افیالتس

اِفیالتس (ˌɛfɪˈæltiːz؛ یونانی: Ἐφιάλτης Ephialtēs) از خائنان دورهٔ جنگ‌های ایران و یونان بود. او که فرزند اوریدیموس (Εὐρύδημος) از تبار مالیایی‌ها بود، وجود مسیری را که جنگجویان یونانی را از موقعیت دفاعی‌شان در نبرد ترموپیل دور می‌کرد، به امپراتوری هخامنشی لو داد. تلاش‌های او به سپاه ایران اجازه داد تا از موقعیت دفاعی یونانیان عبور کرده و در نتیجه در سپتامبر ۴۸۰ پ.م در نبرد ترموپیل پیروز شود. اِفیالتس امیدوار بود که توسط شاه ایران پاداش بگیرد، اما نه تنها چنین پاداشی به او داده نشد، بلکه با تعیین جایزه برای سر او توسط متحدان یونانی (به منظور مجازات خیانت او)، مجبور به فرار و پنهان شدن شد. طبق گفتهٔ هرودوت، این جایزه تقریباً یک دهه پس از دفع دومین تهاجم ایرانیان به یونان، توسط آتنا‌دِس (Ἀθηνάδης) از تبار تراکیس وصول شد؛ اسپارتی‌ها که این جایزه را به آتنا‌دِس پرداخت کردند، ظاهراً انگیزه‌ای جز شکار اِفیالتس به عنوان یک یاغی نداشتند.

خیانت به یونانیان و راهنمایی سپاه ایران

نیروهای پیاده متحد یونان که به گفته‌ی هرودوت تعداد آن‌ها بیش از ۴٬۲۰۰ نفر نبود، تنگه‌ی ترموپیل را برای مسدود کردن مسیر پیشروی سپاه بسیار بزرگ‌تر ایران انتخاب کرده بودند. اگرچه فاصله میان صخره‌های تراکینی و خلیج مالیا تنها به‌اندازه‌ی «عبور یک ارابه» بود، اما مسیری وجود داشت که از میان کوه‌های جنوب ترموپیل می‌گذشت و به جادهٔ اصلی در پشت موقعیت نیروهای یونانی می‌رسید و از این طریق می‌توانست تنگه را دور زد. هرودوت خاطرنشان می‌کند که این مسیر برای ساکنان محلی کاملاً شناخته‌شده بود، چرا که آن‌ها در گذشته از آن برای غارت فوکیس استفاده می‌کردند.

اِفیالتس وجود این مسیر را به خشایارشا، فرمانروای ایران، فاش کرد. هرودوت اشاره می‌کند که دو نفر دیگر نیز به خیانت متهم شدند: اُونَتاس (Onetas)، از اهالی کاریستوس و فرزند فاناگوراس؛ و کوری‌دالوس (Corydallus)، از اهالی آنتی کایرا. با این حال، هرودوت استدلال می‌کند که اِفیالتس همان کسی بود که این مسیر را لو داد، زیرا «نمایندگان یونانیان، یعنی اتحادیه آمفیکتونیک، که قطعاً بهترین ابزار را برای کشف حقیقت داشتند، جایزه را برای سر اُونَتاس و کوری‌دالوس تعیین نکردند، بلکه جایزه را برای سر اِفیالتس مقرر کردند.»

سپاه ایران از این مسیر برای دور زدن و محاصره کردن مدافعان استفاده کرد. لئونیداس، پادشاه اسپارت، پیش از آنکه نیروهای یونانی محاصره شوند، بیشتر آن‌ها را خارج کرد، اما خودش همراه با یک گروه پشتیبان باقی ماند که شامل ۳۰۰ نفر از سربازان خودش، ۷۰۰ نفر از نیروهای تِسپایی و یک گروه اعزامی از تبای متشکل از ۴۰۰ نفر بود.

اِفیالتس انتظار داشت از سوی ایرانیان پاداش بگیرد، اما پس از شکست ایران در نبرد سالامیس، این امید نقش بر آب شد. او سپس به تسالی گریخت؛ در حالی که اتحادیه آمفیکتونیک در ترموپیل برای کشتن او جایزه تعیین کرده بودند. طبق روایت هرودوت، او در حدود سال ۴۷۰ پیش از میلاد، به دلیلی که ظاهراً هیچ ارتباطی با خیانتش نداشت، به دست آتنا‌دِس (یونانی: Ἀθηνάδης) از تبار تراکیس کشته شد، اما با این حال، اسپارتی‌ها جایزه را به آتنا‌دِس پرداخت کردند.

در فرهنگ عامه

در فیلم ۳۰۰ اسپارتان محصول ۱۹۶۲، شخصیت اِفیالتس توسط کیرون مور ایفا شده است؛ در این فیلم، او به عنوان کارگر مشکوک یک مزرعهٔ بز در نزدیکی ترموپیل به تصویر کشیده می‌شود. دلیل خیانت او در این روایت، طرد شدن توسط دختری اسپارتی به نام اِلاس است؛ او تصور می‌کرد با وعده دادن ثروتی که فکر می‌کرد در آینده به دست خواهد آورد، می‌تواند دل آن دختر را به دست آورد.

مینی‌سریال کمیک ۳۰۰ اثر فرانک میلر در سال ۱۹۹۸، اقتباس سینمایی ۳۰۰ در سال ۲۰۰۶ و دنبالهٔ آن یعنی ۳۰۰: ظهور یک امپراتوری (۲۰۱۴)، اِفیالتس (که در فیلم‌ها توسط اندرو تیرنان بازی شده است) را به عنوان یک تبعیدیِ اسپارتی با بدشکلی شدید نشان می‌دهند؛ کسی که والدینش برای محافظت از او در برابر کودک‌کشی (که قطعاً در صورت بروز بدشکلی در نوزادی با آن روبرو می‌شد)، از اسپارت فرار کرده بودند. این تصویرسازی کاملاً تخیلی است و هیچ مدرکی مبنی بر بدشکل بودن اِفیالتس وجود ندارد.