را قربانی می‌کردند.[۶۳] رصد ناهید برای کشاورزی مایا نیز اهمیت داشت. از آنجا که باور داشتند ناهید با بارندگی در سرزمین‌های مایا ارتباط دارد، کشاورزان با مشاهدهٔ آن می‌کوشیدند میزان بارندگی فصل بارانی را پیش‌بینی کنند.[۶۴] در واقع، مار چیچان نه‌تنها ایزد ناهید، بلکه ایزد باران نیز دانسته می‌شد؛ موضوعی که همسانی میان ایزد ناهید و فرمانروایی او بر باران در این سنت را نشان می‌دهد.[۶۵]
از آنجا که ناهید نسبت به زمین به خورشید نزدیک‌تر است، در مدار خود از زمین پیشی می‌گیرد. هنگامی که در مقارنهٔ برین از پشت خورشید می‌گذرد و هنگامی که در مقارنهٔ زیرین میان زمین و خورشید قرار می‌گیرد، دیده نمی‌شود. ناپدیدشدن آن به‌عنوان ستارهٔ شامگاهی و پدیدارشدن دوباره‌اش در حدود هشت روز بعد به‌عنوان ستارهٔ بامدادی، پس از مقارنهٔ زیرین، به‌ویژه چشمگیر است. چرخهٔ ناهید ۵۸۳٫۹۲ روز طول می‌کشد، اما طول آن میان ۵۷۶٫۶ تا ۵۸۸٫۱ روز تغییر می‌کند.[۶۶] اخترشناسان پدیده‌های طلوع و غروب اختری را با استفاده از «قوس دید» محاسبه می‌کنند؛ یعنی اختلاف ارتفاع میان جرم آسمانی و مرکز خورشید در زمان طلوع یا غروب هندسی جرم. در این محاسبه، ۳۴ دقیقهٔ قوسی شکست نور ــ که امکان مشاهدهٔ جرم را پیش از طلوع هندسی آن فراهم می‌کند ــ و نیز نیم‌قطر ۰٫۲۶۶۵۶۳۸۸... درجه‌ای خورشید منظور نمی‌شود. پدیده‌های جوی مانند خاموشی جوی نیز در نظر گرفته نمی‌شوند. قوس دید لازم بر پایهٔ روشنایی جرم آسمانی متفاوت است. از آنجا که اندازهٔ ظاهری ناهید تغییر می‌کند و دارای گام‌های مختلف است، برای چهار حالت متفاوت طلوع و غروب آن از مقادیر متفاوت قوس دید استفاده می‌شود.[۶۷][n ۱]
نسخهٔ خطی درسدن
صفحه‌های ۲۴ و ۴۶ تا ۵۰ نسخهٔ خطی درسدن یک سالنامهٔ ناهید را تشکیل می‌دهند. بریکر و بریکر می‌نویسند:
«جدول ناهید چرخهٔ هلالی ناهید را با فهرست کردن تاریخ‌های رسمی یا قراردادی نخستین و آخرین ظهور این سیاره به‌عنوان «ستارهٔ بامدادی» و «ستارهٔ شامگاهی» دنبال می‌کند. تأکید، هم در شمایل‌نگاری و هم در متن، بر نخستین ظهور آن به‌عنوان ستارهٔ بامدادی (طلوع اختری) است که تاریخ‌های آن با دقت زیادی ارائه شده‌اند. این نخستین ظهور زمانی خطرناک دانسته می‌شد و هدف اصلی جدول ناهید هشدار دادن دربارهٔ چنین روزهای خطرناکی بود. جدول روزهای تزولکین را برای چهار رویداد ظهور/ناپدیدشدن در هر یک از ۶۵ چرخهٔ پیاپی ناهید، یعنی دوره‌ای حدوداً ۱۰۴ساله، فهرست می‌کند. این جدول دست‌کم چهار بار، با تاریخ‌های آغاز متفاوت، از سدهٔ دهم تا چهاردهم میلادی مورد استفاده قرار گرفته است.»[۶۸]
از آنجا که دورهٔ قراردادی مایا ۵۸۴ روز و دورهٔ هلالی واقعی ناهید ۵۸۳٫۹۲ روز بود، با گذشت زمان خطایی در جدول انباشته می‌شد. آونی[۶۹] و بریکر و بریکر[۷۰] شیوه‌های احتمالی اصلاح این خطا در نسخهٔ خطی را بررسی کرده‌اند.
صفحه‌های ۸ تا ۵۹ نسخهٔ خطی درسدن شامل جدولی سیاره‌ای است که چرخه‌های هلالی مریخ و ناهید را با یکدیگر هم‌سنج می‌کند. چهار تاریخ مبنای احتمالی برای آن وجود دارد: دو تاریخ در سدهٔ هفتم و دو تاریخ در سدهٔ هشتم.[۷۱]
صفحه‌های ۳۰ج تا ۳۳ج نسخهٔ خطی درسدن یک سالنامهٔ ناهید–عطارد است. طول ۲٬۳۴۰روزهٔ سالنامهٔ ناهید–عطارد تقریب نزدیکی از دوره‌های هلالی ناهید (۴ × ۵۸۵) و عطارد (۲۰ × ۱۱۷) است. این سالنامه همچنین به انقلاب تابستانی و آیین‌های اوایبِ هاب در سدهٔ دهم میلادی اشاره دارد.[۶۲]
نسخهٔ خطی گرولیر
نسخهٔ خطی گرولیر تاریخ‌های تزولکین را برای ظهور و ناپدیدشدن ناهید در نیمی از چرخه‌های ناهید ثبت‌شده در نسخهٔ خطی درسدن فهرست می‌کند. این تاریخ‌ها همان تاریخ‌های ثبت‌شده در نسخهٔ درسدن هستند.[۷۲]
جهت‌گیری بناها
کاراکول در چیچن ایتزا بقایای پنجره‌هایی را در خود دارد که از میان آنها می‌شد بیشینهٔ کشیدگی‌های ناهید را مشاهده کرد. چهار جهت‌گیری اصلی سکوی پایینی، نقاط بیشترین جابه‌جایی افقی سیاره در طول سال را مشخص می‌کنند. دو راستای پنجره‌های باقی‌مانده در برج بالایی نیز با موقعیت‌های حدی ناهید در بیشترین میل شمالی و جنوبی آن هم‌راستا هستند.[۷۳]
بنای شمارهٔ ۲۲ در کوپان «پرستشگاه ناهید» نامیده می‌شود، زیرا نمادهای ناهید بر آن نقش بسته‌اند. این بنا پنجره‌ای باریک دارد که می‌توان از آن برای رصد ناهید در تاریخ‌های مشخص استفاده کرد.[۷۴][۷۵]
کاخ فرماندار در اوشمال نسبت به راستای شمال‌شرقی دیگر بناها ۳۰ درجه انحراف دارد. درِ آن رو به جنوب‌شرق است. در حدود ۴٫۵ کیلومتر دورتر از در، تپه‌ای هرمی‌شکل قرار دارد که از آنجا می‌شد بیشینه‌های شمالی ناهید را بر فراز کاخ فرماندار مشاهده کرد.[۷۶] بر پیشانی‌های بنا صدها نقاب چاک دیده می‌شود که زیر پلک‌هایشان نمادهای ناهید نقش بسته است.[۷۷]
کتیبه‌ها
دِ مِیس جدولی شامل ۱۴ کتیبهٔ شمارش طولانی ارائه کرده است که پدیده‌های طلوع و غروب اختری ناهید را ثبت می‌کنند.[۷۸]
دِ مِیس همچنین جدولی از ۱۱ تاریخ شمارش طولانی ارائه کرده است که بیشینهٔ کشیدگی ناهید را ثبت می‌کنند.[۷۹]
دیوارنگاره‌های بونامپاک پیروزی شاه چان موان را نشان می‌دهند؛ در حالی که دشمنانش بر زمین افتاده و برای زنده ماندن التماس می‌کنند. تاریخ این رویداد با طلوع اختری ناهید و گذر سرسویی خورشید هم‌زمان بوده است.[n ۲]
بهرام
نسخهٔ خطی درسدن
نسخهٔ خطی درسدن دارای سه جدول مریخ است و در نسخهٔ خطی مادرید نیز بخشی از یک سالنامهٔ مریخ وجود دارد.
صفحه‌های ۴۳ب تا ۴۵ب نسخهٔ خطی درسدن جدولی از چرخهٔ هلالی ۷۸۰روزهٔ مریخ هستند. در این جدول بر دورهٔ حرکت پس‌روندهٔ مریخ، یعنی زمانی که این سیاره درخشان‌تر است و برای مدت طولانی‌تری دیده می‌شود، تأکید شده است. تاریخ جدول به دورهٔ پس‌روی مریخ در سال ۸۱۸ میلادی بازمی‌گردد. متن به یک فصل گرفت ــ هنگامی که ماه در نزدیکی گرهٔ صعودی یا نزولی خود قرار دارد ــ اشاره می‌کند که با حرکت پس‌روندهٔ مریخ هم‌زمان بوده است.[۸۰]
جدول‌های آب بالایی و پایینی در صفحه‌های ۶۹ تا ۷۴ نسخهٔ خطی درسدن در همان صفحه‌ها قرار دارند، اما با یکدیگر متفاوت‌اند.
جدول بالایی از ۱۳ گروهِ ۵۴روزه، در مجموع ۷۰۲ روز، تشکیل شده است. این مدت زمانی است که مریخ برای بازگشت به همان طول آسمانی نیاز دارد، اگر دورهٔ آسمانی شامل یک دورهٔ پس‌روی باشد. جدول برای استفادهٔ دوباره بازبینی شده و دارای هفت تاریخ مبنا از سدهٔ هفتم تا یازدهم است.
جدول آب پایینی دارای ۲۸ گروهِ ۶۵روزه، در مجموع ۱٬۸۲۰ روز، است. این جدول تنها یک تصویر دارد: صحنه‌ای از باران سیل‌آسا در صفحهٔ ۷۴. این تصویر به‌اشتباه به‌عنوان بازنمایی پایان جهان تفسیر شده است. هدف جدول دنبال کردن چندین چرخهٔ فرهنگی و طبیعی بوده است. این چرخه‌ها شامل کاشت و برداشت، خشکسالی، بارندگی و فصل توفند، فصل گرفت و رابطهٔ راه شیری با افق می‌شوند. جدول در دوره‌های مختلف بازبینی شده و پنج تاریخ مبنا از سدهٔ چهارم تا دوازدهم برای آن تعیین شده است.[۸۱]
صفحه‌های ۸ تا ۵۹ نسخهٔ خطی درسدن جدولی سیاره‌ای است که چرخه‌های هلالی مریخ و ناهید را با یکدیگر هم‌سنج می‌کند. چهار تاریخ مبنای احتمالی وجود دارد: دو تاریخ در سدهٔ هفتم و دو تاریخ در سدهٔ هشتم.[۷۱]
نسخهٔ خطی مادرید
صفحهٔ ۲آ نسخهٔ خطی مادرید سالنامه‌ای از چرخهٔ هلالی مریخ است. این صفحه که به‌شدت آسیب دیده، احتمالاً بخشی از جدولی طولانی‌تر بوده است. دوره‌های ۷۸روزه و شمایل‌نگاری آن به جدول موجود در نسخهٔ خطی درسدن شباهت دارند.[۸۲]
هرمز و کیوان
زحل و به‌ویژه مشتری از درخشان‌ترین اجرام آسمانی هستند. هنگامی که زمین در مدار خود به دور خورشید از سیاره‌های بیرونی می‌گذرد، از دید ناظر زمینی چنین به نظر می‌رسد که حرکت این سیاره‌ها در جهت معمول مدارشان متوقف شده و برای مدتی به عقب بازمی‌گردند و سپس حرکت عادی خود را در آسمان از سر می‌گیرند. این پدیده حرکت پس‌روندهٔ ظاهری نامیده می‌شود. هنگام آغاز یا پایان حرکت پس‌رونده، حرکت روزانهٔ سیاره پیش از تغییر جهت برای مدتی ایستا به نظر می‌رسد.
کتیبه‌ها
لونزبری دریافت که تاریخ چند کتیبه که آیین‌های دودمانی کینیچ کان بالام دوم در پالنکه را گرامی می‌دارند، با خروج مشتری از دومین نقطهٔ ایستایی آن هم‌زمان است.[۸۳] او همچنین نشان داد که مقارنه‌های نزدیک مشتری، زحل و/یا مریخ احتمالاً گرامی داشته می‌شدند؛ به‌ویژه رویداد «۲ سیب ۱۴ مول» در حدود ۲۱ ژوئیهٔ ۶۹۰ (گاه‌شماری میلادی پیش‌نگر)، برابر با ۱۸ ژوئیه در تاریخ‌گذاری اخترشناختی.[۸۴]
نقش‌برجستهٔ شمارهٔ ۱ دامبرتون اوکس از ال کایو در چیاپاس به دست آمده است؛ محوطه‌ای در ۱۲ کیلومتری بالادست رود اوسوماسینتا نسبت به پیدراس نگراس. فاکس و جوتسون (۱۹۷۸) دریافتند که دو تاریخ ثبت‌شده در آن ۳۷۸ روز با یکدیگر فاصله دارند؛ رقمی نزدیک به میانگین دورهٔ هلالی زحل، یعنی ۳۷۸٫۱ روز. هر یک از این تاریخ‌ها همچنین چند روز پیش از رسیدن زحل به دومین نقطهٔ ایستایی خود، پیش از پایان حرکت پس‌رونده‌اش، قرار می‌گیرند. بریکرها دو تاریخ دیگر را نیز شناسایی کردند که بخشی از همین مجموعه هستند.[۸۵]
سوزان میلبراث پژوهش لونزبری دربارهٔ مشتری را به دیگر محوطه‌های دورهٔ کلاسیک و پساکلاسیک گسترش داده است. یکی از عناصر محوری پژوهش او شناسایی خدای کِی (کاویل) با مشتری است. بخش دیگری از پژوهش او به پیوند دادن چرخه‌های هلالی مشتری و زحل با چرخه‌های کاتون در شمارش طولانی می‌پردازد. او پیوند روشنی میان تصاویر خدای کی و تاریخ‌هایی می‌یابد که با نقاط ایستایی مشتری در حرکت پس‌رونده هم‌زمان هستند.[۸۶] او معتقد است کاویل خدای چرخه‌های پس‌روندهٔ مشتری و زحل بوده است.[۸۷] بریکرها این تفسیر را مورد تردید قرار داده‌اند.[۸۸]
نسخه‌های خطی مایا
هیچ سالنامهٔ مشخصی برای مشتری یا زحل در نسخه‌های خطی یافت نشده است.[۸۹]
گرفت‌ها
نسخهٔ خطی درسدن
صفحه‌های ۵۱ و ۵۸ نسخهٔ خطی درسدن یک جدول گرفت را تشکیل می‌دهند. این جدول دربارهٔ همهٔ خورشیدگرفتگی‌ها و بیشتر ماه‌گرفتگی‌ها هشدار می‌دهد، اما مشخص نمی‌کند کدام‌یک از آنها در سرزمین مایا قابل مشاهده بوده‌اند. طول جدول ۴۰۵ ماه‌گرد هلالی (۴۳۹٫۵ ماه اژدهایی، حدود ۳۳ سال) است. این جدول برای استفادهٔ مکرر طراحی شده و دارای نظامی برای اصلاح دوره‌ای است. تاریخ آغاز آن در سدهٔ هشتم قرار دارد و اصلاحاتی دارد که امکان استفاده از آن را تا سدهٔ هجدهم فراهم می‌کرد. جدول همچنین گرفت‌ها و پدیده‌های ماه را با چرخه‌های ناهید، احتمالاً عطارد، و دیگر پدیده‌های آسمانی و فصلی مرتبط می‌کند.[۹۰] چنین جدولی به مایاها امکان می‌داد زمان وقوع گرفت در نقطه‌ای از جهان را پیش‌بینی کنند، هرچند با استفاده از این نسخهٔ خطی نمی‌توانستند پیش‌بینی کنند که گرفت از محل زندگی خودشان قابل مشاهده خواهد بود.[۹۱]
هنگامی که مدار ماه دایرةالبروج را قطع می‌کند، امکان وقوع گرفت وجود دارد. این اتفاق سالی دو بار رخ می‌دهد و محل تقاطع، گرهٔ صعودی یا گرهٔ نزولی نامیده می‌شود. گرفت می‌تواند در بازه‌ای از ۱۸ روز پیش تا ۱۸ روز پس از گذر از گرهٔ صعودی یا نزولی رخ دهد. این دوره فصل گرفت نام دارد. سه تاریخ ورودی در جدول گرفت نسخهٔ خطی درسدن فصل گرفت نوامبر–دسامبر ۷۵۵ را نشان می‌دهند.[۹۲]
نسخهٔ خطی مادرید
رصد گرفت‌ها در سالنامهٔ نسخهٔ خطی مادرید ثبت شده است.[۹۳] صفحه‌های ۱۰آ تا ۱۳آ نسخهٔ خطی مادرید یک سالنامهٔ گرفت را تشکیل می‌دهند که به نمونهٔ موجود در نسخهٔ خطی درسدن شباهت دارد. جدول به باران، خشکسالی، چرخهٔ کشاورزی و چگونگی ارتباط آنها با گرفت‌ها می‌پردازد. این گرفت‌ها احتمالاً با گرفت‌های ثبت‌شده در نسخهٔ خطی درسدن، مربوط به سدهٔ هشتم یا نهم، مطابقت دارند.[۹۴]
با وجود شباهت این جدول با نسخهٔ خطی درسدن، تأکید نسخهٔ خطی مادرید بر گرفت‌های قابل مشاهده آشکارتر است.[۹۵] به‌ویژه جفت‌گرفت‌هایی که با بزرگی زیاد از یوکاتان دیده می‌شدند، در نسخهٔ خطی مادرید برجسته شده‌اند.[۹۶] وجود چندین گرفت از این نوع در سالنامه نشان‌دهندهٔ توجه آنان به جفت‌گرفت‌هاست.[۹۷] در سدهٔ پانزدهم، گرفت‌هایی که از یوکاتان قابل مشاهده بودند با فهرست گرفت‌های سالنامهٔ نسخهٔ خطی مادرید مطابقت دارند و این موضوع با تاریخ برآوردشدهٔ نسخه نیز سازگار است.[۹۸]
نسخهٔ خطی پاریس
«صفحه‌های کاتون» (صفحه‌های ۲ تا ۱۱) در نسخهٔ خطی پاریس به آیین‌هایی می‌پردازند که باید هنگام پایان کاتون‌ها اجرا می‌شدند. این صفحه‌ها همچنین اشاره‌هایی به رویدادهای اخترشناختی تاریخی از سدهٔ پنجم تا هشتم دارند. این موارد شامل گرفت‌ها، اشاره به ناهید و رابطهٔ ناهید با صورت‌های فلکی نام‌گذاری‌شده است.[۹۹]
کتیبه‌ها
سنگ‌یاد شمارهٔ ۳ سانتا النا پوکو اوینیک تاریخ شمارش طولانی آمریکای میانهٔ ۹٫۱۷٫۱۹٫۱۳٫۱۶، ۵ کیب، ۱۴ چِن را همراه با یک نشانهٔ مایاییِ خورشیدگرفتگی کامل بر خود دارد؛ ثبت منحصربه‌فردی در منطقهٔ مایا.[۱۰۰]
لرد کان دوم از کاراکول محراب شمارهٔ ۲۱ را در مرکز یک زمین بازی توپی برپا کرد. بر آن کتیبه‌هایی وجود دارد که تاریخ‌های مهم دستاوردهای نیای او، لرد واتر، و خود او را ثبت کرده‌اند. لرد کان دوم برای این منظور از تاریخ رویدادهای مهم اخترشناختی استفاده کرد.[۱۰۱] برای نمونه:
۹٫۵٫۱۹٫۱٫۲، ۹ ایک، ۵ اوو ــ ۱۴ آوریل ۵۵۳، ماه‌گرفتگی کامل[۱۰۲] ــ بر تخت نشستن لرد واتر، پدربزرگ کان دوم
۹٫۶٫۸٫۴٫۲، ۷ ایک، ۰ زیپ ــ ۲۷ آوریل ۵۶۲؛ خورشیدگرفتگی حلقوی هشت روز پیش و ماه‌گرفتگی نیم‌سایه‌ای هفت روز بعد[۱۰۳][۱۰۴] ــ جنگ ستاره‌ای با تیکال
۹٫۷٫۱۹٫۱۰٫۰، ۱ آهاو، ۳ پوپ ــ ۱۳ مارس ۵۹۳؛ خورشیدگرفتگی جزئی پنج روز پیش[۱۰۵] ــ بازی توپی
ستارگان
مایاها ۱۳ صورت فلکی را در امتداد دایرةالبروج شناسایی کرده بودند. این صورت‌های فلکی موضوع یکی از سالنامه‌های نسخهٔ خطی پاریس هستند. هر یک از آنها با جانوری مرتبط بود. این بازنمایی‌های جانوری در دو سالنامه در نسخهٔ خطی مادرید به تصویر کشیده شده‌اند و در آنجا با دیگر پدیده‌های اخترشناختی ــ گرفت‌ها و ناهید ــ و آیین‌های هاب ارتباط دارند.[۱۰۶]
نسخهٔ خطی پاریس
صفحه‌های ۲۱ تا ۲۴ نسخهٔ خطی پاریس یک سالنامهٔ منطقه‌البروجی را تشکیل می‌دهند. این سالنامه از پنج ردیفِ ۳۶۴روزه تشکیل شده است. هر ردیف به ۱۳ بخشِ ۲۸روزه تقسیم می‌شود. شمایل‌نگاری آن شامل جانورانی است که از جملهٔ آنها می‌توان به کژدمی آویخته از یک نوار آسمانی و نیز نشانه‌های هیروگلیفی گرفت اشاره کرد. تاریخ این سالنامه به سدهٔ هشتم بازمی‌گردد.[۱۰۶]
نسخهٔ خطی مادرید
طولانی‌ترین سالنامهٔ نسخهٔ خطی مادرید (صفحه‌های ۶۵ تا ۷۲ و ۷۳ب) مجموعه‌ای از اطلاعات دربارهٔ کشاورزی، مراسم، آیین‌ها و موضوعات دیگر است. اطلاعات اخترشناختی آن شامل اشاره‌هایی به گرفت‌ها، چرخه‌های هلالی ناهید و صورت‌های فلکی منطقه‌البروجی است. تاریخ این سالنامه به میانهٔ سدهٔ پانزدهم بازمی‌گردد.[۱۰۷]
راه شیری
راه شیری به شکل نواری مه‌آلود از ستارگان کم‌نور در آسمان دیده می‌شود. این نوار، قرص کهکشان خود ماست که از درون آن و از پهلو دیده می‌شود. راه شیری به صورت نواری از نور پراکنده با پهنای حدود ۱۰ درجه دیده می‌شود که سراسر آسمان را دربر می‌گیرد.[۱۰۸] این نوار با زاویه‌ای زیاد از دایرةالبروج می‌گذرد. برجسته‌ترین ویژگی آن ابر غبار بزرگی است که شکافی تاریک در بخش جنوبی و غربی آن پدید می‌آورد.
در نسخه‌های خطی هیچ سالنامه‌ای وجود ندارد که به‌طور مشخص به راه شیری اختصاص یافته باشد، اما در سالنامه‌هایی که به پدیده‌های دیگر می‌پردازند اشاره‌هایی به آن دیده می‌شود.[۱۰۹]
تقدیم اعتدالین
اعتدالین نسبت به ستارگان ثابت در امتداد دایرةالبروج به سوی غرب جابه‌جا می‌شوند؛ حرکتی که در خلاف جهت حرکت سالانهٔ خورشید در امتداد دایرةالبروج است. اعتدالین تقریباً هر ۲۶٬۰۰۰ سال به همان موقعیت پیشین بازمی‌گردند.
«اعداد مار» در صفحه‌های ۶۱ تا ۶۹ نسخهٔ خطی درسدن جدولی از تاریخ‌هاست که در میان پیچ‌وتاب مارهای موج‌دار نوشته شده‌اند. بایر نخستین کسی بود که دریافت «مجموعهٔ مار» بر فاصلهٔ زمانی به‌طور نامعمول طولانیِ ۱٫۱۸٫۱٫۸٫۰٫۱۶ (۵٬۴۸۲٬۰۹۶ روز ــ بیش از ۱۵٬۰۰۰ سال) استوار است.[۱۱۰] گروف بر این باور است که این بازه به مضربی صحیح از سال ستاره‌بنیاد بسیار نزدیک است و خورشید را دقیقاً به همان موقعیت در برابر پس‌زمینهٔ ستارگان بازمی‌گرداند. او پیشنهاد می‌کند که این امر نشان‌دهندهٔ رصد تقدیم اعتدالین است و مجموعهٔ مار نشان می‌دهد که مایاها چگونه با مشاهدهٔ موقعیت نجومی ماه‌گرفتگی‌های کامل در نقاط ثابتی از سال اعتدالی، این پدیده را محاسبه می‌کردند.[۱۱۱] بریکر و بریکر معتقدند که این نتیجه بر تفسیر نادرست کتیبه‌شناختی استوار است و دلایل خود را در اخترشناسی در نسخه‌های خطی مایا بیان کرده‌اند.[۱۱۲]
یادداشت‌ها
- ↑ میوس، سالوو دِ مِیس، کارل شوخ و دیگران برای محاسبهٔ این پدیده‌ها از مقادیر زیر استفاده می‌کنند:
طلوع به‌عنوان ستارهٔ بامدادی: نخستین بامدادی که هنگام طلوع خورشید قوس دید بیش از ۵٫۷ درجه باشد
غروب به‌عنوان ستارهٔ بامدادی: آخرین بامدادی که هنگام طلوع خورشید قوس دید بیش از ۶٫۰ درجه باشد
طلوع به‌عنوان ستارهٔ شامگاهی: نخستین شامی که هنگام غروب خورشید قوس دید بیش از ۶٫۰ درجه باشد
غروب به‌عنوان ستارهٔ شامگاهی: آخرین شامی که هنگام غروب خورشید قوس دید بیش از ۵٫۲ درجه باشد - ↑ Aveni 1993 p.272 – 9.18.1.15.5 = August 2, 792 [sic] This is converted using a correlation constant of 584,285 days. 9.18.1.15.5 = July 31, GMT.
منابع
- 1 2 "Mayan Astronomy". University of Arizona. Archived from the original on 23 October 2020. Retrieved 11 December 2014.
- ↑ Leon-Portilla, Miguel (1 September 1990). Time and Reality in the Thought of the Maya. University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-2308-0. Retrieved 11 December 2014.
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), 489–505. doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Meeus 2009 pp. 59–64
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), p.497 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), p.497 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), p.497 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Coe, Michael (1992). Breaking the Maya Code. Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-28955-6.
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), pp.499 and 503 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), pp.499 and 505 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Thompson, J.E.S. (1974). "Maya Astronomy". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences. 276 (1257): 84.
- ↑ Edmonson 1988
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), 489–505. doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Forstemann 1906
- ↑ Coe 1999, p.121.
- ↑ Macri; Looper, Matthew G. "Glyph Dwellers, Report 1" (PDF). University of California, Davis. p. 7. Archived from the original (PDF) on 2015-06-04.
- ↑ Espanak, Fred; Meeus, Jean. "Five Millennium Canon of Solar Eclipses" (PDF). NASA. p. 331.
- ↑ "Malmstrom, V. H. (2018). Notas astronómicas al calendario mesoamericano. Arqueología, (21), 109–117". Revistas INAH.
- ↑ "Five Millennium Canon of Solar Eclipses".
- ↑ "Five Millennium Canon of Solar Eclipses (Espenak and Meeus) Total Eclipse of 0709 Jul 16".
- ↑ Martínez-González, Sergio (2026). "The Maya Star-Jaguar Inscription at Ek' Balam and the Chinese Records of Comet C/770 K1". Research Notes of the AAS. 10 (7): 188.
- ↑ Milbrath 1999, pp. 252–253.
- ↑ Aveni 2001 Chapter III pp. 49–95
- ↑ Aveni 2001, Chapter V pp. 217–321
- ↑ Galindo-Trejo, Jesus (2016). Calendric-Astronomical Alignment of Architectural Structures in Mesoamerica: An Ancestral Cultural Practice." The Role of Archaeoastronomy in the Maya World. Paris, France.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ Sparavigna, Amelia Carolina (May 2017). "The Zenith Passage of the Sun and the Architectures of the Tropical Zone".
- ↑ Aveni 2001 pp. 3, 92, 2024, 206, 272, 273, 273–282, 275, 280, 287–288, 361n.33
- ↑ "Ancient Observatories: Chichén Itzá". www.exploratorium.edu. Archived from the original on 22 نوامبر 2017. Retrieved 2017-09-29.
- ↑ Galindo Trejo, Jesus (2016). Calendric-Astronomical Alignment of Architectural Structures in Mesoamerica: An Ancestral Cultural Practice - The Role of Archaeoastronomy in the Maya World. Paris, France. pp. 21–36.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ Edmonson, 1988
- ↑ Stanislaw, Iwaniszewski (2016). Time and the Moon in Maya Culture: The Case of Cozumel - The Role of Archaeoastronomy in the Maya World. Paris, France.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ Grofe pp.43–72
- ↑ Edmonson (1988) p. 112
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 489
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 489–550
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 590–605
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 637–660
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 660–674
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 674–679
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 550–565
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 565–590
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 627–637
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 679–682
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 605–627
- ↑ The Book of Chilam Balam of Chumayel Ralph L. Roys, Washington D.C.; Carnegie Institution 1933,
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 683–684
- ↑ Aveni 2001 pp. 245–250
- ↑ Sánchez Nava, Pedro Francisco; Šprajc, Ivan (2015). Orientaciones astronómicas en la arquitectura maya de las tierras bajas. México: INAH. ISBN 978-607-484-727-7.
- ↑ González-García, A. César; Šprajc, Ivan (2016). "Astronomical significance of architectural orientations in the Maya Lowlands: A statistical approach". Journal of Archaeological Science: Reports. 9: 191–202. Bibcode:2016JArSR...9..191G. doi:10.1016/j.jasrep.2016.07.020. hdl:10261/392571.
- ↑ Sánchez Nava, Pedro Francisco; Šprajc, Ivan; Hobel, Martin (2016). Aspectos astronómicos de la arquitectura maya en la costa nororiental de la península de Yucatán. Ljubljana: Založba ZRC. doi:10.3986/9789612548964. ISBN 978-961-254-896-4.
- ↑ Šprajc, Ivan (2021). "Astronomical aspects of Group E-type complexes and implications for understanding ancient Maya architecture and urban planning". PLOS ONE. 16 (4) e0250785. Bibcode:2021PLoSO..1650785S. doi:10.1371/journal.pone.0250785. PMC 8078784. PMID 33905449.
- ↑ Aveni, Gibbs and Hartung 1975, p. 979
- ↑ Aveni, Milbrath and Peraza Lope 2004 p.141
- ↑ Šprajc 1990
- ↑ Tate 1992 p. 95
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), p.503 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), p.503 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Thompson 1950 p.236
- ↑ Aveni p.351
- ↑ Fuls 2007, pp. 273–282
- ↑ Šprajc, Ivan (2016). "Lunar alignments in Mesoamerican architecture". Anthropological Notebooks. 22 (3): 61–85.
- 1 2 Bricker and Bricker 2011 pp. 235–245
- ↑ "How Does Ancient Mayan Astronomy Portray the Sun, Moon and Planets?". ThoughtCo (in English). Retrieved 2022-03-29.
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), pp.496-497. doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), pp. 496-497. doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Aveni 2001 p. 348, note 17
- ↑ DeMeis 2014
- ↑ Bricker and Bricker 2001:163
- ↑ Aveni 2001 pp.184–196
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 204–212
- 1 2 Bricker and Bricker 2011 pp. 469–485
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 219
- ↑ Aveni 1980 p. 93
- ↑ De Meis (2014) p. 158
- ↑ Šprajc, Ivan (1993). "The Venus-rain-maize complex in the Mesoamerican world view: part I". Journal for the History of Astronomy. 24 (75): 17–70. Bibcode:1993JHA....24...17S. doi:10.1177/002182869302400102. S2CID 118585661.
- ↑ Šprajc, Ivan (2018). "Venus in Mesoamerica: Rain, Maize, Warfare". Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science. doi:10.1093/acrefore/9780190647926.013.60.
- ↑ De Meis (2014) p. 159
- ↑ DeMeis 2014 p. 161
- ↑ DeMeis 2014 p. 163 after Aveni & Hotaling 1994
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 367
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 398–469
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 394
- ↑ Lounsbury 198:254
- ↑ Aveni 1989 p.254; 2001 pp. 167, 169
- ↑ Bricker & Bricker 2011 pp. 848, 9
- ↑ Milbrath 2002b p.119
- ↑ Milbrath 2008 p.82
- ↑ Bricker & Bricker 2011 pp. 849, 54
- ↑ Bricker & Bricker 2011 Appendix A pp. 847, 54
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 249
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), p.498 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 255
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), p.498 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 351
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), pp.499-500 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), pp.499-500 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), pp.499-500 doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Milbrath, S. (2017). MAYA ASTRONOMICAL OBSERVATIONS AND THE AGRICULTURAL CYCLE IN THE POSTCLASSIC MADRID CODEX. Ancient Mesoamerica, 28(2), 489–505. doi:10.1017/S0956536117000189
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 357
- ↑ "Los eclipses, "el Sol devorado", un fenómeno celeste predictible en el México antiguo". Instituto Nacional de Antropología e Historia.
- ↑ Schele & Freidel (1990)p. 210, fig 5.4
- ↑ Espanak, Fred; Meeus, Jean. "Five Millennium Canon of Lunar Eclipses". NASA.
- ↑ Espanak, Fred; Meeus, Jean. "Five Millennium Canon of Solar Eclipses" (PDF). NASA. p. 305.
- ↑ Espanak, Fred; Meeus, Jean. "Five Millennium Canon of Lunar Eclipses". NASA. p. 305.
- ↑ Espanak, Fred; Meeus, Jean. "Five Millennium Canon of Solar Eclipses" (PDF). NASA. p. 309.
- 1 2 Bricker and Bricker 2011 p. 691
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 768
- ↑ Aveni 2001 p.95
- ↑ Bricker and Bricker 2011 p. 833
- ↑ Beyer, Hermann 1943 "Emendations of the 'Serpent Numbers' of the Dresden Maya Codex." Anthropos (St. Gabriel Mödling bei Wien) 28: pp. 1–7. 1943 The Long Count Position of the Serpent Number Dates. Proc. 27th Int. Cong. Of Amer., Mexico, 1939 (Mexico) I: pp. 401–05.
- ↑ Grofe, Michael John 2007 The Serpent Series: Precession in the Maya Dresden Codex p. vii
- ↑ Bricker and Bricker 2011 pp. 405–6
- اخترشناسی باستان