ادبیات لری
.jpg)
ادبیات لری شامل آثار ادبی به زبان لری میشود. بنیان ادبیات لری بر ادبیات شفاهی و فولکلور استوار است و با وجود غنی بودن این ادبیات تاکنون آثار مکتوب اندکی به لری نوشته شده است که بخشی از آن به دلیل شیوه خاص زندگی مردم لر است.[۱] ادبیات لری به دلیل کمتر مورد تاخت و تاز بیگانگان قرار گرفتن سرزمین لرستان، کمتر دستخوش استحاله فرهنگی شده و جلوههای نابتر و بکرتری در آن دیده میشود.[۲]
امروزه زمینه تحریف و زوال ادبیات لری به دلایلی همچون رواج زندگی شهری، از میان رفتن کهنسالان، عدم رغبت نسلهای جدید به فرهنگ لری و بازخوانی شهری محصولات فرهنگی هنری و رسانهها فراهم آمده است.[۱] برنامههایی برای ایجاد رشته «زبان و ادبیات لری» در دانشگاهها وجود دارد.[۳]
در سالهای اخیر حجم فزایندهای از ادبیات بومی و فعالیتهای مرتبط با زبان لری ایجاد شده است. در هر یک از سه گونه اصلی لری (لری شمالی، بختیاری، لری جنوبی)، کمیتهها و انجمنهای زبان تأسیس شدهاند و برخی از این کمیتهها در جوامع لری خارج از ایران فعال هستند. آثار صوتی و تصویری شعر لری، که اغلب با موسیقی و رقص همراه هستند، اولین آثاری بودند که ظاهر شدند و همچنان محبوبترین هستند. انواع دیگر ادبیات شفاهی شامل داستانهای عامیانه ضبط شده، نمایشهای کمدی، رادیو به زبان لری و فیلمهای دوبله شده به این زبان است. متون مکتوبی که نمایانگر هر یک از گونههای اصلی زبان لری هستند، از طریق ابتکارات محلی نیز تولید شدهاند: فرهنگهای متعدد (واژهنامهها)، مجموعههای داستانهای عامیانه و کتابهای شعر، پایه و اساس زبان لری را به عنوان یک زبان نوشتاری تشکیل میدهند و انتشارات اخیر شامل تاریخ عشیرهای، کتابهای مقدماتی خواندن، متون مذهبی، وبسایتهای متعدد زبان لری و مقالات دانشگاهی ترجمه شده از فارسی و انگلیسی است.[۴]
ترانهها
موسیقی لری از تنوع و پیشینهای کهن برخوردار است که به دو بخش کلی، موسیقیهای آوازی (کلامی) و موسیقیهایسازی تقسیم میشود. هماکنون موسیقی لری در قالب ترانه به هفت بخش تقسیم میشود که عبارتند از موسیقی و ترانههای غنایی و عاشقانه، موسیقی و ترانههای حماسه رزمی، موسیقی و ترانههای سوگواری، موسیقی و ترانههای فصول، موسیقی و ترانههای کار، موسیقی و ترانههای طنز و سرودهای مذهبی.
- موسیقی و ترانههای غنایی و عاشقانه: شامل ترانهها و آهنگهایی است در وصال یا فراق معشوق مانند ترانههای هی لو، کیودار یا نغمههای شیرین و خسرو، ساری خوانی، میربگی (میرونه) و دهها ترانه دیگر که در مقامهای مختلف موسیقی لری اجرا میگردد.
- موسیقی و ترانههای حماسه رزمی: این سرودها بیانگر ارزشهای حماسی و رزمی جنگاوران در میان ایل هستند. مانند جنگ لرو، دایه دایه یا مقامهای موسیقی بدون کلام که در رزمگاه و مسابقه به کار رفتهاند، مانند جنگه را، سوارهو و نقاره.
- موسیقی و ترانههای سوگواری: این موسیقی بیشتر جنبه آیینی داشته است و در مواقع سوگواری از روزگار کهن تاکنون کاربرد فراوانی دارد، مانند چمری یا سایر مقامها، از جمله، سحری، پاکتلی، شیونی و دهها مقام دیگر.
- موسیقی و ترانههای فصول: موسیقی و ترانههای ویژه فصول مختلف مانند برزه کوهی، ماله ژیری، کوچ بارو.
- موسیقی و ترانههای کار: به منظور سهولت و تسریع در کار مردان و زنان ایلاتی، این ترانهها به صورت فردی یا دسته جمعی خوانده میشود، مانند ترانههای گلدرو (برزیگری)، هوله (خرمن کوبی)، مشک زنی، شیردوشی و چوپانی.
- موسیقی و ترانههای طنز: این ترانهها اغلب به صورت فی البداهه در هجو شخص یا موضوع یا مکانی سروده شده و برخی اوقات نیز با حرکات نمایشی طنز آلود فرد یا افرادی همراه بوده است.
نمونه شعر
شعری به لری جنوبی اثر فریدون داوری:[۵]
| عشق بی نوم و نشونِش کشتمه | چشم کال مهربونِش کشتمه | |
| وَ اَوو دمونی که سفر کِ ایلِشون | داغ شیههَ ی مادیونش کشتمه | |
| وخت رفتن سیلَ واپس کردنش | خَرسلی نیدا امونش کشتمه | |
| چشمِ چی چشمهٔ چنار و | قامتِ مثل بیدل مارگونش کشتمه | |
| دیریِ یاری که هر صبح و پسین | شروه ایخونم و شونش کشتمه | |
| غیرت ای گپ که: | شاید بی خَوَر نامسلمونی بسونش کشتمه | |
| پشت مالِ دلبرم خاکم کنیت | تا بیونن که جنونش کشتمه |
منابع
- 1 2 کیانوش کشوری. «ادبیات فولکلوریک و نقش آن در فرهنگ لرستان» (PDF). همایش ملی بررسی سیر تحول ادبیات بومی لرستان (کله باد).
- ↑ «فولکلور لری؛ جلوهای نابتر و بکرتر». ایسنا. ۱۱ مرداد ۱۳۹۵.
- ↑ «ضرورت ایجاد رشته زبان و ادبیات لری در دانشگاهها». دانا. ۳ شهریور ۱۳۹۵.
- ↑ «LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori». ایرانیکا.
- ↑ «شعر در مورد کهگیلویه و بویراحمد». پارسیزی. ۲۰ فروردین ۱۳۹۹.
پیوند به بیرون
