ایزد ماه
| ماه ☽ خدای گیاهان و چهارپایان | |
|---|---|
 سنگ نگاره تخت جمشید: مرگ گاو نخست گاو ایوداد، که تخمهٔ او توسط ایزد ماه نجات مییابد. | |
| اطلاعات کلی | |
| نامهای دیگر | چاندرا |
| اوستایی | ماونگهه |
| جنسیت | ایزد (نرینه) |
| دوران پیدایش | پیش از زرتشت |
| رده | افزایش رمهٔ گوسفندان و سرسبزی روییدنیها و آبادانی، مراقبت از اختران، جان بخش و آبرمند |
| سیاره | ماه |
| وابستگی | ایزدان سی و سهگانه، ایزدان نگهبان روزهای ماه |
| نماد | گاو (به دلیل شباهت شاخ آن به هلال ماه)، چهارپایان |
| نگهبان روز | دوازدهم هر ماه، مهشید هر هفته |
| ایزدان همکار | وهومنه، رام، گوش |
| گل | گل نرگس |
| اقامتگاه | آسمان |
| جشنواره | ماهروز (دوازدهم فروردین) |
| نسک | ماه یشت |
| همتاها | |
| همتای یونانی | آرتمیس |
| همتای رومی | دیانا |
| همتای هندی | سوما |
ماه نام یکی از ایزدان آئین مزدیسنا است. در اوستا این نام به صورت ماونگهه و در پهلوی و فارسی ماه گفته میشود. یشتی از کتاب یشتها به نام ماه یشت است که در آن ماه مقدس، حامل نژاد ستوران و سرور راستی ستوده شده است. روز دوازدهم هر ماه شمسی ماه روز نامیده میشده که نگهبانی آن روز با ایزد ماه است.[۱]
بنابر اعتقاد ایرانیان قدیم ماه مانند خورشید مراقبت از اختران را برعهده دارد. از یکم تا پانزدهم اندرماه از دهم تا پانزدهم پرماه و از بیستم تا بیست و پنجم ویسپتس یا ویستپس خوانده میشد. هر یک از این سه زمان را پنجهٔ ویه میخواندند. (خرده اوستا) در بندهش آمده است که در آن مدت با چشم میتوان دید که آب افزونتر میشود و بالش درختان بیشتر و رسیدن محصولات چشم گیرتر است. از همین رو است که ماه را وخش بختار یعنی جان بخش و ابرمند میخواندند و افزایش رمهٔ گوسفندان و سرسبزی روییدنیها و آبادانی را از ماه میدانستند.[۲]
اوستا
.jpg)
اگرچه دو سرود اوستا به ماه اختصاص دارد، ولی او یک ایزد برجسته نیست. در هر دو «نیایش» سوم و «یَشت» هفتم، ماه بیشتر به عنوان ماه فیزیکی ذکر شده است. در این سرودها، مراحل ماه بهطور مفصل توصیف شده است. اهورامزدا علت افزایش و کاهش ماه توصیف شده و امشاسپندان نور ماه را بهطور یکنواخت بر روی زمین میپراکنند.[۳] گفته میشود که فروهرها مسئول نگهداری ماه و ستارگان در مسیر معین خود هستند.[۴] خورشید، ماه و ستارگان دور قله هره برزیتی یا البرز میچرخند.[۵]
با این حال، ماه همچنین «بخشنده، درخشان، باشکوه، دارای آب، دارای حرارت، دارای دانش، ثروت، دارایی، بصیرت، شادی، سرسبزی، خوبی و شفابخش» توصیف میشود.[۶] «در بهار، ماه باعث رشد گیاهان از زمین میشود».[۷]
ماه بهطور مکرر از «cithra» او سخن گفته شده است[۸] گاو نخستین است. این اشارهای است به یک درام کیهانی که تنها در متون سنت زرتشتی به درستی ثبت شده است.
در سنت
هرودوت میگوید که ماه ایزد نگهبان ایرانیان مهاجری بود که در آناتولی زندگی میکردند.[۱۰] ایزد ماه همراه با میترا در سکههای امپراتوری کوشان نمایش داده شده است.
در تقویم زرتشتی، روز دوازدهم هر ماه به ماه اختصاص دارد و تحت حمایت او قرار دارد.
ماه نقش مهمی در کیهانشناسی زرتشتی ایفا میکند، بهویژه در متن بندهش، که در قرن دوازدهم میلادی به پایان رسید، بهطور مفصل به آن پرداخته شده است. داستان از این قرار است:[۱۱] اهریمن، جهی دیو بدکاره را به کشت گاوِ ایوداد نخستین گاو آفریده شده تحریک میکند. جهی طبق دستور عمل میکند اما وقتی گاو در حال مرگ است تخمه او[a] نجات پیدا میکند و برای نگهداری او به ایزد ماه سپرده میشود. از طریق تخمه او همه چیز آفریده میشود.
ایزد ماه همکار وهومن امشاسپند ایزد رفاه جانوران، بهویژه دامها است. ارتباط ماه با وهومن، اندیشه نیک، در متون دیگر نیز دیده میشود، جایی که ماه با هماهنگی درونی و آرامش درونی ارتباط دارد.
پانویس
- ↑ اساطیر و فرهنگ ایرانی، ص ۶۱۹
- ↑ نامگانی، ص ۱۲۰
- ↑ یَشت 7.3، نیایش 3.5
- ↑ یَشت 13.14-16
- ↑ یَشت 12.25
- ↑ دالا (1938) ص. 214؛ یَشت 7.5، نیایش 3.7
- ↑ یَشت 7.4، نیایش 3.6
- ↑ معنای دقیق کلمه «سیترا» در این زمینه نامشخص است. بهطور سنتی به معنی "دانه" ترجمه میشود که در مفهوم "الگو" بار معنایی شکل فیزیکی خاصی را دارد. همچنین میتواند به معنی "دانه" در مفهوم "نسل"، "تبار" یا "فرزند" باشد.
- ↑ دانی, احمد حسن; هارماتا, یانوش (1999). تاریخ تمدنهای آسیای مرکزی (به انگلیسی). موتیلال بانارسیداس منتشر. pp. 327–328. ISBN 978-81-208-1408-0.
- ↑ هرودوت. تاریخها. 7.3.7.
- ↑ بندهش 7
منابع
- عفیفی، رحیم (۱۳۷۴)، اساطیر و فرهنگ ایران در نوشتههای پهلوی، تهران: انتشارات توس
- سامی، علی (۱۳۷۲)، نامگانی جلد دوم، شیراز: انتشارات نوید شیراز
- ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامcithraوارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
<ref> برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="lower-alpha"/> متناظر پیدا نشد. ().