ادبیات راجستانی
ادبیات راجستانی سنتی در ادبیات هندی است که پیشینه‌ای به هزاره دوم میلادی دارد و دربرگیرندهٔ آثار نوشته‌شده به زبان راجستانی است. شکل نخستین زبان راجستانی از سدهٔ یازدهم میلادی از پراکریت شورسنی با نام مارو-گورجر یا گورجر اپبرمشه آغاز به شکل‌گیری کرد. ادبیات کهن راجستانی عمدتاً توسط چارانها نوشته می‌شد و به نام‌های چارانی یا دینگل شناخته می‌شد که به زبان گجراتی نزدیک بود. ادبیات سده‌های میانه راجستانی بیشتر شامل شعر حماسی در ستایش پادشاهان و جنگاوران راجستان بود.
رابیندرانات تاگور، دانشور بنگالی، زمانی گفت: «احساس حماسی که جوهر هر سرود و دوبیتی راجستانی است، عاطفه‌ای ویژه است که همه کشور می‌تواند به آن ببالد.» به‌طور کلی پذیرفته شده که ادبیات نوین راجستانی با آثار سوریمال میشران از جمله «ونش بهاسکر» و «ویر ستسایی» آغاز شد. ونش بهاسکر شرح‌حال شاهزادگان راجپوتی را دربرمی‌گیرد که در زمان حیات شاعر (۱۸۷۲–۱۹۵۲) بر راجپوتانا (راجستان کنونی) فرمان می‌راندند و ویر ستسایی مجموعه‌ای از صدها دوبیتی است.
پیشینه
نخستین اشاره به ادبیات راجستانی در رمان «کووالایا-مالا» نوشتهٔ اودیوتان سوری، راهب جین (۷۷۸ میلادی)، یافت می‌شود که در آن زبان «ماروبهاشا» نامیده شده‌است.[۱][۲]
ریشه‌های ادبیات راجستانی را می‌توان در سده‌های یازدهم و دوازدهم میلادی جستجو کرد، هنگامی که زبان مارو-گورجری آغاز به توسعه کرد.[۱] پژوهش علمی دربارهٔ گویش غربی راجستانی کهن نخستین بار توسط دکتر ال.پ. تسیتوری در «ایندین آنتیکوئری» (۱۹۱۴–۱۹۱۶) ارائه شد که هنوز معتبرترین اثر در زبان‌شناسی راجستانی به‌شمار می‌رود.[۳]
دوره‌بندی ادبیات راجستانی
ادبیات راجستانی به‌طور کلی در سه دوره دسته‌بندی می‌شود:
دورهٔ آغازین (۱۰۵۰–۱۴۵۰ میلادی)
این دوره با شکل‌گیری زبان مارو-گورجری و پی‌ریزی ادبیات راجستانی مشخص می‌شود. نخستین آثار ادبی به‌ویژه در قالب سروده‌های جین و نوشته‌های چارانی پدید آمد.[۳]
دورهٔ میانی (۱۴۵۰–۱۸۵۰ میلادی)
در این دوره زبان و ادبیات راجستانی به بلوغ رسید و آفرینش ادبی به اوج خود نزدیک شد. سروده‌های حماسی و آثار تاریخی بخش عمده‌ای از تولیدات این دوره را تشکیل می‌دهند.[۴]
دورهٔ نوین (۱۸۵۰ به بعد)
ادبیات راجستانی در این دوره با تأثیرپذیری از جریان‌های معاصر دگرگون شد. نخستین نمایشنامهٔ نوین راجستانی «کسر-ویلاس» (۱۹۰۰ میلادی) و نخستین رمان «کنک-سوندری» (۱۹۰۳ میلادی) هر دو نوشتهٔ شیوچاندرا بهارتیا هستند.[۳]
دسته‌بندی
ادبیات راجستانی را می‌توان به پنج بخش اصلی بخش کرد:[۵]
ادبیات چارانی
چارانها شاعران، مورخان، جنگاوران و دانشمندان برجسته‌ای را در زمینه‌های گوناگون پرورش داده‌اند. ادبیات چارانی از سده‌های هشتم تا دهم میلادی در دسترس است. سروده‌های دینگل، دوهاها، آثار ترکیبی، نوشته‌های تاریخی و بسیاری دیگر از نظم و نثر بخشی از این ادبیات هستند. در میان مورخان، سوریمال میشران، کویراجا بانکیداس، کویراجا دایالداس و کویراجا شیامالداس پیشگامان این زمینه بودند.[۴]
نویسندگان سبک چارانی تنها در یک «رَسه» نمی‌نوشتند بلکه همزمان در ویر (حماسه)، شرینگار (عاشقانه) و باکتی (عرفانی) توانمندی خود را نشان می‌دادند.[۴] شعر حماسی چارانی جنگاوران را به نبرد تا پای جان برای شرف سرزمین، دین، زنان و ستمدیدگان برمی‌انگیخت.[۶]
شاعران چارانی در آثارشان از دینگل (راجستانی کهن)، سانسکریت، پینگل (برج‌بهاشا متأثر از دینگل)، اپبرمشه، زبان راجستانی (مارواری، مواری و غیره)، گجراتی و نیز اردو-فارسی بهره می‌بردند. افزون بر چارانها، شاعران معاصر دیگری همچون بهاتها، برهمنان، دهادی، سواگ، راجپوتها، موتیسار، راوال، پانچولی (کایستها) و جینها نیز در ادبیات چارانی مشارکت داشتند. این ادبیات زنده و پرتوان نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دادن سرنوشت غرب هند و قهرمانانش ایفا کرد.[۶]
ادبیات جینی
آثاری که به مقدار فراوان توسط پیروان آیین جین از جمله آچاریاها، مونی‌ها، یتی‌ها و شراوکاها و نیز ادیبان متأثر از جینیسم نوشته شده «ادبیات جینی» نامیده می‌شود. این آثار در کتابخانه‌های معابد کهن به مقدار فراوان گردآوری شده و هم در نظم و هم در نثر در دسترس است.[۵]
ادبیات برهمنی
ادبیات برهمنی در مقایسه با دیگر بخش‌ها کمتر در ادبیات راجستانی یافت می‌شود. آثار مهمی چون «کانهدده پربندها»، «همیرایان»، «بیسلدو راسو» و «رنمل چهند» از آثار برجسته این دسته هستند.[۵]
ادبیات قدیسان
در دوران میانی، در بستر جنبش باکتی و در آب‌وهوای آرام راجستان، قدیسان نیرگونی و سگونی بسیاری ظهور کردند. این قدیسان ادبیات گسترده‌ای به زبان محلی در ستایش خداوند و برای رفاه مردم عادی آفریدند. ادبیات قدیسان بیشتر به شعر است.[۵]
ادبیات عامیانه
در ادبیات راجستانی، گنجینه‌ای عظیم از ادبیات عامیانه نیز وجود دارد. این ادبیات در قالب حماسه‌های عامیانه، نمایش‌های محلی، داستان‌های عاشقانه، ضرب‌المثل‌ها، چیستان‌ها و سرودهای عامیانه برجای مانده‌است.[۵]
دسته‌بندی ادبیات چارانی
ادبیات چارانی بر پایه موضوع و سبک نگارش دسته‌بندی می‌شود:
| بر پایه موضوع (جاورچند مگهانی)
منبع:[۷] |
بر پایه سبک نگارش
منبع:[۸] | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | ستَونه | ستایش خدایان | ۱ | خیات | متون تاریخی دربارهٔ نبردها، قربانی‌ها، دلاوری و شجاعت در هند قرون وسطی. نمونه: خیات موهنوت نینسی، خیات بانکیداس و دیگران. |
| ۲ | ویردَوالو | ستایش قهرمانان جنگ، قدیسان و حامیان | ۲ | ونشاولی | شجره‌نامه‌های دودمان‌ها با شرح مفصل. |
| ۳ | ورَننو | توصیف جنگ | ۳ | دَوَوِیت | سبک هنری راجستانی با واژگان اردو-فارسی در قالب دوبیتی‌های ستایشی. |
| ۴ | اوپلَمبهو | نکوهش پادشاهانی که از قدرت خود سوءبهره‌گیری می‌کنند. | ۴ | وارتا یا وات | وات به معنای روایت یا داستان است. در راجستان و گجرات ادبیات عظیمی بر پایه داستان‌های تاریخی، اسطوره‌ای، عاشقانه و تخیلی وجود دارد. |
| ۵ | تهِکَری | نکوهش خیانت | ۵ | راسو | متون شعری که همراه با جزئیات لشکرکشی‌ها و کارنامه‌های حماسی فرمانروایان، شجره‌نامه دودمان آنها نیز ذکر شده‌است. بیسلدو راسو و پریتویراج راسو از مهم‌ترین آنها هستند. |
| ۶ | مرسیه | سرودهای برای بیان اندوه پس از مرگ جنگاوران، حامیان یا پادشاه. | ۶ | وِلی | رویدادهای دلاوری، تاریخ، دانش، سخاوت، عشق و فداکاری ذکر می‌شود. «ولی کیسن روکمنی ری» نوشتهٔ پریتویراج راتهور اثر مشهور این سبک است. |
| ۷ | داستان‌های عاشقانه | ۷ | ویگت | سبک نگارش تاریخی. «مارواد را پرگنه ری ویگت» اثر اصلی این سبک است. | |
| ۸ | توصیف زیبایی طبیعت، فصل‌ها و جشن‌ها | ۸ | پرکاش | آثاری که بر دستاوردهای یک دودمان یا شخص خاص روشنایی می‌اندازند. | |
| ۹ | توصیف سلاح‌ها | ۹ | وچنیکا | نثر-نظم قافیه‌دار. در ادبیات راجستانی «اچلداس خینچی ری وچنیکا» و «راتهور رتن‌سینگ مهسداسوت ری وچنیکا» از نمونه‌های برجسته هستند. | |
| ۱۰ | ستایش شیر، اسب، شتر و گاو | ۱۰ | حقیقت | ||
| ۱۱ | ضرب‌المثل‌های آموزنده دربارهٔ زیرکی | ۱۱ | خط | ||
| ۱۲ | حماسه‌های کهن | ۱۲ | پَتّه | ||
| ۱۳ | توصیف رنج مردم در هنگام قحطی و سختی | ۱۳ | پروانه | ||
آثار مهم
در ادامه معرفی کوتاهی از برخی آثار برجسته ادبیات راجستانی آمده‌است:
آثار حماسی و تاریخی
- پریتویراج راسو (چندبردایی): این اثر زندگی و نبردهای واپسین فرمانروای چوهان اجمیر – پریتویراج چوهان – را توصیف می‌کند. این حماسه به زبان پینگل و در قالب ویر رَسه (رَسهٔ حماسی) سروده شده‌است.[۹]
- خومان راسو (دلپت ویجی): این کتاب به زبان پینگل شامل شرح فرمانروایان مواری از بَپّا راول تا مهاراجا راج‌سینگ است.[۱۰]
- ویرود چهتری و کیرتار باونَو (شاعر دورسا آرها): ویرود چهتری حماسهٔ دلاوری مهارانا پراتاپ است و کیرتار باونَو اوضاع اجتماعی و اقتصادی آن زمان را بازمی‌نمایاند. دورسا آرها شاعر دربار اکبر بود و مجسمهٔ برنزی او در معبد اچلشور در اچلگره موجود است.[۴]
- همیر راسو (جودهراج): این اثر شجره‌نامهٔ فرمانروای رنتمبور و نبرد او با علاءالدین خلجی را بیان می‌کند.[۱۱]
- پریتویراج ویجیه (جَیَنَک): متنی به زبان سانسکریت دربارهٔ تبار و دستاوردهای پریتویراج چوهان با داده‌های معتبر دربارهٔ توسعهٔ اجمیر.[۴]
- همیر مهاکاویه (نیَنچندره سوری): متنی به زبان سانسکریت که در آن حکیم جینی نیَنچندره سوری فرمانروایان چوهان رنتمبور را شرح داده‌است.[۱۱]
آثار عاشقانه و عرفانی
- دهولا مارو را دوها (شاعر کَللول): این اثر سرشار از زیبایی زبان دینگل شامل داستان عاشقانهٔ دهولا و مارونی است.[۸]
- ولی کیسن روکمنی ری (پریتویراج راتهور): شاعر پریتویراج که از نوراتنه‌های اکبر و برادر کوچک‌تر فرمانروای بیکانر بود، داستان ازدواج شری کریشنا و روکمینی را سروده‌است. دورسا آرها این کتاب را «پنجمین وِده» و «نوزدهمین پورانه» خواند.[۴]
- پدماوت (ملک محمد جایسی): این حماسه که نزدیک به ۱۵۴۳ میلادی سروده شده، آرزوی علاءالدین خلجی و فرمانروای مواری – راول رتن‌سینگ – برای دستیابی به ملکه پدمینی را روایت می‌کند.[۱۲]
آثار تاریخی-اداری
- موتا نینسی ری خیات و مارواد را پرگنه ری ویگت (موهنوت نینسی): نینسی که دیوان مهاراجا جسونت‌سینگ یکم جودپور بود، در این اثر تاریخ ایالت‌های گوناگون راجستان و نیز ریاست‌های همجوار (گجرات، کاتیاوار، باگهلکهند) را نوشته‌است. نینسی را «ابوالفضل راجپوتانا» نامیده‌اند.[۶]
- بیکانر را راتهوده ری خیات (دایالداس سیندهایچ): این کتاب دوجلدی رویدادهای آغاز راتهورها در جودپور و بیکانر تا تاجگذاری سردارسینگ را بازگو می‌کند.[۶]
- کانهدده پربندها (پدمنابها): پدمنابها شاعر دربار اخیراج فرمانروای جالور بود. در این اثر نبرد کانهدده با علاءالدین خلجی و داستان عاشقانه فیروزا بازگو شده‌است.[۴]
- ونش بهاسکر (سوریمال میشران، ۱۸۱۵–۱۸۶۸ میلادی): کار تکمیل این اثر را فرزندخواندهٔ او مورارِیدان انجام داد. آثار دیگر او «بلونت ویلاس»، «ویر ستسایی» و «چهند-مَیوکه» هستند.[۳]
- ویرونود (کویراج شیامالداس): زادهٔ ۱۸۳۶ میلادی در مواری (بهیلوارای کنونی)، این اثر پنج‌جلدی تاریخ مفصل مواری و دیگر ریاست‌های پیوسته را دربرمی‌گیرد. دولت بریتانیا به پاس این اثر لقب «کِسَر-اِ-هند» به او اعطا کرد.[۴]
چهره‌های برجسته سده‌های میانی
ادبیات نوین و نویسندگان معاصر
از مهم‌ترین نویسندگان و شاعران دوران نوین ادبیات راجستانی می‌توان به این نام‌ها اشاره کرد:[۱۳]
- کانهَیالال ستهیا
- ویجیدان دِتها
- لکشمی کوماری چونداوت
- چاندرا پرکاش دِوال
- هَریش بهَدانی
- ارجون دِئو چاران
- مالچند تیواری
- سَنوار دَیّا (۱۹۴۸–۱۹۹۲)
- سوریمال میشران
زبان‌های به‌کاررفته در ادبیات راجستانی
ادبیات راجستانی به زبان‌ها و گویش‌های گوناگونی نوشته شده‌است. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
- دینگل: زبان ادبی کهن راجستانی و زبان اصلی شاعران چارانی.[۶]
- پینگل: شکلی از برج‌بهاشا که تحت تأثیر دینگل قرار گرفته بود.[۱۰]
- زبان سانسکریت: زبان برخی آثار کلاسیک مانند «پریتویراج ویجیه» و «همیر مهاکاویه».[۴]
- زبان راجستانی (مارواری، مواری و غیره): گویش‌های محلی که به‌ویژه در دوران نوین رواج یافت.[۵]
نقش ادبیات راجستانی در فرهنگ هند
ادبیات راجستانی یکی از کهن‌ترین سنت‌های ادبی شمال هند به‌شمار می‌رود. زبان دینگل نخستین زبان از «بهاشاها» ی شمال هند بود که ادبیات مکتوب پدیدآورد.[۶] آثاری چون «دهولا مارو را دوها» و «ولی کیسن روکمنی ری» به غنای این سنت ادبی افزوده‌اند. نهضت ادبی نوین راجستان نیز با آگاهی زبانی فزاینده در میان راجستانی‌زبانان همراه بوده و آفرینش ادبی معاصر به زبان راجستانی رو به گسترش است.[۳]
منابع
- 1 2 «Rajasthani Language».
- ↑ «Indian history» (به انگلیسی آمریکا). ۱۹ نوامبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 South Asian arts - Rajasthani در دانشنامهٔ بریتانیکا
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Paniker, K. Ayyappa (1997). Medieval Indian Literature: Surveys and selections (Assamese-Dogri) (in English). Sahitya Akademi. ISBN 978-81-260-0365-5.
- 1 2 3 4 5 6 "Literature Of Rajasthan - A Brief Introduction of Our Rich Past". Testbook (in English). Retrieved 28 ژانویه 2024.
- 1 2 3 4 5 6 7 Datta, Amaresh (1987). Encyclopaedia of Indian Literature: A-Devo (in English). Sahitya Akademi. ISBN 978-81-260-1803-1.
- ↑ Meghani Zaverchand Kalidas (۱۹۴۳). Charano Ane Charani Sahitya.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Maru-Bhāratī (in Hindi). Biṛlā Ejyūkeśana Ṭrasṭa. 1972.
- ↑ «[Solved] Who was the court poet of Prithviraj Chauhan?». Testbook. دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Khumman Raso - Dalpati Vijay Krit (vol. 1, 2, 3)». Rajasthani Granthagar (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۸ ژانویه ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Ayyappappanikkar (1997). Medieval Indian Literature: Surveys and selections (in English). Sahitya Akademi. ISBN 978-81-260-0365-5.
- ↑ "पद्मावत / मलिक मोहम्मद जायसी - कविता कोश". kavitakosh.org (in Hindi). Retrieved 28 ژانویه 2024.
- ↑ «SAHITYA: Akademi Awards». sahitya-akademi.gov.in. دریافت‌شده در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Rajasthani literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «राजस्थानी साहित्य». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای هندی ، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- ادبیات راجستان
- فرهنگ راجستان
- ادبیات بر پایه زبان هند