تقدیم محوری

حرکت تقدیمی زمین: زمین روزی یک دور در جهت پیکان سفید پیرامون محور خود (پیکان سرخ) می‌چرخد، اما خود این محور نیز به‌آرامی حرکتی مخروطی انجام می‌دهد (دایرهٔ سفید) که پیمودن هر دور آن حدود ۲۶٬۰۰۰ سال به درازا می‌کشد.

تقدیم محوری (پیش‌گردش محوری، گردش مخروطی محور) به تغییر بسیار آهسته و پیوستهٔ جهت محور چرخش زمین گفته می‌شود. این حرکت را می‌توان به حرکت محور یک فرفرهٔ در حال چرخش تشبیه کرد که به‌آرامی مسیر دایره‌ای‌شکلی را طی می‌کند. محور زمین نیز در مدت حدود ۲۶ هزار سال یک دور کامل می‌زند. در نتیجهٔ این پدیده، جهت قطب‌های آسمانی و جایگاه اعتدال‌های بهاری و پاییزی نسبت به ستارگان در بازه‌های زمانی طولانی تغییر می‌کند.

به عبارت دیگر، در اخترشناسی، تقدیم محوری[۱] (به انگلیسی: axial precession) یا پیش‌روی محور، به تغییر پیوسته و کُند جهت‌گیری محور چرخش یک جرم آسمانی بر اثر گرانش گفته می‌شود.

این اصطلاح در کاربرد ویژه، به حرکت تقدیمی محور گردش زمین اشاره دارد. مسیری که محور زمین در فضا می‌پیماید شبیه دو مخروط روبه‌روست که راس آن‌ها در مرکز زمین قرار دارد. یک دور کامل گردش این محور نزدیک به ۲۶ هزار سال زمان می‌برد[۲] که در اختربینی به آن «سال افلاطونی» یا «سال بزرگ» می‌گویند. معمولاً وقتی سخن از حرکت تقدیمی به میان می‌آید، همین جابه‌جایی درازمدت مد نظر است و دیگر دگرگونی‌های جزئی محور (مانند ناوش یا همان رقص محوری، و نیز حرکت قطب) دامنهٔ بسیار ناچیزی دارند.

پیش‌روی محور زمین در درازای تاریخ با نام تقدیم اعتدالین[۳] (به انگلیسی: precession of the equinoxes) شناخته می‌شده است؛ زیرا نقطهٔ اعتدال بهاری و پاییزی نسبت به ستارگان ثابت، در امتداد دائرةالبروج به‌سوی غرب پس‌روی می‌کند (یعنی در خلاف جهت حرکت سالانهٔ خورشید در دایرهٔ‌بروج). البته امروزه این اصطلاح بیشتر جنبهٔ تاریخی و غیرتخصصی دارد و بیانگر محاسبات دقیق ریاضیاتی نیست.[۴] کشف تقدیم اعتدالین را به هیپارکوس (ابرخس) نسبت می‌دهند، هرچند شواهد به‌دست‌آمده از سنگ‌نبشته‌های باستانی نشان می‌دهد که محاسبات و گزارش‌های او تا حد زیادی بر پایه‌های کهن‌تر نجوم بابلی استوار بوده است.

با پیشرفت ریاضیات و دقیق‌تر شدن محاسبهٔ نیروی گرانش میان سیاره‌ها در نیمهٔ نخست سدهٔ نوزدهم میلادی، مشخص شد که خود صفحهٔ دایرهٔ‌بروج نیز حرکتی بسیار آرام دارد. این پدیده را حرکت تقدیمی سیاره‌ای نامیدند. در اوایل سال ۱۸۶۳ (میلادی)، بخش عمده و اصلی این جابه‌جایی را حرکت تقدیمی خورماهی (حاصل اثر هم‌زمان خورشید و ماه)[۵] و برآیند ترکیب این دو مؤلفه را به‌جای تقدیم اعتدالین، حرکت تقدیمی عمومی نام‌گذاری کردند.

تقدیم خورماهی از کشش گرانشی خورشید و ماه بر برآمدگی استوای زمین پدید می‌آید و سبب جنبش محور چرخش زمین در فضای لختی می‌شود. از سوی دیگر، زاویهٔ کشش گرانشی سیارات دیگر بر زمین و صفحهٔ مداری آن، جابه‌جایی تدریجی صفحهٔ دایرهٔ‌بروج را رقم می‌زند. اثر تقدیم خورماهی حدود ۵۰۰ برابر قوی‌تر از تقدیم ناشی از دیگر سیاره‌ها است.[۶] افزون بر این، سیارات دیگر نیز با کشش خود جابه‌جایی اندکی در محور زمین ایجاد می‌کنند که باعث تفکیک دقیق‌تر محاسبات در سامانه‌های مرجع می‌شود. به همین دلیل در سال ۲۰۰۶ (میلادی)، اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی پیشنهاد داد که برای شفافیت بیشتر، مؤلفهٔ اصلی و غالب «پیش‌روی استوا» و مؤلفهٔ کهتر «پیش‌روی دایرهٔ‌بروج» خوانده شود و برآیند نهایی آن‌ها همچنان «حرکت تقدیمی عمومی» نام گیرد.[۷] با این حال، هنوز در بسیاری از متون و منابع پیشین از همان نام‌گذاری‌های سنتی استفاده می‌شود.

پی‌نوشت و منبع

  1. ↑ «حرکت تقدیمی» [نجوم] هم‌ارزِ «precession»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. دفتر دوم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۳۷-۰ (ذیل سرواژهٔ حرکت تقدیمی){{cite book}}: نگهداری یادکرد:پی‌نوشت (رده)
  2. ↑ Hohenkerk, C.Y., Yallop, B.D., Smith, C.A., & Sinclair, A.T. "Celestial Reference Systems" in Seidelmann, P.K. (ed.) Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac. Sausalito: University Science Books. p. 99.
  3. ↑ «تقدیم اعتدالین» [نجوم] هم‌ارزِ «precession of the equinoxes» (انگلیسی)؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. (۱۳۷۶-۱۳۸۵). فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۵۳۱-۷۷-۱ (ذیل سرواژهٔ precession of the equinoxes){{cite book}}: نگهداری یادکرد:پی‌نوشت (رده)
  4. ↑ Astro 101 – Precession of the Equinox بایگانی‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine, دانشگاه غربی واشنگتن آسمان‌نما, accessed 30 December 2008
  5. ↑ Robert Main, Practical and Spherical Astronomy (Cambridge: 1863) pp.203–4.
  6. ↑ James G. Williams, "Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation", Astronomical Journal 108 (1994) 711–724, pp.712&716. All equations are from Williams.
  7. ↑ «IAU 2006 Resolution B1: Adoption of the P03 Precession Theory and Definition of the Ecliptic» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۶ آوریل ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۲۲ مارس ۲۰۱۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.