پودوخپا

پودوخپا
ملکه هیتی‌ها
پیکره سمت راست، ملکه پودوخپا است.
همسر(ان)خاتوشیلی سوم
فرزند(ان)تودخالیا چهارم
مات‌نفرورع
کیلوش-خپا
پدربنتبشالی

پودوخِپا[۱] ملکه‌ای هیتی و همسر شاه خاتوشیلی سوم بود. از او به‌عنوان «یکی از بانفوذترین زنانی که از خاور نزدیک باستان شناخته شده‌اند» یاد شده است.[۲][۳][۴]

زندگی‌نامه

زندگی اولیه و ازدواج

پودوخپا در آغاز سدهٔ سیزدهم پیش از میلاد، در شهر لاوازانتیا در کیزوواتنا زاده شد؛ کیزوواتنا همان کیلیکیه بود، منطقه‌ای در جنوب پادشاهی هیتی. پدرش، بِنتِبشالی، کشیش ارشد خدای حامی شهر، شاوشکا، بود که با ایشتار میان‌رودان یکی دانسته می‌شد.[۵] پودوخپا نیز در همان شهر بزرگ شد و بعدها به مقام کاهنه این ایزدبانو رسید. ایزدبانوی حامی خود پودوخپا هپات بود و نام خدا-نام او نیز نشانه‌ای آشکار از ارادتش به این ایزدبانو بود.[۶] بعدها، در دین هیتی، او ایزدبانوی خورشید آرینا را با خپات یکی دانست.

پس از بازگشت از نبرد کادش خاتوشیلی با پودوخپا دیدار کرد. بنا بر روایت‌ها، ایشتار به خاتوشیلی دستور داده بود که در پودوخپا عشق و همراهی بیابد و مقرر کرده بود که آن دو از «عشق همسر بودن برای یکدیگر» بهره‌مند شوند. پودوخپا سپس او را تا پادشاهی هاپیسا همراهی کرد. این ازدواج برای پودوخپا پیوندی سودمند بود. اگرچه خاتوشیلی به احتمال زیاد بسیار از او بزرگ‌تر بود و پیش‌تر نیز معشوقه‌ها و کنیزان بسیاری داشت، پودوخپا در میان همهٔ آنان جایگاه نخست را به دست آورد. هنگامی که همسرش پس از شکست دادن برادرزاده‌اش مورسلی سوم در جنگ داخلی‌ای که خاتوشیلی حدود ۱۲۸۶ پیش از میلاد آغاز کرده بود، با موفقیت به تخت پادشاهی هیتی رسید، پودوخپا نیز همراه او به تخت نشست و به مقام تاوانانا (ملکه) رسید.[۷]

وضعیت زناشویی پودوخپا را می‌توان از روایت خودش در نامه‌ای که برای رامسس دوم نوشت دریافت؛[۸] او در این نامه با افتخار از باروری و صفات پسندیدهٔ خود سخن گفته است:

این ایزد شخصی من بود که این کار را انجام داد. هنگامی که ایزدبانوی خورشید آرینا، به همراه ایزد توفان، هپات و شاوشکا، مرا ملکه کردند، مرا با برادر تو پیوند دادند و من پسران و دخترانی به دنیا آوردم؛ به‌گونه‌ای که مردم خاتی اغلب از تجربه و توانایی من در پرورش فرزندان سخن می‌گویند. تو، برادر من، این را می‌دانی. افزون بر این، هنگامی که وارد خاندان سلطنتی شدم، شاهدخت‌هایی که در آنجا یافتم نیز تحت مراقبت من فرزند به دنیا آوردند. من آنان (یعنی فرزندانشان) را پرورش دادم و همچنین کسانی را که پیش از ورود من به دنیا آمده بودند، بزرگ کردم. من آنان را به مقام‌های نظامی رساندم—ای کاش ایزد شخصی من…! و ایزدان نیز به دختری که به برادرم خواهم داد، تجربه و توانایی ملکه در پرورش فرزندان را عطا کنند![۹]

فرمانروایی

نفرتاری (که در این تصویر در اقصر دیده می‌شود) برای پودوخپا هدیه فرستاد.

خاتوشیلی سوم از نظر جسمانی ضعیف بود و اغلب بیمار می‌شد،[۱۰] و در سال‌های نخست فرمانروایی خود با مشکلات و ناکامی‌های متعددی روبه‌رو شد. در امور خارجی، بسیاری از قدرت‌های بزرگ او را به‌عنوان فرمانروایی مستقل به رسمیت نمی‌شناختند؛ در داخل نیز شاه پیشین هیتی، اورخی-تشوب، همچنان در آزادی به سر می‌برد.[۱۱] اگرچه هاتوسیلی سوم اورخی-تشوب را حرام‌زاده می‌خواند و تمایز حقوق جانشینی میان پسران همسر اصلی و پسران کنیزها را به‌اندازهٔ تمایز میان پسر و داماد آشکار و مشخص می‌دانست،[۱۲] در نبود پسری از همسر اصلی، حقوق جانشینی پسر یک کنیز کاملاً مشروع بود؛ بنابراین، ادعاهای خاتوشیلی سوم تحریف جدی واقعیت‌ها به‌شمار می‌آیند.[۸]

بنابراین، کمک‌های پودوخپا برای هاتوسیلی بسیار مهم بود و او هم در دربار هیتی و هم در دیپلماسی بین‌المللی آن دوره نقشی مهم ایفا کرد. به نظر می‌رسد که پودوخپا از سال‌های نخست ازدواجش در امور قضایی نیز دخالت داشته است. این موضوع از یک پروندهٔ حقوقی طولانی‌مدت آشکار می‌شود که او به همراه همسرش در آن مشارکت داشت و به یکی از خویشاوندان خاتوشیلی سوم، آرما-تارهوندا، مربوط می‌شد.[۱۳] پس از آنکه پودوخپا ملکه شد، هنگام صدور احکام و تصمیم‌گیری‌های همسرش، همواره در کنار او دیده می‌شد. بااین‌حال، به نظر می‌رسد که او نه به‌عنوان فردی تابع شاه، بلکه به‌عنوان فرمانروایی هم‌پای همسرش به تصویر کشیده شده است.[۱۴][۱۵] پودوخپا مُهر شخصی خود را داشت، بر امور داخلی کاخ‌های سلطنتی نظارت می‌کرد و به پرونده‌های قضایی رسیدگی می‌کرد. او با درهم‌آمیختن دین و سیاست، مجموعهٔ گستردهٔ ایزدان هیتی را سازمان‌دهی مجدد کرد.

پودوخپا از کاخ سلطنتی در پایتخت تازه‌بازسازی‌شدهٔ هاتوسا، از پسران و دخترانش برای تضمین برتری هیتی و تحکیم اتحادها استفاده می‌کرد. این نقشی بود که پیش از آن هیچ ملکهٔ هیتی ایفا نکرده بود.[۱۶]

او در دیپلماسی با مصر باستان نیز نقشی مهم داشت.[۱۳] مکاتبات گسترده‌ای با مُهر پودوخپا بر جای مانده است که نشان می‌دهد او چندین بار با فرعون مصر، رامسس دوم، مکاتبه کرده است. این مکاتبات در زمانی انجام می‌شد که رامسس در حال امضای پیمان صلح با خاتوشیلی بود؛ در این پیمان، خاتوشیلی موافقت کرد که دو تن از دخترانش برای زدواج با رامسس به مصر بروند.[۱۷]

مُهر پودوخپا

احتمالاً ازدواجی دیپلماتیک میان پودوخپا و شاه کاداشمان-انلیل دوم از تمدن بابل در دست بررسی بود و پودوخپا در ترتیب نامزدی کاداشمان-انلیل با یکی از دخترانش نقش داشت.[۱۸]

یک شاهدخت بابلی با یکی از اعضای خانواده سلطنتی هیتی ازدواج کرد. این شاهدخت احتمالاً دختر یا خواهر شاه کودور-انلیل بود و این خبر موجب خشم رامسس دوم شد؛ ظاهراً او دیگر بابل را از نظر سیاسی قدرتی مهم نمی‌دانست. پودوخپا در نامه‌ای در پاسخ به او نوشت:[۱۹] «اگر می‌گویی «شاه بابل شاه بزرگ نیست»، پس جایگاه بابل را نمی‌شناسی.»[۲۰]

پس از مرگ خاتوشیلی، نقش پودوخپا دست‌کم در سال‌های نخست فرمانروایی پسرش، تودخالیا چهارم، گسترش یافت.[۱۳] او در این دوره عنوان ملکه-ایزدبانو را داشت. پودوخپا در امور قضایی نیز دخالت می‌کرد و حتی در پرونده‌های حقوقی مداخله می‌کرد. او همچنین کاهنه‌ای بود که در سازمان‌دهی و عقلانی‌سازی دین هیتی فعالیت داشت.[۲۱]

دختران او عبارت بودند از ملکهٔ مصر، مات‌نفرورع،[۲۲] و شاهدخت کیلوش-خِپا،[۲۳] که او نیز ملکه ایشووا، یکی از دولت‌های تابع هیتی بود.[۲۴]

سال‌های پایانی

در دوران فرمانروایی پسرش، پودوخپا همچنان جایگاهی مهم داشت، دست‌کم در سال‌های نخست این دوره. با این حال، در همین دوره کودتایی سیاسی رخ داد که سرانجام به اخراج او از کاخ به دست عروسش انجامید.[۲۴] بااین‌حال، برخی پژوهشگران بر این باورند که او ممکن است بعدها به جایگاه پیشین خود بازگردانده شده و احتمالاً نفوذ خود را نیز حفظ کرده باشد؛ زیرا به نظر می‌رسد همسر بابلی تودخالیا چهارم در نهایت نتوانست قدرتی را که در پی آن بود به دست آورد. تاکنون هیچ‌یک از مُهرهای تودخالیا چهارم اشاره‌ای به همسر او ندارند.[۲۴] بااین‌حال، این احتمال نیز وجود دارد که پس از آنکه پودوخپا وظیفهٔ خود را به انجام رساند، کنار گذاشته شده باشد. ممکن است پودوخپا تا سن بسیار بالای نود سالگی زندگی کرده باشد،[۲۵] هرچند این احتمال نیز وجود دارد که بیش از هفتاد و پنج یا هشتاد سال عمر نکرده باشد.[۲۶]

نفرتاری و پودوخپا

نامهٔ دوستی که ناپترا، همسر رامسس دوم، شاه مصر، در فاصلهٔ سال‌های ۱۲۷۵ تا ۱۲۵۰ پیش از میلاد به پودوخپا، همسر خاتوشیلی سوم، شاه هیتی‌ها، به زبان اکدی نوشت

ملکهٔ مصر، نفرتاری، برای پودوخپا هدایایی فرستاد:

ناپترا، ملکهٔ بزرگ سرزمین مصر، به پودوخپا، ملکهٔ بزرگ سرزمین خاتی، چنین می‌گوید: برای من، خواهر تو، همه‌چیز خوب است و کشورم نیز خوب است. برای تو، خواهر من، باشد که همه‌چیز خوب باشد و سرزمینت نیز خوب باشد. اکنون شنیده‌ام که تو، خواهر من، برایم نامه نوشته‌ای تا از حال من جویا شوی و دربارهٔ روابط صلح و برادری نیکویی که شاه بزرگ، شاه سرزمین مصر، با شاه بزرگ، شاه سرزمین خاتی، برادر خود، دارد، برایم نوشته‌ای. باشد که ایزد خورشید و ایزد توفان تو را سرافراز کنند و ایزد خورشید برای همیشه موجب شکوفایی صلح شود و برادری نیکویی را میان شاه بزرگ، شاه سرزمین مصر، و شاه بزرگ، شاه سرزمین خاتی، برادر او، برقرار سازد. من نیز در صلح و دوستی خواهرانه با تو، خواهرم، هستم. اکنون هدیه‌ای برایت فرستاده‌ام که درود و خوشامدی برای تو، خواهرم، باشد و آن را به دست پاریخناوا، فرستادهٔ سلطنتی، برایت فرستاده‌ام: یک گردنبند برای گردن، چندرنگ، ساخته‌شده از طلای ناب و متشکل از ۱۲ رشته، به وزن ۸۸ شکل. یک جامهٔ چندرنگ از پارچهٔ سلطنتی. یک پیراهن چندرنگ از پارچهٔ سلطنتی. پنج جامهٔ چندرنگ با کیفیت عالی. پنج پیراهن چندرنگ با کیفیت عالی. در مجموع: ۱۲ جامه.[۲۷][۲۸]

در تاریخ مصر باستان، ملکه‌هایی که شخصاً در امور دیپلماتیک و سیاسی مشارکت داشتند، چندان زیاد نبودند. بااین‌حال، بر اساس بایگانی‌های هیتی از بوغازکوی که تا به امروز باقی مانده‌اند، روشن است که ملکه‌های مصر می‌توانستند در خارج از مصر نیز نفوذ داشته باشند و از طریق مکاتبه با خاندان‌های سلطنتی بیگانه، جایگاه خود را نشان دهند. این بایگانی‌ها در مجموع هشت نامه از سه ملکهٔ مصر را دربر می‌گیرند که دو تن از آنان برای پودوخپا شناخته‌شده بودند: نفرتاری و تویا. در بایگانی‌های بوغازکوی، نام نفرتاری در زبان اکدی به صورت «ناپترا» آمده است که صورت‌نویسی اکدی نام اوست. او در مجموع پنج نامه فرستاد که بیشترین تعداد در میان همهٔ ملکه‌های مصر بود که در فعالیت‌های دیپلماتیک مشارکت داشتند. بر اساس شواهد موجود، او دو نامه را به‌طور مستقل خطاب به ملکهٔ هیتی، پودوخپا، نوشت و سه نامهٔ دیگر را به همراه همسرش برای زوج سلطنتی هیتی فرستاد.[۲۹][۳۰]

گذشته از موضوعات مربوط به پیمان صلح مصر و هیتی، معمولاً مهم‌ترین نقش نفرتاری و تویا در امور دیپلماتیک را تبادل هدایا می‌دانند. به‌طور کلی پذیرفته شده است که تجارت یکی از عناصر مهم روابط دیپلماتیک بود؛ بااین‌حال، تبادل هدایای سلطنتی از نظر ماهیت با «کالاهای تجاری» معمولی تفاوت داشت. هرچند می‌توان آن را نوعی تجارت میان فرمانروایان دانست، گردش این کالاها صرفاً به حوزهٔ سلطنتی محدود می‌شد. مبدأ و مقصد چنین اقلامی املاک سلطنتی بود. نفرتاری و تویا املاک مستقل متعددی در اختیار داشتند که جریان پیوسته‌ای از ثروت برای آنان فراهم می‌کرد و به آنها امکان می‌داد با عرضهٔ محصولات سرزمین‌های تحت اختیار خود، مستقیماً در مبادلات بین‌المللی مشارکت کنند.[۳۰]

با توجه به نقش مهمی که آنان در دیپلماسی ایفا می‌کردند، روشن است که—با وجود محدود بودن شواهد باقی‌مانده، یعنی تنها پنج نامه از نفرتاری به هیتی‌ها، دو نامه از تویا و یک پاسخ دریافت‌شده—[۲۹][۳۰] هر دو ملکه در عمل به‌طور مستمر در امور بین‌المللی مشارکت داشتند. به‌ویژه دربارهٔ نفرتاری، شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد او از همان آغاز فرمانروایی رامسس دوم، از اژه هدیه دریافت می‌کرده است.[۳۱] این موضوع نشان می‌دهد که مشارکت او در امور بین‌المللی بیش از بیست سال ادامه داشته است و همچنین حاکی از آن است که رابطهٔ میان پودوخپا و نفرتاری ممکن است بسیار عمیق‌تر از آن چیزی بوده باشد که پژوهش‌های امروزی بتوانند به‌طور کامل مشخص کنند.

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Jackson, Guida M. (2003). Women Rulers Throughout the Ages: An Illustrated Guide. Santa Barbara: ABC-CLIO. p. 336. ISBN 1-57607-091-3.
  2. ↑ Journal of the American Oriental Society
  3. ↑ Darga, Muhibbe. Women in the Historical Ages. In Women in Anatolia, 9000 Years of the History of the Anatolian Woman, Turkish Republic Ministry of Culture, Istanbul, 1993, page 30.
  4. ↑ Letter from Ramses II of Egypt to Puduḫepa, from Women in Anatolia, 9000 Years of the History of the Anatolian Woman, Turkish Republic Ministry of Culture, Istanbul, 1993.
  5. ↑ Frantz-Szabó, Gabrielle (2008), "Puduḫepa A. In den schriftlichen Quellen", Reallexikon der Assyriologie (in German), p. 106, retrieved 2022-03-24
  6. ↑ Bryce, Trevor (2025). Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great. London New York Oxford New Delhi Sydney: Bloomsbury Academic. p. 67. ISBN 978-1-350-34182-1.
  7. ↑ Claudia., Gold (2 April 2015). Women who ruled: history's 50 most remarkable women. London: Quercus Publishing. p. 15. ISBN 978-1-78429-086-3. OCLC 904549349.
  8. 1 2 Bryce, Trevor (2025). Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great. London; New York: Bloomsbury Academic. pp. 72–73. ISBN 978-1-350-34183-8.
  9. ↑ Hoffner, Harry A.; Beckman, Gary M. (2009). Letters from the Hittite Kingdom. Writings from the ancient world. Atlanta, GA: Society of Biblical Literature. pp. 287. ISBN 978-1-58983-212-1.
  10. ↑ Bryce, Trevor. Hattusili, the Hittite Prince Who Stole an Empire. Bloomsbury. p. 75. ISBN 978-1-350-34183-8.
  11. ↑ Brand, Peter J. (2023). Ramesses II, Egypt's ultimate pharaoh. Columbus, GA: Lockwood Press. pp. 290–291. ISBN 978-1-948488-48-8.
  12. ↑ Bryce, Trevor. Hattusili, the Hittite Prince Who Stole an Empire. Bloomsbury. p. 15. ISBN 978-1-350-34183-8.
  13. 1 2 3 Bryce, Trevor. Hattusili, the Hittite Prince Who Stole an Empire. Bloomsbury. p. 71. ISBN 978-1-350-34183-8.
  14. ↑ "hittites.info". ww12.hittites.info. Archived from the original on November 4, 2013.
  15. ↑ Ortega Balanza, Marta (2009). El poder de las mujeres de la realeza hitita en el impero nuevo: Puduhepa. Mizar.
  16. ↑ Claudia., Gold (2 April 2015). Women who ruled: history's 50 most remarkable women. London: Quercus Publishing. p. 18. ISBN 978-1-78429-086-3. OCLC 904549349.
  17. ↑ Bryce, Trevor. Hattusili, the Hittite Prince Who Stole an Empire. Bloomsbury. p. 79. ISBN 978-1-350-34183-8.
  18. ↑ Tablets KUB 21:38 to Kudur-Enlil and KUB 26.88 to Kadašman-Enlil or Kadašman-Turgu.
  19. ↑ KUB 21.38: letter from Pudu-Ḫepa.
  20. ↑ Trevor Bryce (2005). The Kingdom of the Hittites. Oxford University Press. pp. 297–298.
  21. ↑ Bryce, Trevor (July 2, 2005). The Kingdom of the Hittites. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-928132-9 – via Google Books.
  22. ↑ J.H. Breasted, Ancient Records of Egypt, Part Three, § 415ff.
  23. ↑ Dodson, Aidan; Hilton, Dyan (2004). The Complete Royal Families of Ancient Egypt. Thames & Hudson. p. 140. ISBN 978-0-500-05128-3.
  24. 1 2 3 Singer, I. 1991. "The Title 'Great Princess' in the Hittite Empire." UF 23: 327–38.
  25. ↑ Bryce, Trevor (2025). Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great. London; New York: Bloomsbury Academic. p. 180. ISBN 978-1-350-34183-8.
  26. ↑ Bryce, Trevor. Hattusili, the Hittite Prince Who Stole an Empire. Bloomsbury. p. 243. ISBN 978-1-350-34183-8.
  27. ↑ "Ataman Hotel - Puduhepa and Hattusilis (Letter from Egyptian Queen Naptera to Hittite Queen Puduhepa)". www.atamanhotel.com. Retrieved 2025-09-04.
  28. ↑ Brand, Peter J. (2023). Ramesses II, Egypt's ultimate pharaoh. Columbus, GA: Lockwood Press. p. 321. ISBN 978-1-948488-48-8.
  29. 1 2 Edel, Elmar (1994). Die ägyptisch-hethitische Korrespondenz aus Boghazköi in babylonischer und hethitischer Sprache. Band I. Westdeutscher Verlag. pp. 41–43, 199–203.
  30. 1 2 3 Mairs, Rachel; Stevenson, Alice, eds. (2007). Current research in Egyptology 2005: proceedings of the sixth annual symposium which took place at the University of Cambridge, 6-8 January 2005 (in English). Oxford: Oxbow Books. pp. 163–174. ISBN 978-1-84217-229-2.
  31. ↑ Jorrit M. Kelder, “Royal Gift Exchange between Mycenae and Egypt: Olives as “Greeting Gifts” in the Late Bronze Age Eastern Mediterranean,” American Journal of Archaeology 113 (2009). P.347
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.