استثناپذیری (اقتصاد)

هوا، چه تمیز و چه آلوده، نمی‌تواند کسی را از استفاده از آن محروم کند، و بنابراین یک «کالای» استثناناپذیر محسوب می‌شود. یک کالا می‌تواند صرف نظر از اینکه استفاده‌اش چقدر مطلوب است (مانند دود یا آلودگی در یک شهر)، استثناناپذیر باشد.

در اقتصاد، استثناپذیری به میزانی گفته می‌شود که یک کالا، خدمت یا منبع می‌تواند فقط به مشتریانی که پول می‌دهند محدود شود یا برعکس، میزانی که یک تأمین‌کننده، تولیدکننده یا سایر نهادهای مدیریتی (مثلاً دولت) می‌تواند از مصرف یک کالا جلوگیری کند. در اقتصاد به‌طور کلی به یک کالا، خدمت یا منبع، دو ویژگیِ اساسی نسبت داده می‌شود؛ درجه‌ای از استثناپذیری و درجه‌ای از رقابت‌پذیری.

مفهوم استثناپذیری در ابتدا در سال ۱۹۵۴ توسط اقتصاددان آمریکایی، پل ساموئلسون مطرح شد و او با این کار، مفهومی را که اکنون به عنوان کالاهای عمومی شناخته می‌شود، یعنی کالاهایی که هم غیررقابتی و هم استثناناپذیر هستند را رسمیت بخشید.^[۱] ساموئلسون افزون بر این، پدیدهٔ شکست بازار در نتیجهٔ معضل مفت‌سواری که می‌تواند در مورد کالاهای استثناناپذیر رخ دهد را برجسته کرد. نظریه طبقه‌بندی کالاهای ساموئلسون سپس توسط ریچارد ماسگریو در سال ۱۹۵۹ و گرت هاردین در سال ۱۹۶۸ که یکی دیگر از ناکارآمدی‌های کلیدی بازارِ کالاهای استثناناپذیر، یعنی تراژدی انبازه‌ها را بسط دادند، بیشتر بسط داده شد.^[۲]

استثناپذیری، ویژگی ذاتی یک کالا نیست. در این هدف، الینور اوستروم در سال ۱۹۹۰ برخلاف ساموئلسون که استثناپذیری را با ویژگی گسستگی می‌شناخت، این مفهوم را پیوستاری (طیفی) توصیف کرد.^[۱] نظریه اوستروم پیشنهاد می‌کرد که استثناپذیری را می‌توان در مقیاسی قرار داد که از کاملاً استثناپذیر (یعنی کالایی که از نظر تئوری می‌تواند مصرف‌کنندگان غیرپولی را به‌طور کامل از خرید محروم کند) تا کاملاً استثناناپذیر (کالایی که به هیچ وجه نمی‌تواند مشتریان غیرپولی را از خرید محروم کند) متغیر باشد.^[۳] این مقیاس به تولیدکنندگان و ارائه‌دهندگان اطلاعات عمیق‌تری می‌دهد که می‌توانند برای تولید معادلات قیمتی کارآمدتر (به‌ویژه برای کالاهای عمومی) مورد استفاده قرار گیرند، که در نتیجه مزایا و اثرات جانبی مثبت را برای همهٔ مصرف‌کنندگان کالا به حداکثر می‌رساند.^[۴]

منابع

1 2 Samuelson, Paul (Nov 1954). "The Pure Theory of Public Expenditure". The Review of Economics and Statistics. 36 (4): 387–389. doi:10.2307/1925895. JSTOR 1925895.
↑ Hardin, Garrett (1968-12-13). "The Tragedy of the Commons". Science (in English). 162 (3859): 1243–1248. Bibcode:1968Sci...162.1243H. doi:10.1126/science.162.3859.1243. ISSN 0036-8075. PMID 5699198.
↑ Ostrom, Elinor (2010-06-01). "Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems". American Economic Review (in English). 100 (3): 641–672. doi:10.1257/aer.100.3.641. ISSN 0002-8282.
↑ Blomquist, Sören; Christiansen, Vidar (2005-01-01). "The Role of Prices for Excludable Public Goods". International Tax and Public Finance (in English). 12 (1): 61–79. doi:10.1007/s10797-005-6395-z. ISSN 1573-6970.

[:0-1] 1 2 Samuelson, Paul (Nov 1954). "The Pure Theory of Public Expenditure". The Review of Economics and Statistics. 36 (4): 387–389. doi:10.2307/1925895. JSTOR 1925895.

[2] Hardin, Garrett (1968-12-13). "The Tragedy of the Commons". Science (in English). 162 (3859): 1243–1248. Bibcode:1968Sci...162.1243H. doi:10.1126/science.162.3859.1243. ISSN 0036-8075. PMID 5699198.

[:1-3] Ostrom, Elinor (2010-06-01). "Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems". American Economic Review (in English). 100 (3): 641–672. doi:10.1257/aer.100.3.641. ISSN 0002-8282.

[4] Blomquist, Sören; Christiansen, Vidar (2005-01-01). "The Role of Prices for Excludable Public Goods". International Tax and Public Finance (in English). 12 (1): 61–79. doi:10.1007/s10797-005-6395-z. ISSN 1573-6970.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]