ادبیات پنجابی
ادبیات پنجابی به آثار ادبی نوشته‌شده به زبان پنجابی گفته می‌شود که ویژگی تاریخی منطقه پنجاب در پاکستان و هند امروزی و پنجابی‌های مهاجر است. زبان پنجابی به چند خط نوشته می‌شود که از میان آن‌ها شاه‌مکهی و گرمکهی پرکاربردترین خطوط به‌ترتیب در پنجاب غربی و پنجاب شرقی هستند.
ادبیات پنجابی پیشینه‌ای دیرینه دارد و کهن‌ترین نوشته‌های آن به دوره ناث‌یوگی‌ها از سده هفتم تا چهاردهم میلادی بازمی‌گردد. این سنت ادبی با شعر صوفیانه بابا فرید در سده سیزدهم آغاز رسمی خود را یافت و در سده‌های بعد با شاعرانی چون بُلهه شاه، سلطان باهو و وارث شاه به اوج رسید. در دوره استعمار بریتانیا، ادبیات پنجابی با ورود رمان، نمایشنامه و شعر نو دگرگون شد و پس از استقلال هند و پاکستان در ۱۹۴۷ در هر دو کشور مسیرهای متفاوتی را پیمود.
پیشینه
دوره آغازین
کهن‌ترین نوشته‌های پنجابی به دوره ناث‌یوگی‌ها از سده هفتم تا چهاردهم میلادی تعلق دارند.[۱] این یوگی‌ها خداوند را با نام‌های گوناگونی مانند «آلاکه نیراجان» می‌خواندند که هنوز در زبان عامیانه پنجابی رایج است.[۱] بنا بر نظر استاد تارا سینگ، شعر پنجابی سروده‌شده به دست بابا فرید، گورو نانک و بهای گُرداس از چنان سطح بالایی برخوردار بود که اندیشه‌های ظریف از رهگذر زبان ادبی بیان می‌شدند؛ بنابراین زبان پنجابی باید سده‌ها پیش از آن، شاید در سده‌های هفتم یا هشتم، تکامل یافته باشد.[۲]
نمونه‌ای از آثار بازمانده از مرحله نخستین پیدایش پنجابی کهن از دل اپبرمشه یک دوبیتی (دوها) به تاریخ ۷۶۰ میلادی سروده ساراها، قدیس وجره‌یانه مهاسیدها، است.[۳]
اثر آغازین دیگر به زبان اپبرمشه شمال‌غربی که پیش‌درآمد پنجابی و سندی شمرده می‌شود، سَندِشَراساکه نوشته اَدّاهَمانَه (صورت اپبرمشه‌ای نام عبدالرحمان) است که در سده یازدهم نوشته شد.[۴][۵][۶][۷]
سنت ادبی پنجابی به‌طور رایج با بابا فرید (۱۱۷۳–۱۲۶۶) آغاز می‌شود[۸] که شعرهای صوفیانه‌اش پس از مرگش در آدی گرانت گردآوری شد. امیرخسرو دهلوی (۱۲۵۳–۱۳۲۵)، شاعر سرشناس هندی-ایرانی نیز واری به زبان پنجابی سروده‌است.[۹]
دوره نوین آغازین
از حدود سده دوازدهم تا نوزدهم، شعر صوفیانه پنجابی به دست شاعرانی چون شاه حسین (۱۵۳۸–۱۵۹۹)، سلطان باهو (۱۶۲۸–۱۶۹۱)، شاه شرف (۱۶۴۰–۱۷۲۴)، علی حیدر ملتانی (۱۶۹۰–۱۷۸۵)، بُلهه شاه (۱۶۸۰–۱۷۵۷)، صالح محمد صفوری (۱۷۴۷–۱۸۲۶)، میان محمد بخش (۱۸۳۰–۱۹۰۷) و خواجه غلام فرید (۱۸۴۵–۱۹۰۱) شکوفا شد.[۲] برخلاف شاعران فارسی‌گوی که غزل را برای بیان شاعرانه برمی‌گزیدند، شاعران صوفی پنجابی بیشتر در قالب کافی می‌سرودند.[۱۰]
جانام‌ساکهی‌ها که داستان‌هایی دربارهٔ زندگی و افسانه‌های گورو نانک (۱۴۶۹–۱۵۳۹) هستند، از نمونه‌های نخستین نثر پنجابی به‌شمار می‌روند. خود گورو نانک شعرهایی به پنجابی سرود که واژگانی از سانسکریت، عربی، فارسی و دیگر زبان‌های جنوب آسیا را دربرمی‌گرفت؛ ویژگی‌ای که از سنت گوربانی سرچشمه می‌گرفت.[۲] چندربهان منشی شاعر و نثرنویس برجسته پنجابی و فارسی‌گوی سده شانزدهم بود. در ۱۵۸۸/۱۵۸۹، دانشمندی مسلمان به نام عبدی کُدهان رساله‌ای دربارهٔ اسلام به پنجابی با عنوان «رسالهٔ مِهندی» برای تدریس در مدارس نظامیه نوشت. نثرنویس مهم دیگر سده شانزدهم عبدالله لاهوری بود که «بارا اَنوا» را نگاشت.[۱۱] وارهای بهای گرداس زبان پنجابی را در مجموعه‌ای از بندها به نام پَوری به کار می‌برند.[۲]
قصه پنجابی و حماسه
شعر صوفیانه پنجابی بر دیگر سنت‌های ادبی این زبان نیز پیامد گذاشت، به‌ویژه بر قصه پنجابی که گونه‌ای تراژدی عاشقانه است و از سرچشمه‌های هندی، فارسی و قرآنی نیز الهام گرفته‌است. قصه «هیر رانجها» سروده وارث شاه (۱۷۰۶–۱۷۹۸) از محبوب‌ترین قصه‌های پنجابی است.[۲] دیگر داستان‌های مردم‌پسند دربرمی‌گیرند: «سوهنی ماهیوال» از فضل شاه، «میرزا صاحبان» از حافظ برخوردار (۱۶۵۸–۱۷۰۷)، «ساسی پُنّون» از هاشم شاه (۱۷۳۵؟ –۱۸۴۳؟) و «قصه پوران بهگت» از قادریار (1802–1892).[۱۲]
چکامه‌های حماسی موسوم به «وار» از سنت شفاهی غنی در پنجابی برخوردارند. نمونه‌های برجسته شعر حماسی دربرمی‌گیرند: «چَندی دی وار» از گورو گوبیند سینگ (۱۶۶۶–۱۷۰۸)، «نادرشاه دی وار» از نجابات که یورش نادرشاه به هند در ۱۷۳۹ را وصف می‌کند و «چَتهیان دی وار» که ستیز میان قبیله چَتها و میسل سوکرچَکیا را بازمی‌گوید.[۱۲] جنگ‌نامه یا «سجل جنگ» در دوره مغولان وارد ادبیات پنجابی شد؛ جنگ‌نامه پنجابی شاه محمد (۱۷۸۰–۱۸۶۲) نخستین جنگ انگلستان و سیک (۱۸۴۵–۱۸۴۶) را روایت می‌کند.[۱۲]
ادبیات سیکه و سنت‌های دینی
ادبیات سیکه بیش از آنکه با ادبیات پنجابی (سنتی منطقه‌ای-زبانی) همسان باشد، با سنت‌های ادبی دیگر ادیان شبه‌قاره قابل مقایسه است. هرچند بیشتر به خط گرمکهی نوشته شده، مجموعه متون سیکه از زبان‌های گوناگونی افزون بر پنجابی بهره می‌گیرد، از جمله کهَریبولی و برج.[۱۳]
دوره استعمار
_%252C_in_1948.jpg)
رمان ویکتوریایی، نمایشنامه الیزابتی، شعر آزاد و نوگرایی با ورود آموزش بریتانیایی در دوره راج به ادبیات پنجابی راه یافتند. نخستین چاپخانه پنجابی (به خط گرمکهی) در ۱۸۳۵ از راه هیئت مسیحی در لودهیانا برپا شد و نخستین فرهنگ لغت پنجابی در ۱۸۵۴ به‌دست کشیش جِی. نیوتن منتشر گردید.[۱۴]
کتاب‌های تجاری
در دوره بریتانیا در پنجاب، پرکاربردترین زبان ادبی از نظر شمار کتاب‌های چاپ‌شده اردو بود، اما کتاب‌های پنجابی در رتبه دوم قرار داشتند.[۱۵]: ۷۸–۸۵
هرچند شاید پیش از ۱۸۵۰ چند متن چاپ سنگی پنجابی تولید شده باشد، نشر تجاری کتاب پنجابی پس از ۱۸۵۰ پدید آمد و در دهه‌های ۱۸۷۰ و ۱۸۸۰ شتاب گرفت و هزاران کتاب به هر دو خط گرمکهی و فارسی-عربی تولید و پخش شدند.[۱۵]: ۷۸–۸۵ یکی از نخستین کتاب‌های تجاری ثبت‌شده پنجابی چاپ ۱۸۵۱ «هیر رانجها» ی وارث شاه از چاپخانه چَشم نور لاهور است.[۱۵]: ۷۸–۸۵ تا ۱۸۶۷ تنها دوازده کتاب در لاهور ثبت شده بود.[۱۵]: ۷۸–۸۵
ناناک سینگ (۱۸۹۷–۱۹۷۱) و ویر سینگ رمان پنجابی را پرورش دادند. ویر سینگ با چهار رمان تاریخی خود — «سونداری» (۱۸۹۸)، «بیجَی سینگ» (۱۸۹۹)، «ساتوَنت کَور» (۱۹۰۰) و «بابا نودهـ سینگ» (۱۹۱۷–۱۹۲۱) — گونه داستان تاریخی پنجابی را پایه‌گذاری کرد.[۱۶] رمان‌های ویر سینگ در بستر جنبش سینگ سبها به ترویج آیین سیکه و درونمایه‌های فداکاری و شهادت سیکه‌ها پرداختند.[۱۶]
ادبیات رساله‌ای
گونه ادبی رساله‌نویسی پنجابی در اواخر سده نوزدهم پدید آمد و نقشی کلیدی در اصلاحات اجتماعی-دینی و نقد رقبای مذهبی ایفا کرد.[۱۵]: ۸۴ نورمن جرالد بَریِر برآورد کرد که سازمان‌های سیکه میان سال‌های ۱۸۸۰ و ۱۹۱۵ حدود ۱۲۰۰ رساله با دیدگاه‌های گوناگون تولید کردند.[۱۵]: ۸۴ سازمان‌های هندو و مسلمان نیز رساله‌های پنجابی منتشر ساختند؛ از جمله آریا ساماج، احمدی‌ها و انجمن‌های اسلامی گوناگون.[۱۵]: ۸۴
ترجمه قرآن به پنجابی
_translation_of_the_Quran%252C_Shri_Gurmat_Press%252C_Amritsar%252C_April_1911.jpg){kind=spacer}
در آوریل ۱۹۱۱، نخستین ترجمه پنجابی (به خط گرمکهی) قرآن به‌دست چاپخانه شری گورمَت در آمریتسر منتشر شد.[۱۷] ترجمه را دانشمند سیکه نیرمَلا به نام سَنت وایدیا گوردیت سینگ آلومهاری انجام داد و هزینه چاپ را دو هندو و یک سیکه تأمین کردند.[۱۷]
چهره‌های شعری دوره استعمار
رمان‌ها، داستان‌های کوتاه و شعرهای امرتا پریتم (۱۹۱۹–۲۰۰۵) از جمله به تجربه زنان و تقسیم هند پرداختند.[۱۶] شعر پنجابی در دوره راج همچنین تجربه‌های مردم عادی و فقیران را از رهگذر آثار پوران سینگ (۱۸۸۱–۱۹۳۱) بازتاباند. شاعرانی مانند دهانی رام چاتریک (۱۸۷۶–۱۹۵۷)، دیوان سینگ (۱۸۹۷–۱۹۴۴) و اوستاد دامان (۱۹۱۱–۱۹۸۴) ملی‌گرایی را در شعر خود در جریان جنبش استقلال‌طلبی هند بازتاباندند.[۲]
نوگرایی نیز به‌دست پروفسور موهان سینگ (۱۹۰۵–۱۹۷۸) و شریف کُنجاهی به شعر پنجابی راه یافت. پنجابی‌های مهاجر نیز در دوره راج شعری با درونمایه شورش علیه حکومت بریتانیا در «غدر دی گونج» (پژواک شورش) پدیدآوردند.[۱۸]
گفتگوهای زبانی با هواداران هندی
استاد تارا سینگ در رشته‌ای از نامه‌ها با آریاساماجیست‌هایی مانند لالا لاجپَت رای، اندیشه «مادر بودن هندی نسبت به پنجابی» را رد کرد و یادآور شد که ادبیات پنجابی با سروده‌های بابا فرید در سده سیزدهم، سده‌ها پیش از پیدایش ادبیات هندی ریشه دارد.[۲] تارا سینگ همچنین تأکید کرد که پنجابی از پراکریت برآمده و وام‌گیری واژه‌ها از فارسی و عربی پس از ۹۰۰ سال فرمانروایی مسلمانان بر پنجاب طبیعی است.[۲]
پس از استقلال
پنجاب غربی (پاکستان)
پس از استقلال پاکستان در ۱۹۴۷، برخی نویسندگان مانند جاشوا فضل‌الدین و میران بخش مینهاس به نگارش ادامه دادند و نویسندگان تازه‌ای مانند محمد باقر و عبدالمجید بهتّی پدیدار شدند.[۱۹]
نجم حسین سیّد، فخر زمان و افضل احسان رندهاوا از چهره‌های برجسته ادبیات پنجابی غربی پس از ۱۹۴۷ هستند.[۱۹] نقد ادبی پنجابی نیز به کوشش شفقت تنویر میرزا و احمد سلیم پا گرفت. مَنشا یاد جایزه وارث شاه را در ۱۹۸۷ برای مجموعه «وَگدا پانی» و در ۱۹۹۸ برای رمان «تَوَن تَوَن تارا» دریافت کرد و در ۲۰۰۴ نشان تمغه امتیاز به او اهدا شد.[۱۹]
در ۲۰۲۵ زبیر احمد، نویسنده پنجابی‌زبان لاهوری، اظهار داشت که رنسانس ادبی در ادبیات پنجابی پاکستان در دهه ۱۹۶۰ به‌ویژه در گونه داستان کوتاه آغاز شد و میان ۳۰۰ تا ۴۰۰ مجموعه داستان کوتاه پنجابی در کشور منتشر شده‌است.[۲۰]
پنجاب شرقی (هند)
امرتا پریتم (۱۹۱۹–۲۰۰۵)، جَسوَنت سینگ راهی (۱۹۳۰–۱۹۹۶)، شیو کومار بَتَلوی (۱۹۳۶–۱۹۷۳)، سورجیت پَتَر (۱۹۴۴–) و پاش (۱۹۵۰–۱۹۸۸) از برجسته‌ترین شاعران و نویسندگان پنجاب شرقی هستند. مجموعه شعر «سونِهره» (پیام‌ها) از پریتم جایزه ساهیتیا آکادمی ۱۹۸۲ را برد. حماسه «لونا» از شیو کومار بتلوی — بازروایی دراماتیک افسانه پوران بهگت — نیز جایزه ساهیتیا آکادمی ۱۹۶۵ را دریافت کرد.[۱۹]
خطوط نگارش
زبان پنجابی به چندین خط نوشته می‌شود. شاه‌مکهی که برگرفته از الفبای عربی-فارسی است، بیشتر در پنجاب پاکستان به کار می‌رود. گرمکهی که ریشه در سنت سیکه دارد، خط رایج در پنجاب هند است.[۱]
منابع
- 1 2 3 Hoiberg, Dale (2000). Students' Britannica India (in English). Popular Prakashan. ISBN 978-0-85229-760-5. Archived from the original on 2 آوریل 2023. Retrieved 25 اکتبر 2020.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Grewal، J. S. (مارس ۲۰۱۸). «۳ - Early Life and Career of Master Tara Singh: (۱۸۸۵–۱۹۱۹)». Master Tara Singh in Indian History: Colonialism, Nationalism, and the Politics of Sikh Identity (ویراست Online). Oxford University Press. صص. ۶۲–۸۵. شابک ۹۷۸-۰-۱۹-۹۰۸۹۸۴-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Padam، Piara Singh (۱۹۷۸). ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ [Ancient Punjabi Prose].
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ सन्देशरासक (Sandeś Rāsak): संस्कृत-टिप्पनक-अवचूरिकादिसमेत अपभ्रंश मूलग्रन्थ तथा आंग्लभाषानुवाद-विस्तृत प्रस्तावना-टिप्पणी-शब्दकोषादि समन्वित अब्दुल रहमान-कृत; संपादक, जिनविजय मुनि (Editor: Jinavijaya Muni), तथा हरि वल्लभ भायाणी, सिंघी जैन ग्रन्थमाला (Singhi Jain Granthamala), भारतीय विद्या भवन (Bharatiya Vidya Bhavan), 1945
- ↑ हिन्दी साहित्य में रासो काव्य परम्परा, सन्देश रासक, Ajay Kumar
- ↑ Sandesh Rasak, Hazari Prasad Dwiwedi, Rajkamal Prakashan Pvt Ltd, 2003, p. 12-13 (Google Books.)
- ↑ Panjab Past and Present, Volume 29, Part 1, Issue 57 – Part 2, Issue 58, Punjabi University. Dept. of Punjab Historical Studies, 1995 p. 56
- ↑ Encyclopaedia of Indian Literature (Vol. 2), Sahitya Akademi, p. 1263
- ↑ Rahman، Tariq (۲۰۰۷). «Punjabi Language during British Rule» (PDF). Journal of Punjab Studies. ۱۴ (۱). University of California, Santa Barbara: ۲۷–۳۹. شاپا ۰۹۷۱-۵۲۲۳. OCLC 436148809.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Articles on Bulleh Shah's Poetry». بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۷ ژوئیه ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۰۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Bāra Anva». Encyclopædia Britannica Online. بایگانی‌شده از روی نسخهٔ اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۲۴.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Mirzā، Shafqat Tanvir (۱۹۹۲). Resistance Themes in Punjabi Literature. Sang-e-Meel Publications. صص. ۵۶–۶۲. شابک ۹۷۸-۹۶۹-۳۵-۰۱۰۱-۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Shackle، Christopher (۲۰۱۴). «۸: Survey of Literature in the Sikh Tradition». در Singh، Pashaura؛ Fenech، Louis E. (ویراستاران). The Oxford Handbook of Sikh Studies (ویراست ۱st). Oxford University Press. صص. ۱۰۹–۱۲۴. شابک ۹۷۸-۰-۱۹-۹۶۹۹۳۰-۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Minocha، Arti (۲۲ ژوئن ۲۰۲۲). «Book history studies: Some interventions from colonial Punjab» (PDF). International Journal of History. ۴ (۲): ۳۸–۴۱. doi:10.22271/27069109.2022.v4.i2a.158.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 Mir، Farina (۴ ژوئیه ۲۰۱۰). The Social Space of Language: Vernacular Culture in British Colonial Punjab. University of California Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۰-۲۶۲۶۹-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Oberoi، Harjot Singh (۱۵ دسامبر ۱۹۹۴). The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition. University of Chicago Press. صص. ۳۳۰–۳۳۴. شابک ۹۷۸-۰-۲۲۶-۶۱۵۹۳-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Pal، Amaninder (۴ آوریل ۲۰۱۶). «Gurmukhi translation of Quran traced to Moga village». The Tribune. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ مه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۸ دسامبر ۲۰۲۴.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Gill, Tejwant Singh, "Reading Modern Punjabi Poetry: From Bhai Vir Singh to Surjit Patar" in Journal of Punjab Studies (Spring-Fall 2006, Volume 13, No. 1 &2).
- 1 2 3 4 Natarajan، Nalini؛ Nelson، Emmanuel Sampath، ویراستاران (۱۹۹۶). Handbook of twentieth-century literatures of India. Westport, Conn: Greenwood Press. ص. ۲۶۷. شابک ۹۷۸-۰-۳۱۳-۰۳۲۶۷-۷.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Talks on new Punjabi literature and debut Urdu stories collection». داون نیوز. ۲۲ فوریه ۲۰۲۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ دسامبر ۲۰۲۵.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Punjabi literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «أدب بنجابی». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- ادبیات بر پایه زبان
- ادبیات پاکستان
- ادبیات بر پایه زبان هند