ارابه داس‌دار

حمله ارابه‌های داس‌دار ایرانی در نبرد گوگمل، اثر آندره کاستنی (۱۸۹۸–۱۸۹۹)

ارابه داس‌دار نوعی ارابه جنگی اصلاح‌شده بود که تیغه‌های داس‌مانندی در هر دو طرف آن نصب شده بود. ارابه‌های داس‌دار احتمالا در زمان کوروش بزرگ حداکثر تا سال ۴۰۱ پیش از میلاد، اختراع شد. این ارابه در سراسر دوران باستان توسط تمدن‌های گوناگون، از جمله امپراتوری هخامنشی و پادشاهی پنتوس، به کار گرفته می‌شد.

تاریخچه

ارابه داس‌دار نوعی ارابه جنگی اصلاح‌شده بود. تیغه‌های آن حدود ۱ متر به صورت افقی از هر دو طرف چرخ‌ها امتداد می‌یافت. گزنفون این نوآوری را به کوروش بزرگ (درگذشته ۴۰۱ پیش از میلاد) نسبت داد، اگرچه مورخان مدرن این موضوع را رد کرده و معتقدند که آن‌ها در زمانی دیرتر، در جریان جنگ‌های ایران و یونان میان سال‌های ۴۶۷ تا ۴۵۸ پیش از میلاد، به عنوان پاسخی به تجربیات پارسیان در نبرد با پیاده‌نظام سنگین‌اسلحه یونانی معرفی شدند.

گزنفون (۴۳۰–۳۵۴ پیش از میلاد)، ژنرال یونان باستان که شاهد عینی نبرد کوناکسا بود، درباره آن‌ها می‌گوید:

«در مقابل او، ارابه‌هایی که به ارابه‌های داس‌دار موسوم بودند، با فاصله زیادی از یکدیگر مستقر شده بودند. داس‌های آن‌ها به‌صورت مورب بر محور چرخ‌ها نصب شده و تیغه‌هایشان رو به زمین قرار داشت تا هر آنچه را که در مسیرشان قرار می‌گرفت، تکه‌تکه کنند. نقشه پارسیان این بود که به درون صفوف یونانیان نفوذ کرده و آن‌ها را از هم بپاشند.»

در جنگ‌های هخامنشیان

ارابه داس‌دار توسط تیمی از چهار اسب کشیده می‌شد و خدمه‌ای شامل حداکثر سه نفر، یک راننده و دو جنگجو، آن را هدایت می‌کردند. از نظر تئوری، ارابه داس‌دار می‌توانست از میان خطوط پیاده‌نظام عبور کرده، مبارزان را دو نیم کند یا دست‌کم شکاف‌هایی در خطوط ایجاد کند که قابل بهره‌برداری باشد. وادار کردن اسب‌ها به حمله به درون آرایش فالانژ فشرده هوپلیت‌های یونان باستان دشوار بود. ارابه داس‌دار با استفاده از داس برای بریدن تشکیلات حتی در زمانی که اسب‌ها از برخورد با مردان اجتناب می‌کردند، این مشکل ذاتی سواره‌نظام را حل می‌کرد. یک ارتش منظم می‌توانست هنگام نزدیک شدن ارابه از هم باز شود و سپس به سرعت پشت سر آن دوباره صف‌آرایی کند و اجازه دهد ارابه بدون ایجاد تلفات زیاد عبور کند. ارابه‌های جنگی توانایی‌های نظامی محدودی داشتند. آن‌ها صرفاً سلاح تهاجمی بودند و برای استفاده علیه پیاده‌نظام در زمین‌های باز و مسطح که ارابه‌ران‌ها فضای کافی برای مانور داشتند، مناسب‌ترین بودند. در زمانی که سواره‌نظام فاقد رکاب بود و احتمالاً نه مهمیز داشت و نه زین موثر (اگرچه قطعاً از عرق‌گیر زین استفاده می‌کردند)، ارابه‌های داس‌دار وزن بیشتری به حمله سواره‌نظام علیه پیاده‌نظام می‌افزودند. منابع تاریخی از سمت پیاده‌نظامِ چنین درگیری‌هایی، یعنی از سوی یونانیان و رومیان به دست آمده است. در اینجا نمونه‌ای از یک برخورد ثبت‌شده آورده شده است که در آن ارابه‌های داس‌دار در سمت پیروز میدان بودند:

سربازان [یونانی] عادت کرده بودند که بدون احتیاط، آذوقه خود را جمع‌آوری کنند. در یک مورد، فارناباز با ۲ ارابه داس‌دار و حدود ۴۰۰ سوار، هنگامی که آن‌ها در سراسر دشت پراکنده بودند، به آن‌ها حمله کرد. وقتی یونانیان او را دیدند که به سمتشان می‌تازد، دویدند تا به یکدیگر ملحق شوند؛ حدود ۷۰۰ نفر در مجموع. اما فرنه‌باز وقت را تلف نکرد. ارابه‌ها را در جلو قرار داد و خود با سواره‌نظام پشت سر آن‌ها حرکت کرد و دستور حمله داد. ارابه‌ها با شتاب به درون صفوف یونانیان تاختند، آرایش فشرده آن‌ها را در هم شکستند و سواره‌نظام بلافاصله حدود صد نفر را از پای درآورد. باقی‌مانده نیروها فرار کردند و به آژیلاوس که اتفاقاً با هوپلیت‌ها در آن نزدیکی بود، پناه بردند.

زمان اشکانیان و ساسانیان

در حالی که نقش ارابه‌های داس‌دار در تاکتیک‌های نظامی از دوران هخامنشی به سمت سواره‌نظام سنگین در دوران اشکانی و ساسانی تغییر جهت داد، اما بازمانده‌های این سنت نظامی و استفاده از ارابه داس‌دار در تجهیزات جنگی، همچنان در ساختار و فرهنگ نظامی ساسانیان بازتاب داشت. در گزارش‌های تاریخی مربوط به دوره‌های متأخرتر مانند ساسانی، باز هم به این تجهیزات اشاره شده است. آلیوس لامپریدیوس یکی از نویسندگان کتاب «تاریخ آگوستی»، آورده است که اردشیر بابکان در در جریان نبرد با رومی‌ها در زمان الکساندر سوروس از ۱۸۰۰ ارابه داس‌دار استفاده کرده است. اما به تدریج، این نوع تجهیزات نظامی جای خود را به آرایش‌های جدید سواره‌نظام (کاتافراکت‌ها) داد.

کتاب‌شناسی

• Nefiodkin, Alexander K. (2004): «On the Origin of the Scythed Chariots» در: Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte، شماره ۵۳ (۳)، صفحات ۳۶۹–۳۷۸