اشمون (خدا)

اشمون
خدای درمان
ویرانه‌های معبد فنیقی اشمون در صیدا از سدهٔ هفتم پیش از میلاد
فنیقی	𐤀𐤔𐤌𐤍
مرکز فرهنگی غالب	صیدا، بیروت، قبرس، ساردینیا و کارتاژ
نماد	مار
جنسیت	مذکر
معبدها	معبد اشمون در بستان الشیخ، صیدا
همتایان
همتای یونانی	اسقلبیوس
همتای رومی	اسکولاپیوس

اشمون (یا اشمون، به‌طور نادرست اسمون؛ فنیقی: 𐤀𐤔𐤌𐤍 ʾšmn؛ اکدی: 𒅀𒋢𒈬𒉡 Yasumunu) خدای درمان و خدای نگهبان صیدا در فنیقیه بود. نام او که به معنی «هشتم» است، ممکن است به جایگاه او به عنوان هشتمین پسر خدای صدیق اشاره داشته باشد.

تاریخچه

اشمون دست‌کم از دورهٔ عصر آهن در صیدا شناخته شده بود و در صور، بیروت، قبرس، ساردینیا و کارتاژ نیز پرستیده می‌شد؛ در کارتاژ محل معبد اشمون امروزه در تصرف آکروپولیوم کارتاژ است.

بر پایهٔ یوسبیوس قیصریه، نویسندهٔ فنیقی سانشونیاتون نوشت که صدیق (به معنی «دادگری»؛ گاه با ژوپیتر یکی دانسته می‌شود) نخست صاحب هفت پسر شد که با کابیری‌ها یا دیوسکوری‌ها یونانی یکی دانسته می‌شدند، بدون نام مادر، و سپس با یکی از هفت تیتانیدس (احتمالاً معادل کوثرات) صاحب پسری هشتم شد. به نظر می‌رسد نام اشمون به معنی «هشتم» است.

نوافلاطونی داماسکیوس همچنین گفت:

اسقلبیوس در بیروت نه یونانی است و نه مصری، بلکه ایزدی بومی فنیقی است. برای صدیق فرزندانی زاده شدند که دیوسکوری‌ها و کابیری‌ها تفسیر شده‌اند؛ و علاوه بر آنان پسری هشتم زاده شد، اسمونوس، که اسقلبیوس تفسیر شده است.

فوتیوس اول (Bibliotheca Codex 242) خلاصه می‌کند که داماسکیوس بیشتر می‌گوید اسقلبیوس بیروت جوانی عاشق شکار بود. الهه آسترونوئه (که بسیاری از پژوهشگران او را گونه‌ای از عشتروت می‌دانند) او را چنان با تعقیب عاشقانه آزار داد که او از سر ناامیدی خود را اخته کرد و مرد. سپس آسترونوئه جوان را پایون یعنی «شفاگر» نامید، از گرمای بدنش او را به زندگی بازگرداند و به خدا بدل کرد.

کتیبه‌ای سه‌زبانه از سدهٔ دوم پیش از میلاد از ساردینیا نیز اشمون را با اسقلبیوس یونانی و اسکولاپیوس لاتینی یکی می‌داند. پوسانیاس از یک صیدایی نقل می‌کند که فنیقی‌ها نیز مانند یونانی‌ها آپولون را پدر اسقلبیوس می‌دانند، اما برخلاف آنان مادر او را زنی میرا نمی‌دانند. سپس آن صیدایی با تمثیلی ادامه می‌دهد که آپولون نماد خورشید است، که مسیر متغیرش به هوا سلامتی می‌بخشد و این همان اسقلبیوس است. این تمثیل احتمالاً ابداعی متأخر است. همچنین آپولون معمولاً با خدای طاعون فنیقی رشف یکی دانسته می‌شود. این ممکن است روایتی متفاوت از تبار اشمون باشد، یا شاید آپولون با صدیق و صدیق با رشف یکی دانسته شود.

در قبرس، اشمون با ملقرت درآمیخته شد، و همچنین در ایبیزا، چنان‌که از کتیبه‌ای برمی‌آید: «به سرورش، اشمون-ملقرت».

نام آسترِسمونیم («گیاه اشمون») توسط دیوسکوریدس برای سولانوم به کار می‌رفت که دارای خواص دارویی دانسته می‌شد.

پرستش

معبد اشمون در فاصلهٔ ۱ کیلومتری صیدا بر روی رود بوسترنوس (که امروزه در جنوب غربی لبنان اولی نامیده می‌شود) قرار دارد. ساخت آن در پایان سدهٔ ششم پیش از میلاد در دوران اشمون‌عازار دوم، پادشاه صیدا آغاز شد و افزوده‌های بعدی تا دورهٔ رومی ادامه یافت. این معبد توسط موریس دونان در سال‌های ۱۹۶۳–۱۹۷۸ کاوش شد. هدایای نذری فراوانی به شکل مجسمه‌های افرادی که توسط خدا شفا یافته بودند، به‌ویژه نوزادان و کودکان خردسال، یافت شد.

همچنین در نزدیکی معبد لوحی طلایی از اشمون و ایزدبانو هایجیا (به معنی «سلامتی») یافت شد که اشمون را در حالی نشان می‌دهد که عصایی در دست راست دارد و ماری به دور آن پیچیده است. سکه‌ای از سدهٔ سوم میلادی از بیروت اشمون را ایستاده میان دو مار نشان می‌دهد.

نام مکان‌ها

روستایی در نزدیکی بیروت به نام قبر شمون، «آرامگاه اشمون»، همچنان وجود دارد.

جستارهای وابسته

• دلوس

کتاب‌شناسی

• Greenfield, Jonas Carl (1995), Solving Riddles and Untying Knots: Biblical, Epigraphic, and Semitic Studies in Honor of Jonas C. Greenfield, Eisenbrauns, ISBN 978-0-931464-93-5.
• Ogden, Daniel (2021), The Oxford Handbook of Heracles, Oxford University Press, ISBN 9780190650988.
• Sauer, A. (2018), The Archaeology of Jordan and Beyond: Essays in Memory of James A. Sauer, Brill, ISBN 9789004369801.
• Cassel, Paulus (1872). Esmun. Eine archäologische Untersuchung aus der Geschichte Kenaans ... Mit einem einleitenden Sendschreiben über Studien des Alten Testaments [Esmun. An archaeological study from the history of Kenaan ... With an introductory missive on Old Testament studies.] (in German). Gotha: Gustav Schlössmann.'
• Court de Gébelin, Antoine (1773). Allégories orientales, ou, le fragment de Sanchoniaton, qui contient l'histoire de saturne: suivie de celles de mercure et d'hercule, et de ses douze travaux ... [Oriental allegories, or, the fragment of Sanchoniaton, which contains the story of Saturn: followed by those of Mercury and Hercules, and his twelve labors.] (in French). Paris: chez l'auteur.
• Lipiński, Edward (1995). Dieux et Déesses de l'Univers Phénicien et Punique [Gods and Goddesses of the Phoenician and Punic Universe] (in French). Leuven: Peeters Publishers. pp. 154–168. ISBN 978-90-6831-690-2. OCLC 33211400.