اقتصاد زیستی
اقتصاد زیستی یا بیو اکونومی شامل مجموعهای از فعالیتهای اقتصادی است که به تولید منابع زیستی تجدیدپذیر پرداخته و آن را به مواد غذایی و دیگر محصولات با پایه زیستی تبدیل میکند. در این نوع از اقتصاد، محصولات زاید به عنوان ماده خام استفاده شده و جایگزین سوختهای فسیلی در این زمینه میگردند.[۱][۲]
شاخههای اصلی اقتصاد زیستی
اقتصاد زیستی به دلیل ماهیت بینرشتهای و تنوع کاربردهایش، به چندین حوزه تخصصی تقسیم میشود. این تقسیمبندی معمولاً بر اساس نوع منبع زیستی، فناوری بهکاررفته، یا بخش صنعتی مورد هدف صورت میگیرد. شاخههای اصلی اقتصاد زیستی عبارتند از:
- اقتصاد زیستی کشاورزی و صنایع غذایی
- اقتصاد زیستی صنعتی و زیستفرآوری
- اقتصاد زیستی سلامت
- اقتصاد زیستی پسمانداری بیولوژیک
- اقتصاد زیستی دریایی
- اقتصاد زیستی انرژی [۳][۴]
اقتصاد زیستی کشاورزی و صنایع غذایی
این شاخه که یکی از قدیمیترین بخشهای اقتصاد زیستی محسوب میشود، بر تولید و فرآوری محصولات کشاورزی برای استفاده در تأمین غذا، خوراک دام، فیبر و سوختهای زیستی (مانند اتانول زیستی و بیودیزل) متمرکز است. اهداف اصلی این حوزه شامل تقویت امنیت غذایی، کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و ارتقای پایداری سیستمهای کشاورزی از طریق استفاده از منابع تجدیدپذیر است [۵].
اقتصاد زیستی صنعتی و زیستفرآوری
اقتصاد زیستی صنعتی از زیستتوده، میکروارگانیسمها و فرآیندهای زیستی برای تولید مواد شیمیایی، پلیمرها، پلاستیکهای زیستی، آنزیمها و سایر ترکیبات با ارزش افزوده استفاده میکند. هدف این شاخه جایگزینی فرآیندهای شیمیایی سنتی — که اغلب وابسته به نفت هستند — با روشهای زیستمبنا و پایدارتر است [۶].
اقتصاد زیستی سلامت
اقتصاد سلامت، شاخهای تخصصی از اقتصاد زیستی است که به مطالعه تولید، توزیع و مصرف کالاها و خدمات بهداشتی-درمانی میپردازد. این حوزه خود به زیرشاخههای متعددی تقسیم میشود که یکی از نوظهورترین و پیچیدهترین آنها «اقتصاد زیستی ایمونولوژیک» است. از جمله زیرشاخههای اقتصاد زیستی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اقتصاد زیستی ایمونولوژیک (Immunitary Bioeconomy)
- اقتصاد خدمات درمانی
- اقتصاد تجهیزات پزشکی
- اقتصاد دارو و اکسن
اقتصاد زیستی ایمونولوژیک (Immunitary Bioeconomy)[۲]
شاخهای تخصصی از اقتصاد زیستی است که به مدلهای اقتصادی حاکم بر محصولات، فناوریها و خدمات مبتنی بر سیستم ایمنی بدن میپردازد. این حوزه، کالاهای زیستی را شامل میشود که مستقیماً از اجزای سیستم ایمنی مشتق شده یا برای تنظیم و تقویت آن طراحی شدهاند. نمونههای عینی آن شامل بانکداری خون بند ناف، ایمونوتراپیهای سرطان (مانند CAR-T)، واکسنهای نوین و پادتنهای مونوکلونال است. این اقتصاد، چالشهای اخلاقی و تنظیمگری پیچیدهای را در زمینه کالاییسازی بدن انسان و دسترسی عادلانه به درمانهای پیشرفته مطرح میکند [۲].
این شاخه یکی از شاخههای پیچیده و از نظر اخلاقی حساس، «اقتصاد زیستی ایمنی» است که به مدلهای اقتصادی حاکم بر فرآوردههای زیستی مرتبط با بدن انسان میپردازد. همانگونه که پیشتر اشاره شد، کالاییسازی (Commodification) و بازار محصولاتی مانند خون، اندام، سلولهای بنیادی و به ویژه '''خون بند ناف''' در این حوزه قرار میگیرند.
صنعت بانکداری خون بند ناف (Umbilical Cord Blood Banking) نمونهای بارز از اقتصاد زیستی ایمنی است. این صنعت به سه مدل عمومی (غیرانتفاعی)، خصوصی (تجاری) و هیبرید تقسیم میشود. مدل خصوصی این صنعت با وجود احتمال بسیار پایین استفاده شخصی از ذخیره خون (بین ۰٫۰۰۰۵٪ تا ۰٫۰۴٪)، به دلیل عوامل بازاریابی و روانشناختی با رشد تقاضا روبرو بوده است. یک مطالعه مروری نشان میدهد که پنج عامل کلیدی '''آگاهی، گروه مرجع'' (مانند خانواده و متخصصان سلامت)، ''قابلیت استفاده درک شده، سابقه بیماری در خانواده و قیمت'' از طریق تأثیر بر '''درک ریسک'' مصرفکننده، تصمیم نهایی او برای استفاده از خدمات بانکداری خصوصی را شکل میدهند. این موضوع، اهمیت جریان اطلاعات شفاف و نقش فعال متخصصان بهداشت و درمان در هدایت این بازار تخصصی و کاهش ریسکهای ادراک شده را آشکار میسازد. اقتصاد زیستی ایمنی، چالشهای اخلاقی پیرامون کالاییسازی بدن انسان و لزوم تنظیمگری قوی را به خوبی نمایان میکند. [۲].
اقتصاد زیستی پسمانداری بیولوژیک
این شاخه از اقتصاد زیستی، بر مدیریت و تبدیل هوشمندانه پسماندهای زیستی (مانند ضایعات کشاورزی، مواد غذایی، فاضلاب و زبالههای شهری) به منابع باارزش متمرکز است. با به کارگیری فناوریهایی مانند کمپوستسازی پیشرفته، هضم بیهوازی (تولید بیوگاز) و زیستپالایی، این حوزه به دنبال ایجاد ارزش اقتصادی از طریق تولید کودهای زیستی، انرژیهای تجدیدپذیر (بیوگاز)، مواد اولیه صنعتی و کاهش آلودگی محیطزیست است. این رویکرد، هسته اصلی تحقق یک اقتصاد چرخهای (Circular Economy) و حرکت به سمت توسعه پایدار محسوب میشود [۴].
اقتصاد زیستی دریایی
این حوزه بر بهرهبرداری پایدار از منابع دریایی و آبزیان تمرکز دارد. فعالیتها در این شاخه شامل آبزیپروری پیشرفته، استخراج ترکیبات دارویی از موجودات دریایی (زیستفناوری دریایی) و تولید زیستتوده از جلبکها میشود [۴].
اقتصاد زیستی انرژی
این شاخه به طور خاص بر تولید انواع سوختهای زیستی (نسل اول، دوم و سوم)، تولید انرژی از پسماندهای زیستی (زیستگاز) و توسعه فناوریهایی برای افزایش بهرهوری انرژی در فرآیندهای زیستی متمرکز است [۷].
اهمیت اقتصاد زیستی
در سالهای اخیر، تغییرات آب و هوایی و افزایش گازهای گلخانهای نیاز به کاهش مصرف سوختهای فسیلی، مواد پایه نفتی و جایگزین ساختن آنها با دیگر مواد را افزایش دادهاست.[۸] بنابراین اقتصاد زیستی از اهمیت قابل ملاحظه ای برخوردار است. به گفتهٔ دبیر ستاد توسعه زیست فناوری برای رهایی از اقتصاد نفتی باید بر منابع زیستی تکیه کنیم و این در حالیست که هنوز اهمیت منابع زیستی در جامعه ما نهادینه نشدهاست.[۹]
اهداف اقتصاد زیستی
- "بهبود مصرف منابع
- امنیت غذایی
- استفادهٔ بهتر و کارآمد از منابع"[۱۰]
رشد اقتصاد زیستی
رشد اقتصاد زیستی مستلزم ارتقای علوم زیستی و فناوریهای وابسته به آن و همچنین سرمایهگذاری در این عرصه است.[۱۱]
اقتصاد زیستی و اقتصاد مقاومتی
سرمایهگذاری در حوزه اقتصاد زیستی و گسترش بازار محصولات زیست فناوری گامی مهم در رونق کسب و کار و توسعهٔ جامعه بوده که به نوبهٔ خود میتواند راهبردی ملی در پیشبرد اقتصاد مقاومتی باشد.[۱۲]
منابع
- ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانیشده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۲۱. دریافتشده در ۲ دسامبر ۲۰۱۷.
- 1 2 3 4 Saraygord-Afshari, Neda; Ghayem, Sonia; Foudazi, Reza; Safa, Majid (2023-09-01). "Drivers of consumers' behavioral intention toward private umbilical cord blood banking: a review". Cell and Tissue Banking (به انگلیسی). 24 (3): 651–661. doi:10.1007/s10561-022-10064-y. ISSN 1573-6814.
- ↑ «Wayback Machine». www.ijbio.ir. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۱-۰۶.
- 1 2 3 Thrän, Daniela; Moesenfechtel, Urs, eds. (2022). "The bioeconomy system". SpringerLink (به انگلیسی). doi:10.1007/978-3-662-64415-7.
- ↑ "Agricultural economics | Definition, Scope, & Facts | Britannica Money". Encyclopedia Britannica (به انگلیسی). Retrieved 2025-11-06.
- ↑ اسعدی, مرضیه; لطفی هروی, محمد مهدی (2020-12-21). "اقتصاد زیست- فناورانه: تحلیل روشهای ارزیابی و حکمرانی اقتصادی". پژوهشنامه اقتصادی. 20 (79): 131–183. doi:10.22054/joer.2021.56864.922. ISSN 1735-210X.
- ↑ Martina, Perišić,; Ernest, Barceló,; Katarina, Dimic-Misic,; Monireh, Imani,; Vesna, Spasojević Brkić, (2022-01). "The Role of Bioeconomy in the Future Energy Scenario: A State-of-the-Art Review". Sustainability (به انگلیسی). 14 (1). doi:10.3390/. ISSN 2071-1050.
{{cite journal}}: Check|doi=value (help); Check date values in:|date=(help)نگهداری CS1: نقطهگذاری اضافه (link) - ↑ http://www.iscanews.ir/news/828783
- ↑ https://www.mehrnews.com/news/3828690
- ↑ http://www.irna.ir/fa/News/82510813
- ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانیشده از اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۲۱. دریافتشده در ۲ دسامبر ۲۰۱۷.
- ↑ «نسخه آرشیو شده». بایگانیشده از اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۷. دریافتشده در ۲ دسامبر ۲۰۱۷.