اشمون‌عازار دوم

اشمون‌عازار دوم
یک تابوت‌دان سنگی تیره مصری. تصویر چهره تابوت‌دان را در حالتی آرام و با نگاه به افق نشان می‌دهد. بر روی درپوش تابوت‌دان کتیبه‌هایی از چپ به راست به زبان فنیقی دیده می‌شود.
تابوت‌دان کتیبه‌دار فنیقی متعلق به پادشاه اشمون‌عازار دوم از شهر مردگان سلطنتی صیدا، که در موزهٔ لوور به نمایش درآمده است
سلطنتح. ۵۳۹ – c. ۵۲۵ پ.م
پیشینتابنیت یکم
جانشینبدعشترت
آرامگاه
شهر مردگان سلطنتی صیدا
زبان فنیقی𐤀𐤔𐤌𐤍𐤏𐤆𐤓
دودماندودمان اشمون‌عازار یکم

اشمون‌عازار دوم ([æʃmuːn ʔɑːzər] ؛ فنیقی: 𐤀𐤔𐤌𐤍𐤏𐤆𐤓، ʾšmnʿzr، به‌معنای «اشمون یاری می‌رساند») پادشاه فنیقیِ صیدا (حک. ح. ۵۳۹ – ح. ۵۲۵ پ.م) بود. او نوهٔ اشمون‌عازار یکم و پادشاهی دست‌نشانده در شاهنشاهی هخامنشی بود. اشمون‌عازار دوم جانشین پدرش تابنیت یکم شد که مدت کوتاهی سلطنت کرد و پیش از تولد پسرش درگذشت. جانشین تابنیت یکم، خواهر-همسر او آموآشتارت بود که تا زمان تولد اشمون‌عازار دوم به‌تنهایی حکومت می‌کرد و پس از آن تا زمان رسیدن او به سن قانونی، به‌عنوان نایب‌السلطنه‌اش ایفای نقش کرد. اشمون‌عازار دوم در ۱۴ سالگی دچار مرگ زودرس شد و پسرعمویش بدعشترت جانشین وی گردید.

اشمون‌عازار دوم از تباری از کاهنانِ الهه آستارته بود و در دوران سلطنت او تأکید زیادی بر فعالیت‌های مذهبی وجود داشت. او و مادرش آموآشتارت معابدی را در بخش‌های مختلف صیدا و مناطق همجوار آن بنا کردند. در دوران سلطنت او، کمبوجیه دوم، پادشاه ایران، در ازای مشارکت‌های نظامیِ صیدا در لشکرکشیِ وی به مصر، قلمرو بیشتری را به این شهر پاداش داد. اشمون‌عازار دوم بیش از هر چیز به خاطر تابوت‌دانش شناخته می‌شود که دارای دو کتیبه به الفبای فنیقی است و در حال حاضر در موزهٔ لوور نگهداری می‌شود.

ریشه‌شناسی

اشمون‌عازار (Eshmunazar) فرم لاتین‌نویسی‌شدهٔ فنیقیِ یک نام یزدان‌ستایانه[وا ۱] (𐤀𐤔𐤌𐤍𐤏𐤆𐤓) به معنای «اشمون یاری می‌رساند» است.[۱][۲] اشمون در دین فنیقی، خدای شفا و تجدید حیات بود؛ او یکی از مهم‌ترین ایزدان در پانتئون (مجمع‌الخدایان) فنیقی و خدای اصلیِ مذکر در شهر صیدا به‌شمار می‌رفت.[۳]

این نام همچنین به اشکال زیر نیز آوانگاری شده است: ʾEšmunʿazor،[۴] ʾšmnʿzr،[۵] Achmounazar،[۶] Ashmounazar،[۷] Ashmunazar،[۸] Ashmunezer،[۹] Echmounazar،[۱۰] Echmounazor،[۱۱] Eschmoun-ʿEzer،[۱۲] Eschmunazar،[۱۳] Eshmnʿzr،[۲] Eshmunazor،[۱۴] Esmounazar،[۱۵] Esmunasar،[۱۶] Esmunazar،[۱۷] Ešmunʿazor،[۱۸] Ešmunazar،[۱۹] و Ešmunazor.[۲۰]

زمینهٔ تاریخی

نقشه‌ای که موقعیت فنیقیه را در درون شاهنشاهی هخامنشی نشان می‌دهد (ح. ۵۰۰ پ.م)

صیدا که یک دولت‌شهر شکوفا و مستقلِ فنیقی بود، در سدهٔ نهم پیش از میلاد به اشغال بین‌النهرین درآمد. پادشاه آشور، آشور-ناصیر-پال دوم (حک. ۸۸۳ – ۸۵۹ پ.م) رشته‌کوه لبنان و شهرهای ساحلی آن از جمله صیدا را فتح کرد.[۲۱] در سال ۷۰۵ پیش از میلاد، پادشاه لولی، که بر صور و صیدا حکومت می‌کرد،[۲۲] در یک شورش ناموفق علیه حکومت آشوریان با مصری‌ها و پادشاهی یهودا هم‌پیمان شد.[۲۳][۲۴] با نزدیک شدنِ ارتش آشور به فرماندهی سناخریب، او مجبور شد به کیتیون در جزیرهٔ همسایه، قبرس، بگریزد. سناخریب ایتوبعل را بر تخت پادشاهی صیدا نشاند و خراجی سالانه بر او تحمیل کرد.[الف][۲۶] ژوزت الایی بر این باور است که ایتوبعل از دودمان پادشاهی صیدا بود؛ خاندانی که توسط پادشاهانِ حاکمِ صور از قدرت کنار رانده شده بودند.[۲۷] هنگامی که عبدی‌میلکوتی در سال ۶۸۰ پیش از میلاد بر تخت پادشاهی صیدا نشست، او نیز علیه آشوریان دست به شورش زد. در پاسخ، پادشاه آشور، اسرحدون، پس از یک محاصرهٔ سه‌ساله در سال ۶۷۷ پیش از میلاد عبدی‌میلکوتی را دستگیر کرد و گردن زد؛ قلمرو صیدا از آن گرفته شد و به بعل یکم، پادشاهِ صور (رقیب صیدا) که دست‌نشانده‌ای وفادار به اسرحدون بود، واگذار گردید.[۲۸]

صیدا در حالی به شکوفایی پیشین خود بازگشت که صور به مدت سیزده سال (۵۸۶–۵۷۳ پ.م) توسط پادشاهِ کلدانی، نبوکدنصر دوم در محاصره بود.[۲۹] ایالت بابلیِ فنیقیه و همسایگان آن، با فتح بابل توسط کوروش بزرگ در سال ۵۳۹/۵۳۸ پیش از میلاد، تحت کنترل هخامنشیان درآمدند. سپس فنیقیه به چهار پادشاهیِ دست‌نشانده تقسیم شد: صیدا، صور، جبیل و ارواد.[۳۰] اشمون‌عازار دوم، که کاهنِ الههٔ فنیقی آستارته بود، در همان زمان به پادشاهی رسید.[۳۱] در اوایل دورهٔ هخامنشی (۵۳۹–۴۸۶ پ.م)، صیدا به قدرت رسید و به برجسته‌ترین شهر فنیقیه تبدیل شد.[۳۲][۳۳][۳۴] پادشاهان صیدا برنامهٔ گسترده‌ای از پروژه‌های ساخت‌وسازِ در مقیاسِ بزرگ را آغاز کردند که شواهد آن در کتیبهٔ تدفینی بر روی تابوت‌دان اشمون‌عازار دوم و همچنین در کتیبه‌های بدعشترت (که در شالودهٔ سکوی یادمانی معبد اشمون یافت شده‌اند) تأیید شده است.[۳۵][۳۶][۳۷]

سلطنت

گاه‌نگاری و طول دورهٔ سلطنت

سرستون سردیس تزئینی گاو با الهام از هنر هخامنشی، کشف‌شده از معبد اشمون، لبنان

گمان می‌رود اشمون‌عازار در نیمهٔ دوم سدهٔ ششم پیش از میلاد، در دورهٔ هخامنشیِ تاریخ صیدا، از ح. ۵۳۹ تا زمان مرگ زودهنگامش در ح. ۵۲۵ پ.م سلطنت کرده باشد.[۳۸][۳۹] گاه‌نگاری مطلقِ پادشاهان صیدا از دودمان اشمون‌عازار یکم به بعد، در منابع آکادمیک بسیار مورد بحث قرار گرفته است؛ این پادشاهان که به‌طور سنتی در سدهٔ پنجم پیش از میلاد جای می‌گرفتند، با تکیه بر شواهدِ سکه‌شناسی، تاریخی و باستان‌شناسی، مشخص شد که کتیبه‌های این دودمان به دورهٔ قدیمی‌تری تعلق دارند. بررسی تاریخ‌های سلطنت این پادشاهان صیدا توسط مورخ فرانسوی، ژوزت الایی، ارائه شده است که از به‌کارگیری گاه‌شماری کتاب مقدس برای این منظور فاصله گرفت.[۳۸] الایی دورهٔ سلطنتِ نوادگان اشمون‌عازار یکم را بین میانه تا پایان سدهٔ ششم پیش از میلاد قرار داد.[۳۸][۳۹] الایی از تمام اسنادِ در دسترسِ آن زمان، از جمله مهرهای استوانه‌ایِ کتیبه‌دارِ صوری و مهرهای استخراج‌شده توسط باستان‌شناس لبنانی، موریس شهاب، در سال ۱۹۷۲ از جل البحر (محله‌ای در شمال صور) استفاده کرد.[۴۰] الایی همچنین از کتیبه‌های فنیقی که توسط باستان‌شناس فرانسوی، موریس دونان در سال ۱۹۶۵ در صیدا کشف شده بود بهره برد، و بررسی سیستماتیکی بر روی سکه‌های صیدا انجام داد.[۴۱][۴۲][۴۳]

ساخت‌وساز معابد و گسترش قلمرو

تختی سنگی و پوشیده از خزه با مجسمه ابوالهول‌ها و پاهای شکاف‌دار. در پشت تخت، دیوارهای سنگی بدون روکش و پوشیده از خزه قرار دارند.
تخت آستارته در معبد اشمون در بوستان الشیخ در مجاورت صیدا، لبنان. در سطر ۱۷ از کتیبهٔ تابوت‌دان اشمون‌عازار دوم به معبدی در کنار چشمهٔ Ydll اشاره شده است.

پادشاهان صیدا افزون بر مسئولیت‌های نظامی، قضایی و دیپلماتیک، دارای مناصب کاهنی نیز بودند.[۴۴][۴۵] برخی از سکه‌های ضرب‌شدهٔ محلی، صحنه‌هایی را نشان می‌دهند که حاکی از مشارکت فعالانهٔ پادشاهان صیدا در مراسم مذهبی است.[۴۵] اشمون‌عازار دوم از دودمانی از کاهنان برخاسته بود؛ همان‌طور که در کتیبه‌های تابوت‌دان تابنیت ثبت شده است، پدرش تابنیت و پدربزرگش اشمون‌عازار یکم، افزون بر پادشاهی صیدا، کاهنِ آستارته نیز بودند.[ب] مادر اشمون‌عازار دوم نیز کاهنهٔ آستارته بود، همان‌طور که در سطر ۱۴ از کتیبهٔ تابوت‌دان پسرش به آن اشاره شده است.[۴۷] ساخت و مرمت معابد و انجام وظایف کاهنی، به‌عنوان ابزارهای تبلیغاتی مورد استفادهٔ پادشاهان صیدا قرار می‌گرفت تا قدرت سیاسی و شکوه خود را تقویت کنند و خود را به‌عنوان دریافت‌کنندگانِ دین‌دارِ لطف و حمایتِ الهی به تصویر بکشند.[۴۵] این کارکرد سلطنتی توسط اشمون‌عازار دوم و مادرش ملکه آموآشتارت، از طریق ساخت معابد و بناهای مذهبیِ جدید برای خدایان فنیقی شامل بعل، آستارته و اشمون در تعدادی از محله‌های صیدا و قلمرو مجاور آن نمود یافت.[پ][۴۵][۴۸]

هخامنشیان در ازای مشارکتِ صیدا در نبردهای دریایی، قلمروهای دور، یافا و دشت شارون را به اشمون‌عازار دوم پاداش دادند.[ت][ث][۵۰]

جانشینی و مرگ

پادشاهی فنیقی مقامی مادام‌العمر و موروثی بود.[۱۴] مسئولیت‌ها و قدرت این منصب پس از مرگ پادشاه به فرزند او یا عضو دیگری از خانواده‌اش منتقل می‌شد. تبار و دودمان سلطنتی پادشاهان صیدا تا بستگان درجه دوم یا درجه سوم ثبت می‌شد، همان‌طور که در سطرهای ۱۳ و ۱۴ کتیبهٔ تابوت‌دان اشمون‌عازار دوم گواه آن است.[۵۱] ملکه‌های مادر قدرت سیاسی در اختیار داشتند و آن را در قالب مشارکت در اقدامات سیاسی و حاکمیت مشترک (نایب‌السلطنگی) اعمال می‌کردند.[۵۲] پدر اشمون‌عازار دوم، تابنیت یکم، مدت کوتاهی سلطنت کرد و پیش از تولد پسرش درگذشت؛ جانشین او خواهر-همسرش آموآشتارت بود که در طول دوره فترت نقش نایب‌السلطنه را بر عهده گرفت. اشمون‌عازار دوم در سن ۱۴ سالگی و در دوران سلطنتِ پادشاهِ فرادستش، کمبوجیه دوم هخامنشی، درگذشت.[۵۳][۵۴] پس از مرگ اشمون‌عازار دوم، پسرعمویش بدعشترت جانشین وی شد.[۳۴]

تابوت‌دان اشمون‌عازار دوم

یک تابوت‌دان سنگی تیره با چهره انسان که به‌صورت ایستاده روبه‌روی بیننده قرار دارد.
تصویر درپوش تابوت‌دان در سال ۱۸۹۲
یک تابوت‌دان سنگی تیره که از نمای پهلو دیده می‌شود؛ تابوت‌دان روی زمین قرار دارد و درپوش و بدنه با گوه‌هایی از هم جدا شده‌اند.
تصویری از تابوت‌دان در سال ۱۸۹۲ که در آن کتیبهٔ روی بدنه در زیر درپوش نمایان است

تابوت‌دان اشمون‌عازار دوم یکی از تنها سه تابوت‌دان متعلق به مصر باستان است که در خارج از مصر یافت شده‌اند؛ دو تابوت‌دان دیگر به والدین اشمون‌عازار، یعنی تابنیت و آموآشتارت تعلق داشتند.[۵۵][۵۶] این تابوت‌دان احتمالاً در مصر از آمفیبولیت محلی برای یکی از اعضای نخبگان مصری تراشیده شده بود و صیدایی‌ها در جریان مشارکتشان در فتح مصر توسط کمبوجیه دوم در سال ۵۲۵ پیش از میلاد، آن را به‌عنوان غنیمت جنگی به دست آوردند.[۵۷][۵۸][۵۹] این تابوت‌دان دارای دو مجموعه کتیبهٔ فنیقی است؛ یکی بر روی درپوش آن و دیگری نسخه‌ای ناتمام از همان کتیبه بر روی بدنهٔ تابوت‌دان و در امتداد انحنای بخش سرِ آن.[۶۰][۶۱][۶۲] این تابوت‌دان در ۱۹ ژانویهٔ ۱۸۵۵، هنگامی که گنج‌یابان در محوطهٔ یک گورستان باستانی در دشت‌های جنوب شهر صیدا در حال حفاری بودند، کشف شد.[۶۳] این اثر در بیرون یک تپهٔ صخره‌ایِ توخالی که در میان افراد محلی به مغارت ابلون («غار آپولو») شهرت داشت و بخشی از یک مجموعهٔ بزرگ از شهرهای مردگان در دوره هخامنشی بود، پیدا شد.[۶۰][۶۴] کشف آن به آلفونس دوریگلو، مأمور کنسولگری فرانسه در صیدا نسبت داده می‌شود، که موضوع را به اطلاع امه پرتیه، باستان‌شناس آماتور و رئیس دفتر کنسولگری فرانسه در بیروت رساند و تابوت‌دان را به او فروخت.[۶۵][۶۶] این تابوت‌دان برای نخستین بار توصیف شد[۶۰] و توسط انوره دو لوین، اشراف‌زادهٔ فرانسوی که آن را به دولت فرانسه اهدا کرد، خریداری گردید.[۶۷] تابوت‌دان پادشاه اشمون‌عازار دوم در بخش آثار باستانی خاورنزدیک در موزهٔ لوور، در اتاق ۳۱۱ از بال سولی نگهداری می‌شود. شناسهٔ موزه‌ای اختصاص‌یافته به این اثر AO 4806 است.[۶۸]

کتیبه‌های تابوت‌دان اشمون‌عازار به زبان فنیقی و با الفبای فنیقی نوشته شده‌اند. این کتیبه‌ها پادشاه مدفون در آن را معرفی می‌کنند، از دودمان او و دستاوردهای عمرانی‌اش در ساخت معابد سخن می‌گویند و نسبت به برهم زدن آرامش او هشدار می‌دهند.[۳۷][۶۹] همچنین در این کتیبه‌ها آمده است که «شاهِ شاهان» (شاهنشاه هخامنشی، احتمالاً کمبوجیه دوم)[۷۰] در ازای خدمات پادشاه صیدا، «دور و یافا، یعنی سرزمین‌های پهناور داجون را که در دشت شارون واقع شده‌اند» به وی اعطا کرده است.[۳۷] خدمات مورد بحث احتمالاً به مشارکت اشمون‌عازار در لشکرکشیِ کمبوجیه دوم به مصر اشاره دارد.[۷۰] کپی‌هایی از این کتیبه‌ها برای پژوهشگران در سراسر جهان فرستاده شد و دانشمندان برجستهٔ آن زمان،[۷۱] از جمله خاورشناسان آلمانی، هاینریش اوالد و امیل رودیگر،[۷۲][۷۳] و همچنین خاورشناس فرانسوی، سالومون مونک، ترجمه‌هایی از آن‌ها منتشر کردند.[۷۴]

تبارنامه

اشمون‌عازار دوم از نوادگان دودمان اشمون‌عازار یکم بود. پسر اشمون‌عازار یکم، تابنیت یکم، جانشین او شد. تابنیت از خواهرش، آموآشتارت، صاحب فرزندی به نام اشمون‌عازار دوم شد. تابنیت پیش از تولد اشمون‌عازار دوم درگذشت و آموآشتارت در دورهٔ فترت تا زمان تولد پسرش حکومت کرد و سپس تا رسیدن او به سن قانونی، نایب‌السلطنهٔ وی بود.[۳۴][۷۵]

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1. ↑ متن کتیبه: «من تو-بعل را بر تخت پادشاهی آنان نشاندم و خراج و پرداختی (به‌رسمیت‌شناختنِ) سروریِ خود را به‌طور سالانه (و) بدون وقفه بر او تحمیل کردم.»[۲۵]
  2. ↑ «من، تابنیت، کاهنِ آستارته، پادشاهِ صیدا، پسر اشمون‌عازار، کاهن آستارته، پادشاه صیدا، در این تابوت‌دان آرمیده‌ام. هر که هستی، هر انسانی که ممکن است این تابوت‌دان را بیابد، مبادا، مبادا که آن را بگشایی و مرا آشفته سازی، زیرا هیچ نقره‌ای با من گرد نیامده است، هیچ طلایی با من گرد نیامده است، و هیچ چیز ارزشمندی (در اینجا نیست)، تنها من در این تابوت‌دان آرمیده‌ام. مبادا، مبادا که آن را بگشایی و مرا آشفته سازی، زیرا این کار برای آستارته پلیدی است. و اگر به‌راستی آن را بگشایی و به‌راستی مرا آشفته سازی، مبادا هیچ نسلی در میان زندگان در زیر خورشید، و هیچ آرامگاهی در کنار رفایم داشته باشی.»[۴۶]
  3. ↑ ببینید: سطرهای ۱۵–۱۸ از کتیبهٔ تابوت‌دان اشمون‌عازار دوم.
  4. ↑ ببینید: سطرهای ۱۸–۲۰ از کتیبهٔ تابوت‌دان اشمون‌عازار دوم.
  5. ↑ قلمرو شهرهای فنیقی می‌توانست پیوسته نباشد: از این رو، زمین‌ها و شهرهای دور و یافا که متعلق به صیدایی‌ها بودند، توسط شهر صور از صیدا جدا شده بودند.[۴۹]

واژگان

  1. ↑ Theophoric name

پانویس

  1. ↑ Hitti 1967, p. 135.
  2. 1 2 Jean 1947, p. 267.
  3. ↑ Jayne 2003, pp. 136–140.
  4. ↑ Burlingame 2018.
  5. ↑ Briquel Chatonnet, Daccache & Hawley 2015, p. 237.
  6. ↑ Delattre 1890, p. 17.
  7. ↑ Mariette 1856, p. 9.
  8. ↑ Jessup 1881, p. 46.
  9. ↑ Turner 1860, p. 48.
  10. ↑ Clermont-Ganneau 1880, p. 93.
  11. ↑ Bordreuil 2002.
  12. ↑ Munk 1856.
  13. ↑ Hitzig 1855.
  14. 1 2 Elayi 1997, p. 68.
  15. ↑ Perrot & Chipiez 1885, p. 168.
  16. ↑ Levy 1864, p. 227.
  17. ↑ de Luynes 1856, p. 55.
  18. ↑ Elayi 2004, p. 9.
  19. ↑ Eiselen 1907, p. 73.
  20. ↑ King 1997, p. 189.
  21. ↑ Bryce 2009, p. 651.
  22. ↑ Elayi 2018b, pp. 55–58, 72.
  23. ↑ Netanyahu 1964, pp. 243–244.
  24. ↑ Yates 1942, p. 109.
  25. ↑ Grayson & Novotny 2012.
  26. ↑ Elayi 2018b, p. 58.
  27. ↑ Elayi 2018a, p. 165.
  28. ↑ Bromiley 1979, pp. 501, 933–934.
  29. ↑ Aubet 2001, pp. 58–60.
  30. ↑ Boardman et al. 2000, p. 156.
  31. ↑ Zamora 2016, p. 253.
  32. ↑ Katzenstein 1979, p. 24.
  33. ↑ Zamora 2016, pp. 253–254.
  34. 1 2 3 Elayi 2006, p. 5.
  35. ↑ Zamora 2016, pp. 255–257.
  36. ↑ Elayi 2006, p. 7.
  37. 1 2 3 Pritchard & Fleming 2011, pp. 311–312.
  38. 1 2 3 Elayi 2006, p. 22.
  39. 1 2 Amadasi Guzzo 2012, p. 6.
  40. ↑ Kaoukabani 2005، p. 3; Chéhab 1983، p. 171; Greenfield 1985، pp. 129–134.
  41. ↑ Dunand 1965, pp. 105–109.
  42. ↑ Elayi 2006.
  43. ↑ Elayi & Elayi 2004.
  44. ↑ Elayi 1997, p. 69.
  45. 1 2 3 4 Elayi & Sapin 1998, p. 153.
  46. ↑ Jidéjian & Dunand 2006, p. 25.
  47. ↑ Haelewyck 2012, pp. 80–81.
  48. ↑ Amadasi Guzzo 2012.
  49. ↑ Elayi 1997, p. 66.
  50. ↑ Briant 2002, p. 490.
  51. ↑ Elayi 1997, pp. 68–69.
  52. ↑ Elayi 1997, p. 70.
  53. ↑ Kessler 2020.
  54. ↑ Kelly 1987, p. 268.
  55. ↑ Dussaud, Deschamps & Seyrig 1931, Plaque 29.
  56. ↑ Kelly 1987, pp. 48–49.
  57. ↑ Elayi 2006, p. 6.
  58. ↑ Versluys 2011, pp. 7–14.
  59. ↑ Buhl 1983, p. 201.
  60. 1 2 3 de Luynes 1856, p. 1.
  61. ↑ Turner 1860, pp. 48, 51–52.
  62. ↑ Gibson 1982, p. 105.
  63. ↑ United States Magazine of Science, Art, Manufactures, Agriculture, Commerce and Trade 1856, pp. 379–380.
  64. ↑ Jidéjian 2000, pp. 17–18.
  65. ↑ Klat 2002, p. 102.
  66. ↑ Tahan 2017, pp. 29–30.
  67. ↑ King 1887, p. 135.
  68. ↑ Caubet & Prévotat 2013.
  69. ↑ Crawford 1992, pp. 180–181.
  70. 1 2 Kelly 1987, pp. 46–47.
  71. ↑ Turner 1860, pp. 48–50.
  72. ↑ Ewald 1856, pp. 70–71.
  73. ↑ Rödiger 1855, pp. 648–658.
  74. ↑ Munk 1856, pp. 13–16.
  75. ↑ Nabulsi 2017, pp. 307, 310.

کتاب‌شناسی

برای مطالعهٔ بیشتر

  • Xella, Paolo; López, José-Ángel Zamora (2005). "Nouveaux documents phéniciens du sanctuaire d'Eshmoun à Bustan esh-Sheikh (Sidon)" [New Phoenician documents from the sanctuary of Eshmun in Bustan esh-Sheikh (Sidon)]. In Arruda, A. M. (ed.). Atti del VI congresso internazionale di studi Fenici e Punici [Proceedings of the 6th International Congress of Phoenician and Punic studies] (in French). Lisbon.

پیوند به بیرون

اشمون‌عازار دوم در پروژه‌های خواهر

در ویکی‌انبار نگارخانهٔ مرتبط در ویکی‌انبار
پیشین:
تابنیت یکم		 پادشاه صیدا
حدود ۵۳۹–۵۲۵ پ.م		 پسین:
بدعشترت
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.