ایزابلا ناپل

ایزابلا ناپل
دوشس باری
سلطنت	۱۰ آوریل ۱۵۰۰ – ۱۵۲۴
پیشین	لودوفیکو اسفورزا
جانشین	بونا اسفورزا
دوشس میلان
Tenure	۲ فوریه ۱۴۸۹–۲۱ اکتبر ۱۴۹۴
زاده	۲ اکتبر ۱۴۷۰ ناپل
درگذشته	۱۵۲۴ ناپل
آرامگاه	ناپل
همسر(ان)	جان گالئاتزو اسفورزا (ا. ۱۴۸۹–۱۴۹۴)
خاندان	دودمان تراستامارا
پدر	آلفونسو دوم ناپل
مادر	هیپولیتا ماریا اسفورزا

ایزابلا ناپل (انگلیسی: Isabella of Aragon, Duchess of Milan؛ ۲ اکتبر ۱۴۷۰ – ۱۵۲۴) دوشس میلان و دوشس باری از طریق ازدواج به او اعطا شد.

زندگی او که عضوی از شاخه ناپلی خاندان تراستامارا بود، با بحران‌های سیاسی پیرامون جنگ‌های ایتالیا مشخص می‌شد. ایزابلا اغلب خود را بین پادشاهی مادری‌اش ناپل و خانه زناشویی‌اش، دوک‌نشین میلان، سرگردان می‌دید و این باعث می‌شد که از مشکلات شخصی و سیاسی رنج ببرد. پس از یک ازدواج فاجعه‌بار و عدم حمایت در میلان، دوک‌نشین باری را به عنوان ملک شخصی خود دریافت کرد. این تغییر در شرایط به ایزابلا فرصت داد تا دربار خود را تشکیل دهد و همچنین حمایت سیاسی و امنیتی را در برابر جنگ‌های جاری ایجاد کند. این اصلاحات همراه با علاقه او به هنر و ادبیات، منجر به احیا و نوسازی باری شد. در این دوره، او همچنین بر آموزش دخترش بونا، که ملکه لهستان شد، تمرکز کرد.

ایزابلا که در آن زمان باردار بود، از مرگ شوهرش و به قدرت رسیدن لودوویکو بسیار متأثر شد. او تقریباً شش هفته به همراه دو فرزندش در قلعه ویسکونتئو در پاویا گوشه‌نشین شد و از ملاقات با بازدیدکنندگان اجتناب کرد. در ۶ دسامبر ۱۴۹۴، لودوویکو ایزابلا را متقاعد کرد که به همراه فرزندانش به قلعه اسفورزسکو در میلان نقل مکان کند. سپس اسفورزا به همراه خانواده‌اش به لا روچتا نقل مکان کرد. در طول اقامتش در میلان، ایزابلا تحت مراقبت بود که مانع از تماس او با جهان می‌شد. با وجود انزوایش، دوشس بیوه زندگی بسیار مجللی داشت. در فوریه ۱۴۹۵، او کوچک‌ترین دخترش، بیانکا ماریا (که به نام بیانکا ماریا ویسکونتی، مادربزرگ ایزابلا و جیان گالئاتزو نامگذاری شده بود) را به دنیا آورد؛ ده ماه بعد، در ۱۸ دسامبر، پدر ایزابلا، شاه آلفونسو دوم ناپل (که در ۲۳ ژانویه به نفع پسرش کناره‌گیری کرده بود)، درگذشت و در ۷ سپتامبر ۱۴۹۶، برادرش و شاه جدید فردیناند دوم ناپل، پدرشان را تا پای مرگ همراهی کردند. کمی بعد، دختر هجده‌ماهه ایزابلا، بیانکا ماریا، نیز درگذشت. در سال ۱۴۹۶، دو فرزند لودوویکو نیز درگذشتند: لئونه و بیانکا جیووانا، و حضور ایزابلا و فرزندانش باعث رنجش حاکم میلان شد. دوشس دواگر سپس به کاخ سابق اسفورزا در نزدیکی کلیسای جامع میلان نقل مکان کرد و پسرش فرانچسکو را در دربار لودوویکو گذاشت. در سال ۱۴۹۷، بئاتریس دِسته، دوست و رقیب سابق ایزابلا، در سن بیست و یک سالگی هنگام زایمان درگذشت.

برای لودوویکو، مرگ همسرش تنها آغاز بدبختی‌هایش بود: در سال ۱۴۹۹، پس از یک لشکرکشی مسلحانه شاه لویی دوازدهم فرانسه، لودوویکو به تبعید رفت. با این حال، هرگونه رضایتی که ایزابلا می‌توانست از مشاهده سقوط رقیبش به دست آورد، به حداقل رسید؛ دوشس بیوه از لویی دوازدهم درخواست کرد تا پسرش را دوک باری بنامد، عنوانی که متعلق به خانواده اسفورتزا بود. پادشاه فرانسه، پس از مشاهده محبوبیت روزافزون پسر ایزابلا در بین ساکنان میلان، با بردن پسر جوان به فرانسه به ایزابلا اطمینان داد که قصد دارد او را با دخترش ازدواج دهد. در واقع، لویی دوازدهم با قرار دادن فرانچسکو ماریا در یک صومعه، ایزابلا را فریب داد. او از امید به بازگشت پسرش دست نکشید و از ماکسیمیلیان اول، پادشاه روم، درخواست آزادی او از فرانسه را کرد. با این حال، این تلاش بی‌نتیجه ماند: او دیگر هرگز پسرش را ندید. این امر، همراه با خلع خانواده‌اش در ناپل، باعث شد که ایزابلا نفرت عمیقی نسبت به فرانسوی‌ها پیدا کند.

دوشس بیوه درآمد کمی از لویی دوازدهم دریافت می‌کرد و به همراه دو دخترش به ناپل رفت. در راه زادگاهش، از اقوام و بستگان خود در مانتوا و بولونیا دیدن کرد. در اواسط فوریه ۱۵۰۰، او در رم با برادر ناتنی نامشروع خود، آلفونسو آراگون، دوک بیسگلیه، شوهر لوکرزیا بورجیا، دختر پاپ الکساندر ششم، اقامت داشت. خیلی زود او و دخترانش به ناپل رسیدند و در آنجا مورد استقبال عمویش، شاه فردریک، قرار گرفتند.

شکست نهایی لودوویکو در نبرد نووارا در ۸ آوریل ۱۵۰۰، وضعیت مالی ایزابلا را بهبود بخشید. فردریک، پادشاه ناپل، به واسال‌های اسفورزا دستور داد تا به خواهرزاده‌اش، دوشس بیوه، خراج بپردازند. ایزابلا سپس با کمک خواهرشوهرش بیانکا ماریا (ملکه همسر رومی‌ها به عنوان همسر ماکسیمیلیان اول)، سعی کرد برای بازگرداندن حقوق پسرش بر دوک میلان مبارزه کند، که در نهایت با شکست مواجه شد.

در این میان، وضعیت در پادشاهی ناپل امن نبود: لویی دوازدهم مصمم بود بار دیگر ادعای فرانسه بر ناپل را مطرح کند. نمایندگان پادشاه فرانسه و نمایندگان پادشاه فردیناند دوم آراگون و ملکه ایزابلا کاستیا در ۱۱ نوامبر ۱۵۰۰ پیمانی مخفی در گرانادا امضا کردند. حاکمان فرانسوی و آراگونی توافق کردند که به ناپل حمله کنند، آن را فتح کنند و بلافاصله آن را بین خود تقسیم کنند. لویی دوازدهم ناپل، ترا دی لاورو و ابروتزو و عناوین پادشاه اورشلیم و پادشاه ناپل را دریافت کرد.

دوشس دواگر میلان، با تأمل در مورد فجایعی که برایش رخ داده بود، شروع به امضای نامه‌های خود با عنوان ایزابلا، منحصر به فرد در بدشانسی، کرد.

پادشاه فردریک ناپل که مورد حمله لویی دوازدهم و متحدانش (پاپ الکساندر ششم و پسرش چزاره بورجیا) قرار گرفته بود، و پسرعمویش، شاه فردیناند دوم آراگون که وانمود می‌کرد متحد اوست، به او خیانت کرده بود، تصمیم گرفت با پادشاه فرانسه معامله کند و در ازای برخی امتیازات مالی (از جمله درآمدهای شهرستان ماین)، در اول اوت ۱۵۰۱ حق خود بر تاج و تخت ناپل را به لویی دوازدهم واگذار کرد.

پس از شکست عمویش، ایزابلا و خانواده‌اش در جزیره ایسکیا زندانی شدند. در آنجا، در سال ۱۵۰۱، دختر هشت ساله‌اش، ایپولیتا ماریا، درگذشت. پس از مذاکرات با نمایندگان اسپانیا، دوشس دواگر میلان عناوین «سوئو ژوره» دوشس باری، پرنسس روسانو و بانوی اوستونی را به دست آورد، عناوینی که لویی دوازدهم از پسرش سلب کرده بود؛ از قضا، ایزابلا اکنون خود به عنوان یک غاصب ظاهر می‌شد، زیرا باری باید به ارکوله ماسیمیلیانو، پسر لودوویکو و بئاتریس، منتقل می‌شد. به نظر می‌رسد تصاحب دوک‌نشین توسط او نوعی جبران زحمات قبلی‌اش باشد.

تصاحب تشریفاتی زمین‌ها در آوریل ۱۵۰۲ انجام شد. ایزابلا سپس با دخترش بونا ماریا در قلعه نورمانو-سووو زندگی می‌کرد و دربار او در آنجا بسیار باشکوه بود. او اوقات فراغت خود را صرف کار بر روی موسیقی و ادبیات می‌کرد؛ نویسنده آمدئو کورناله به دربار او احضار شد که شاهد چاپ اولین کتاب باری بود. دوران حکومت او برای دوک‌نشین بسیار سودمند بود، چرا که این دوک‌نشین وارد دوره‌ای از احیا، نوسازی و شکوفایی فرهنگی شد که در دوران حکومت پیشین خویشاوندان آراگونی ایزابلا از آن برخوردار نبود.

ایزابلا با در نظر گرفتن تجربیات زندگی قبلی خود، اولویت خود را تقویت استحکامات قلعه نورمانو-سوو قرار داد و اطمینان حاصل کرد که با نوع جنگی که به میلان و ناپل آسیب رسانده بود، به‌روز باشد. این تأکید بر امنیت، به جا و بجا بود. در ژوئیه ۱۵۰۲، گونزالو فرناندز د کوردوبا بخش کوچکی از نیروهای خود را تحت حمایت ایزابلا در باری توزیع کرد. این امر باعث شد فرانسوی‌ها حمله به دوک‌نشین ایزابلا را در نظر بگیرند، برخی معتقد بودند که این یک راه سودمند برای انجام جنگ علیه اسپانیایی‌ها خواهد بود. با این حال، وقتی ایده‌های جوانمردی در نظر گرفته شد، از این امر اجتناب شد. در حالی که ایزابلا ممکن است به دلیل جنسیت خود از خطر اجتناب کرده باشد، یادآوری این بود که تسلط او بر باری به هیچ وجه امن نبود و جنسیت او ممکن است همیشه او را تبرئه نکند. گذشته از ایجاد استحکامات، وضعیت میلان به دوشس آموخته بود که امنیت سیاسی نیز ضروری است؛ اراده او باید همیشه حفظ شود، هرگز تضعیف یا تضعیف نشود؛ بنابراین، او نظارت شدیدتری بر مقامات دولتی اعمال کرد و اطمینان حاصل کرد که با فساد بدنام آنها مبارزه می‌شود.

در طول جنگ بین اسپانیا و فرانسه، ایزابلا برای حفظ امنیت مدتی به ناپل سفر کرد. او به زودی به باری بازگشت و پسر برادر ناتنی‌اش، آلفونسو و لوکرزیا بورجیا، رودریگو آراگون، دوک بیسگلیه را که برای تربیتش به او داده شده بود، با خود برد. دوشس با مادر برادرزاده‌اش که هدایای متعددی برای ایزابلا می‌فرستاد، روابط دوستانه‌ای داشت. دوشس پس از تصرف باری، به امور اداری و مبارزه برای اموال از دست رفته پرداخت. شاعران و هنرمندان رنسانس زیادی در دربار دوشس بودند. ایزابلا از آموزش دختر باقی‌مانده‌اش بونا ماریا مراقبت کرد که تربیت او توسط کریسوستومو کولونا و آنتونیو گالاتئو رهبری می‌شد. او از توسعه آموزش، موسیقی و ادبیات در باری حمایت کرد. در سال ۱۵۰۶، او میزبان پسرعمویش آلفونسو اول دِسته، دوک فرارا، شوهر سوم لوکرتسیا بورجا بود. در سال ۱۵۱۳، او از شورای شهر باری درخواست افزایش حقوق معلمان مدارس دولتی و معافیت آنها از مالیات کرد.

در سال ۱۵۱۰، دختر ایزابلا، بونا ماریا، به شدت بیمار شد. سپس دوشس از صومعه سانتا ماریا دلا نووا خواست تا برای سلامتی شاهزاده خانم بیمار دعا کند. پس از بهبودی بونا ماریا، هر دو به زیارت صومعه رفتند و در آنجا هدایای شکرگزاری تقدیم کردند. در ژانویه ۱۵۱۲، دوشس از مرگ غم‌انگیز پسرش فرانچسکو ماریا که پس از سقوط از اسب هنگام شکار در آنگولم فرانسه درگذشت، مطلع شد. در اوت همان سال، برادرزاده و فرزندخوانده ایزابلا، رودریگو آراگون، دوک بیسگلیه، در باری درگذشت. ایزابلا پس از مرگ پسرش، خود را کاملاً وقف بزرگ کردن تنها فرزند بازمانده‌اش، بونا ماریا، کرد. این شاهزاده خانم تحت نظارت مادرش، آموزش‌های اومانیستی دید که شامل آموزش کشورداری نیز می‌شد.

در ابتدا، ایزابلا آرزو داشت بونا ماریا با پسرعمویش ارکوله ماسیمیلیانو اسفورزا (که در اینسبروک در دربار ماکسیمیلیان اول، امپراتور مقدس روم، اقامت داشت) ازدواج کند، به این امید که دو شاخه رقیب خانواده را متحد کند، و همچنین به دخترش قدرت در میلان بدهد. به همین منظور، ایزابلا در سال ۱۵۱۵ از مقامات شهر باری خواست تا برای بونا ماریا مهریه تعیین کنند. در ۵ ژانویه، تصمیم گرفته شد که ۱۸۰۰۰ دوکات به دوشس پرداخت شود. با این حال، ارکوله ماسیمیلیانو تمایلی به ازدواج نداشت، بنابراین ایزابلا محرم اسرار خود را برای درخواست کمک به رم فرستاد. در نهایت، کنترل ارکوله ماسیمیلیانو بر دوک‌نشین میلان در این برهه بسیار ضعیف شد و فرانسوی‌ها پس از نبرد مارینیانو در ۱۳ سپتامبر ۱۵۱۵، بار دیگر آن را به دست گرفتند. در رم، همچنین برنامه‌هایی برای ازدواج بونا ماریا با شاهزاده فیلیپ ساووی، برادر کوچکتر دوک چارلز سوم، ترتیب داده شد. در نهایت، هیچ‌یک از این نقشه‌های ازدواج به نتیجه نرسید.

در ۵ اکتبر ۱۵۱۵، باربارا زاپولیا، همسر پادشاه زیگیسموند اول، پادشاه پیر لهستان، پس از زایمان دومین دخترش، پس از عوارض ناشی از آن درگذشت. بدون داشتن فرزند پسر مشروع، انتظار می‌رفت که حاکم لهستان دوباره ازدواج کند. خانواده زاپولیا با هابسبورگ‌ها مخالف بودند، چیزی که ماکسیمیلیان اول، امپراتور مقدس روم، از آن آگاه بود. ماکسیمیلیان اول برای از بین بردن احساسات ضد هابسبورگ در لهستان، درخواست کرد که زیگیسموند اول با عروسی که توسط او انتخاب شده بود ازدواج کند. بونا ماریا اسفورتزا در فهرست نامزدهای منتخب قرار داشت. ایزابلا سپس کریسوستومو کولونا، معلم دخترش، را برای مراقبت از منافع شاهزاده خانم به وین فرستاد. از آنجایی که سایر نامزدها به دلایل مختلف رد شدند، زیگیسموند اول سرانجام در بهار ۱۵۱۷ به ازدواج با بونا ماریا رضایت داد.

در ۶ دسامبر ۱۵۱۷، ایزابلا در مراسم ازدواج دخترش و پادشاه لهستان که در قلعه کاپوانو در نزدیکی ناپل برگزار شد (و دوشس مجبور شد برای پرداخت هزینه‌ها، مالیات‌های اضافی در باری جمع کند)، شرکت کرد. در این مراسم، استانیسلاو اوستروروگ، قلعه‌بان کالیش، نماینده داماد بود. بسیاری از نمایندگان اشراف ایتالیایی به این مراسم دعوت شده بودند. قرارداد در همان روز امضا شد که طبق آن، ایزابلا باید ۱۰۰۰۰۰ دوکات طلای خالص به پادشاه سیگیسموند اول پرداخت می‌کرد که ۵۰۰۰۰ دوکات آن اندکی پس از ورود بونا ماریا به لهستان و نیمی دیگر در دو سال آینده پرداخت می‌شد. همچنین مقرر شده بود که دوشس دیگر نمی‌تواند اموال خود را که بونا ماریا پس از مرگش به ارث می‌برد، بفروشد. ایزابلا همچنین هزینه‌های سفر دخترش به کراکوف را نیز پوشش داد. در ۱۱ دسامبر، نمایندگانی از دوک‌نشین باری رسماً بونا ماریا را به عنوان تنها وارث مادرش به رسمیت شناختند و خود را تابع پرنسس اعلام کردند. به دلیل زمستان سرد، ایزابلا سفر دخترش به لهستان را چندین بار به تعویق انداخت. سرانجام، در ۳ فوریه ۱۵۱۸، دوشس با تنها فرزند بازمانده‌اش که ناپل را به مقصد قلعه واول ترک می‌کرد، خداحافظی کرد. ایزابلا برای بزرگداشت وداع با دخترش، پای بونا ماریا را بر روی سنگ حک کرد و این کتیبه را بر آن نوشت: اینجا ملکه لهستان ایستاده بود، وقتی که با دونا ایزابلا، مادرش، دوشس میلان، خداحافظی می‌کرد.

بونا ماریا نیز مانند مادرش به خاطر شخصیت پرانرژی‌اش شناخته می‌شد؛ او از مخالفت آشکار با همسرش نمی‌ترسید و به عنوان حامی هنرمندان عمل می‌کرد. با این حال، برخلاف ایزابلا، او توانست جناح سیاسی خود را در سرزمین زناشویی‌اش ایجاد کند.

در پایان سال ۱۵۱۸، ایزابلا قصد داشت برای دیدار دخترش که در آخرین مراحل اولین بارداری خود بود، به لهستان سفر کند. با این حال، دوشس به دلیل مرگ عمه‌اش، ملکه خوانا ناپل، در ۲۷ آگوست همان سال به آنجا نرسید. خوانا ثروت زیادی را برای ایزابلا به ارث گذاشت که بخشی از آن نیز متعلق به پادشاه چارلز اول اسپانیا بود. دوشس برای تصاحب ارث عمه‌اش، مجبور شد به بالاترین دربار ناپل مراجعه کند. او از دامادش کمک خواست که منشی خود، یان دانتیشک، را به اسپانیا فرستاد. زیگیسموند اول با کمک به ایزابلا، امیدوار بود که در صورت پیروزی در دادگاه، جهیزیه بونا ماریا زودتر پرداخت شود. وقتی موضوع حل نشد، پادشاه لهستان در آوریل ۱۵۲۰ سفیر دیگری به نام هیرونیموس لاسکی را نزد پادشاه چارلز فرستاد، اما این مأموریت نیز با شکست مواجه شد. فرصت روشن شدن موضوع زمانی پیش آمد که دانتیشک قرار بود مستقیماً به دیدار چارلز اول برود. در راه، منشی سلطنتی در اسپانیا توقف کرد و در ۲۴ فوریه ۱۵۲۳ در مورد ارث ایزابلا با صدراعظم گاتینارا گفتگو کرد. در ژوئیه ۱۵۲۳، سیگیسموند اول منشی خود، لودویک دجوش، را نزد ایزابلا فرستاد تا در حل مناقشه جاری به او کمک کند.

ایزابلا در سال‌های آخر عمرش، شاهد مادر شدن دخترش برای چهار فرزند از شش فرزندش بود: ایزابلا (متولد ۱۸ ژانویه ۱۵۱۹؛ حاصل ازدواج با ملکه مجارستان و کرواسی)، سیگیسموند آگوستوس (متولد ۱ اوت ۱۵۲۰؛ بعدها پادشاه لهستان و دوک بزرگ لیتوانی به عنوان آخرین پادشاه مرد از سلسله یاگیلونیا)، سوفیا (متولد ۱۳ ژوئیه ۱۵۲۲؛ حاصل ازدواج با دوشس برانسویک-لونبورگ) و آنا (متولد ۱۸ اکتبر ۱۵۲۳؛ بعدها ملکه حاکم لهستان و دوشس بزرگ حاکم لیتوانی و حاصل ازدواج با پرنسس ترانسیلوانیا). ایزابلا که از متحد کردن شاخه‌های رقیب خانواده اسفورتزا ناامید نشده بود، فرستادگانی را به لهستان فرستاد تا ازدواج نوه ارشدش، ایزابلای کوچکتر، را با فرانچسکو دوم اسفورتزا، دوک تازه منصوب شده میلان، پیشنهاد دهند. با این حال، سیگیسموند اول این پیشنهاد را رد کرد زیرا میلان مورد مناقشه بود و جایگاه فرانچسکو دوم ضعیف بود.

ایزابلا آنقدر زنده نماند که شاهد حل و فصل ارث عمه‌اش باشد. در آغاز اکتبر ۱۵۲۳ او به شدت بیمار شد. در اوایل فوریه ۱۵۲۴، بیماری بدتر شد و دوشس چند روز بعد، در ۱۱ فوریه، در سن ۵۳ سالگی درگذشت. در ابتدا در باری به خاک سپرده شد، اما بقایای او به ناپل بازگردانده شد و در سن دومینیکو ماجوره به خاک سپرده شد. بر روی تابوت ایزابلا، رباعی نوشته شده توسط هیرونیموس اسفورزا وجود دارد که او را از نوادگان صد پادشاه نامیده است. این کتیبه به قدمت خانواده دوشس اشاره دارد که از طرف دیگر از شارلمانی آمده‌اند.

در سال ۲۰۱۲، انسان‌شناسان جسد ایزابلا را کاوش کردند و به این نتیجه رسیدند که او به سفلیس مبتلا بوده است. دندان‌های او سطح بالایی از جیوه داشتند که (به‌طور ناکارآمد) برای درمان سیفلیس استفاده می‌شد و به مینای دندان رنگ سیاه داده بود که بیشتر آن با سایش از بین رفته بود. آنها به این نتیجه رسیدند که او با دارویی که خودش مصرف کرده بود مسموم شده است.

بسیاری از مورخان، به ویژه مورخان قرن نوزدهم، از زیبایی خیالی ایزابلا سخن گفته‌اند که این امر به دلیل کمبود برخی از پرتره‌های او و زیبایی بی‌چون و چرای کسانی که اگرچه به‌طور سنتی به او نسبت داده می‌شوند، اما به وضوح او را به تصویر نمی‌کشند، تسهیل شده است. در میان این مورخان، کسانی بودند که حتی تا آنجا پیش رفتند که به حسادت به زیبایی او، خصومت شدید بئاتریس دِسته نسبت به پسرعمویش را نسبت دادند: «بئاتریس نمی‌توانست تحمل کند که زیبایی ایزابلا در حضورش ستایش شود، و بدین ترتیب تصور می‌کرد که او را به خاطر زشتی‌اش سرزنش می‌کنند.» در واقع، اگر بئاتریس همیشه توسط معاصرانش زیبا توصیف می‌شد، اگرچه زیبایی استثنایی نداشت، منابع معاصر در تعریف ایزابلا به عنوان زنی ناخوشایند اتفاق نظر دارند.

سفیر جاکومو تروتی، که همیشه در قضاوت‌هایش رک و صریح است، در توصیف ایزابلا به مناسبت عروسی‌اش، با یک حسن تعبیر مودبانه، مفهوم را وارونه می‌کند و به دوک ارکول دِسته می‌نویسد که «این دوشس جدید چهره‌ای تیره دارد و خیلی زیبا نیست»، اما بلافاصله اظهار می‌کند که فراتر از جنبه فیزیکی، او از درون زیباست: «او شخصیتی مهربان و زیبا دارد». برعکس، «ال دوکا [جیان گالئاتزو] زیبا و خوش‌قیافه است». آمبروجیو دا کورته، یکی از درباریانی که مسئول هدایت او از ناپل به میلان بود، حتی او را «زشت، سیاه، چپ‌چشم، بیش از حد آرایش کرده و نفسش بوی بد می‌دهد» توصیف می‌کند: احتمالاً اغراق می‌کند، اما ایزابلا در واقع چهره‌ای تیره، بینی ضخیم و کمی قلاب‌دار، گونه‌های متورم که مختص آراگونی‌ها بود، داشت و همچنین ممکن است که او تا حدی استرابیسم را از پدرش به ارث برده باشد، زیرا آلفونسوی دوم ایل گورسیو نامیده می‌شد.

لودوویکو اسفورتزا او را دارای طبیعتی بسیار بد می‌دانست: مغرور، حسود، بدخواه و ناسپاس، قادر به انواع شرارت و ظلم نسبت به کسانی که از آنها متنفر بود. بدون شک ایزابلا غرور و مبارزه‌طلبی تسلیم‌ناپذیری را از بستگان آراگونی خود به ارث برده بود و از توسل به ابزارهای ناعادلانه - مانند سم - برای رسیدن به اهداف خود نمی‌ترسید، اما زندگینامه‌نویسان او در نسبت دادن اراده‌ای خاص برای عدالت و ظرفیتی خاص برای حکومتداری خوب در سال‌های بلوغ در باری، متفق‌القول هستند. اگرچه این موارد از برخی سوءاستفاده‌های قدرت علیه شهروندان نیز جدا نیست: برخی از این افراد او را به «وحشت‌آفرینی و قدرت» متهم کردند زیرا او از «خشونت و کلاهبرداری» استفاده می‌کرد.

ایزابلا برای اولین بار در سال ۱۹۷۹ به عنوان سوژه مونالیزای داوینچی پیشنهاد شد. این فرض را مطرح می‌کند که نقاشی در دهه ۱۴۹۰، در دوران میلان داوینچی، کشیده شده است. با این حال، تاریخ رسمی نقاشی به بعد از آن برمی‌گردد، که احتمالاً ایزابلا را به عنوان سوژه رد می‌کند. علاوه بر این، ایزابلا هرگز در طول زندگی‌اش به عنوان سوژه نقاشی شناخته نشد. کسانی که مونالیزا را دیدند و با ایزابلا آشنا بودند، مانند لوئیجی دآراگونا و منشی‌اش، آنتونیو د بئاتیس، ارتباطی برقرار نکردند.

او در رمان «شهر سرخ» نوشته هلا هاس در سال ۱۹۵۲ ظاهر می‌شود که در دوران او به عنوان دوشس باری با اشاره به زندگی دشوار اولیه‌اش به تصویر کشیده شده است.

• Baumgartner, Frederic J. (1994). Louis XII. نیویورک: انتشارات سینت مارتین. ISBN 978-0-312-12072-6.
• Bellonci, Maria (1988). Lucrezia Borgia. La sua vita e i suoi tempi. Warsaw: Państwowy Instytut Wydawniczy (PIW) [in Polish version]. ISBN 83-06-01556-8.
• Bietenholz, Peter G.; Deutscher, Thomas B., eds. (2003). Contemporaries of Erasmus: A Biographical Register of the Renaissance and Reformation, Volumes 1–3, A–Z. تورنتو: University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-8577-1.
• Black, Jane (2016). "The Duchy of Milan in Contemporary Historical Writing, ca 1400–1540". In Callisen, Christian Thorsten (ed.). Reading and Writing History from Bruni to Windschuttle: Essays in Honour of Gary Ianziti. نیویورک: روتلج. ISBN 978-1-4094-5705-3.
• Capasso, Bartolomeo (1876). "Le 'Cronache de li antique ri del regno di Napoli' di D. Gaspare Fuscolillo.". Archivio sotrico per le province napoletane. Archivio Storico per le Province Napoletane (به ایتالیایی). Vol. A.1. ناپل: Detken & Rocholl e F. Giannini. pp. 35–43. ISSN 0392-0267.
• Duczmal, Malgorzata (2012). Jogailaiciai: Biografiju Zinynas (به لیتوانیایی). Translated by Mikalonienė, Birutė; Jarutis, Vyturys. ویلنیوس: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras. ISBN 9785420017036.
• Frieda, Leonie (2012). The Deadly Sisterhood: A Story of Women, Power and Intrigue in the Italian Renaissance, 1427–1527. لندن: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-85208-7.
• Fornaciari, Gino (2006). "Le mummie aragonesi in San Domenico Maggiore di Napoli" [The Aragonese mummies of the Basilica of Saint Domenico Maggiore in Naples] (PDF). Med Secoli (به ایتالیایی). 18 (3): 843–864. PMID 18175625..
• Gibbons, Ann (2013). "The Thousand-Year Graveyard". Science. 342 (6164): 1306–1310. Bibcode:2013Sci...342.1306G. doi:10.1126/science.342.6164.1306. PMID 24337272.
• Glomski, Jacqueline (2007). Patronage and Humanist Literature in the Age of the Jagiellons: Court and Career in the Writings of Rudolf Agricola Junior, Valentin Eck, and Leonard Cox. Toronto: University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-9300-4.
• Haasse, Hella S. (1990). The Scarlet City: A Novel of 16th Century Italy (1st ed.). Chicago: Academy Chicago Publishers. ISBN 978-0-89733-349-8.
• Perria, Antonio (1985). I terribili Sforza: Trionfo e fine di una grande dinastia. Translated by A. Wasilewska (in Polish). Warsaw: PIW. ISBN 83-06-01269-0.
• Pizzagalli, Daniela (2006). La dama con l'ermellino. Vita e passioni di Cecilia Gallerani nella Milano di Ludovico. Translated by P. Drzymała (in Polish). Poznań: REBIS Publishing House. ISBN 83-7301-825-5.
• Prescott, William Hickling (1840). History of The Reign of Ferdinand and Isabella, the Catholic. Vol. 3 (7th ed.). Boston: لیتل (براون اند کمپانی). OCLC 10870433.
• Kleinhenz, Christopher, ed. (2004). Medieval Italy: An Encyclopedia, Volume 1–2, A to Z, Index. New York: روتلج. ISBN 978-1-135-94880-1.
• Lev, Elizabeth (2011). The Tigress of Forli: Renaissance Italy's Most Courageous and Notorious Countess, Caterina Riario Sforza de' Medici. Boston: هاوتن مفلین هارکورت. ISBN 978-0-15-101299-2.
• Machiavelli, Nicollo (2011). The Prince. Translated by Parks, Tim. London: Penguin Classics. ISBN 978-0-14-144225-9.
• Nicholl, Charles (2005). Leonardo Da Vinci: The Flights of the Mind. London: پنگوئن بوکس. ISBN 978-0-14-029681-5.
• Seward, Desmond; Mountgarret, Susan (2016). Old Puglia: A Cultural Companion to South-Eastern Italy. London: Haus Publishing. ISBN 978-1-909961-20-3.
• Society for the Diffusion of Useful Knowledge (1843). The Biographical Directory: Volume III. London: Longman, Brown, Green, and Longmans. OCLC 832647609.
• Tygielski, Wojciech (2003). Antoni Mączak (ed.). Sforzowie. Dynastie Europy. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum. pp. 389–410. ISBN 83-04-04509-5.
• Tribble, Colin (2012). A Trusting Partnership: Sentiment and Politics in Quattrocento Dynastic Unions (Unpublished thesis). University of Edinburgh.
• Vezzosi, Alessandro; Asmus, John; Cotte, Pascal (2012). Mona Lisa: Leonardo's Earlier Version. Zurich: Mona Lisa Foundation. ISBN 978-3-033-03144-9.
• Wdowiszewski, Zygmunt (2005). Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce. Kraków: Avalon. ISBN 83-918497-2-4.
• Welch, Evelyn S. (1995). Art and Authority in Renaissance Milan. New Haven: انتشارات دانشگاه ییل. ISBN 978-0-300-06351-6.
• Wójcik-Góralska, Danuta (1987). Niedoceniana królowa. Warsaw: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (LSW). ISBN 83-205-3903-X.
• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Isabella of Aragon, Duchess of Milan». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۵.