ایزدبانوی خورشید آرینا
ایزدبانوی خورشید آرینا که گاهی با نام آرینیتی نیز شناخته می‌شود،[۱] ایزدبانوی اصلی در اسطوره‌شناسی هیتی است. همسر او ایزدِ آب‌وهوا، تارخونا، است. او از پادشاهی هیتی محافظت می‌کرد و «ملکهٔ همه سرزمین‌ها» نامیده می‌شد. مرکز آیین او شهر مقدس آرینا بود.
هیتی‌ها افزون بر ایزدبانوی خورشید آرینا، ایزدبانوی خورشید زمین و ایزد خورشید آسمان را نیز می‌پرستیدند؛ در حالی که لووی‌ها در اصل ایزد خورشید هندواروپاییِ باستان، تیواز، را پرستش می‌کردند. به نظر می‌رسد در حوزهٔ فرهنگی شمالی هیتی‌های آغازین، ایزد خورشید مذکری وجود نداشته است.[۲]
خانواده و اسطوره‌ها
ایزدبانوی خورشید آرینا و ایزدِ آب‌وهوا، تارخونا، یک زوج را تشکیل می‌دادند و در کنار یکدیگر بالاترین جایگاه را در پانتئون دولت هیتی داشتند. دختر این زوج مزولا بود و از طریق او صاحب نوه‌ای به نام زینتوخی شدند. دیگر فرزندان آن‌ها عبارت بودند از ایزد آب‌وهوای نریک، ایزد آب‌وهوای زیپالاندا و ایزد پوشش گیاهی، تلی‌پینو. عقاب پیام‌رسان او بود.
او در اسطوره‌ها نقش چندان مهمی ندارد. قطعه‌ای اسطوره‌ای از حتیان‌ها ساخت خانهٔ او را در لیخزینا ثبت کرده است. قطعهٔ دیگری از یک اسطوره به درخت سیب او اشاره می‌کند:
درخت سیبی در کنار چاهی ایستاده است و سراسر آن به رنگ سرخِ خون پوشیده شده است. ایزدبانوی خورشید آرینا آن را دید و با عصای درخشان خود آن را آراست.
خاستگاه و تحول
ایزدبانوی خورشید آرینا در اصل خاستگاهی حتی داشت و حِتیان‌ها او را با نام اِشتان می‌پرستیدند. یکی از لقبهای حتی او وورونشِمو بود.[۳]
از دورهٔ پادشاهی کهن هیتی، او ایزدبانوی اصلی دولت هیتی بود. «شهر ایزدان» آرینا محل تاج‌گذاری نخستین پادشاهان هیتی و یکی از سه شهر مقدس امپراتوری بود. نام این ایزدبانو در زبان حتی توسط هیتی‌ها به صورت ایشتانو و اورونزیمو نوشته می‌شد. آنان او را با نام آرینیتی («آرینایی») نیز مورد خطاب قرار می‌دادند. لقب «آرینا» تنها در دورهٔ پادشاهی میانه هیتی ظاهر شد تا ایزدبانوی خورشید از ایزد مذکر خورشید آسمان متمایز شود؛ ایزدی که هیتی‌ها در پی تعامل با هوری‌ها آن را پذیرفته بودند.[۴]
در دورهٔ پادشاهی نوین هیتی، او با ایزدبانوی هوری-سوری هپات یکی دانسته شد و ملکهٔ هیتی، پودوخپا، در نیایش‌های خود با استفاده از هر دو نام از او یاد می‌کند:
ایزدبانوی خورشید آرینا، بانوی من، ملکهٔ همهٔ سرزمین‌ها! در سرزمین خاتی، تو مقرر کردی که نامت «ایزدبانوی خورشید آرینا» باشد؛ اما در سرزمینی نیز که خود آن را سرزمین سروها قرار دادی، مقرر کردی که نامت هپات باشد.
ایدئولوژی سلطنتی
از دورهٔ پادشاهی کهن هیتی، ایزدبانوی خورشید آرینا، همراه با ایزد آب‌وهوا تارخونا، مشروعیت قدرت پادشاه را تضمین می‌کرد. سرزمین به این دو ایزد تعلق داشت و آنان پادشاه را برمی‌گزیدند؛ پادشاه نیز از ایزدبانوی خورشید با عنوان «مادر» یاد می‌کرد.[۵] به پادشاه هاتوشیلی یکم این امتیاز داده شده بود که ایزدبانوی خورشید را بر زانوی خود بنشاند.[۶] چندین ملکه در شهر تاهورپا دیسک‌های خورشیدی آیینی را به ایزدبانوی خورشید تقدیم کردند. در دورهٔ پادشاهی نوین هیتی گفته می‌شد که ایزدبانوی خورشید بر پادشاه و پادشاهی او نظارت دارد؛ پادشاه کاهن او و ملکه کاهنهٔ او بود. پادشاه هیتی هر روز هنگام غروب خورشید با نیایش، ایزدبانوی خورشید را پرستش می‌کرد. متون هیتی نیایش‌های بسیاری خطاب به ایزدبانوی خورشید آرینا را حفظ کرده‌اند که قدیمی‌ترین آن‌ها از آرنواندا یکم است و مشهورترینشان نیایش ملکه پودوخپا است که در بالا نقل شد.
آیین
مهم‌ترین پرستشگاه ایزدبانوی خورشید در شهر آرینا قرار داشت و پرستشگاه دیگری نیز در ارگ خاتوشا بود. این ایزدبانو به شکل یک دیسک خورشیدی به تصویر کشیده می‌شد. در شهر تاهورپا چندین دیسک از این نوع مورد پرستش قرار می‌گرفتند که ملکه‌های هیتی آن‌ها را اهدا کرده بودند. پادشاه اولمی‌تشوپ از تارخونتاشا هر سال یک دیسک خورشیدی از جنس طلا، نقره و مس، همراه با یک گاو نر و سه گوسفند، به ایزدبانو اهدا می‌کرد. او همچنین اغلب به شکل یک زن به تصویر کشیده می‌شد و ممکن است تندیس‌های یک ایزدبانوی نشسته با هاله نیز تصاویری از او باشند.[۷]
گوزن برای ایزدبانوی خورشید مقدس بود و ملکه پودوخپا در نیایش‌های خود وعده داد که گوزن‌های بسیاری به او اهدا کند. احتمالاً ظروف آیینی به شکل گوزن برای پرستش ایزدبانوی خورشید استفاده می‌شدند. همچنین تصور می‌شود تندیس‌های طلایی گوزن مربوط به عصر برنز آغازین که در میانهٔ رود قزل‌ایرماق یافت شده‌اند و به دورهٔ فرهنگی حتی تعلق دارند، با آیین ایزدبانوی خورشید مرتبط بوده‌اند.
ایشتانو
نام ایشتانو شکل هیتیِ نام حتیِ اشتان است و به ایزدبانوی خورشید آرینا اشاره دارد.[۸] پژوهش‌های پیشین ایشتانو را به اشتباه نام ایزد مذکر خورشید آسمان می‌دانستند،[۹] اما پژوهش‌های جدیدتر بر این باورند که این نام تنها برای اشاره به ایزدبانوی خورشید آرینا به کار می‌رود.[۱۰] با این حال، فولکرت هاس همچنان ترجیح می‌دهد میان ایشتانوی مذکر، که نمایندهٔ ستارهٔ روز است، و وورونشِمو، ایزدبانوی خورشید آرینا، تمایز قائل شود؛ ایزدبانویی که شب‌ها را در جهان زیرین سپری می‌کند.[۱۱]
منابع
- ↑ "Arinna". December 27, 2018 – via Wikipedia.
- ↑ Maciej Popko: Zur luwischen Komponente in den Religionen Altanatoliens; AOF 34 (2007), 63–69
- ↑ Jörg Klinger: Untersuchungen zu Rekonstruktion der hattischen Kultschicht. Studien zu den Boǧazköy-Texten, Harrassowitz, Wiesbaden 1996, شابک ۳−۴۴۷−۰۳۶۶۷−۲
- ↑ Piotr Taracha: Religions of Second Millennium Anatolia. Wiesbaden 2009. شابک ۹۷۸−۳−۴۴۷−۰۵۸۸۵−۸. S. 89
- ↑ Maciej Popko: Arinna. Eine heilige Stadt der Hethiter; Studien zu den Boğazköy-Texten Bd. 50, Wiesbaden 2009. شابک ۹۷۸−۳−۴۴۷−۰۵۸۶۷−۴. p. 28
- ↑ Volkert Haas: Geschichte der hethitischen Religion; Handbuch der Orientalistik, Abt. 1, Bd. 15; Brill 1994. شابک ۹۰−۰۴−۰۹۷۹۹−۶. S. 585
- ↑ Maciej Popko: Arinna. Eine heilige Stadt der Hethiter; Studien zu den Boğazköy-Texten Bd. 50, Wiesbaden 2009. شابک ۹۷۸−۳−۴۴۷−۰۵۸۶۷−۴. pp. 30
- ↑ Maciej Popko: Arinna. Eine heilige Stadt der Hethiter; Studien zu den Boğazköy-Texten Bd. 50, Wiesbaden 2009. شابک ۹۷۸−۳−۴۴۷−۰۵۸۶۷−۴. p. 27
- ↑ Einar von Schuler: "Kleinasien: Die Mythologie der Hethiter und Hurriter," in: Wörterbuch der Mythologie. Stuttgart 1965. pp. 198 f.
- ↑ Jörg Klinger: Untersuchungen zu Rekonstruktion der hattischen Kultschicht; Studien zu den Boǧazköy-Texten 37, Wiesbaden 1996, شابک ۳−۴۴۷−۰۳۶۶۷−۲
- ↑ Volkert Haas (2011). Religionen des Alten Orients: Hethiter. Göttingen. p. 226. ISBN 978-3-525-51695-9.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
- ایزدبانوان خورشید