نظریه میدان (جامعه‌شناسی)

«میدان» (به فرانسوی: champ) یکی از مفاهیم اصلی است که دانشمند علوم اجتماعی فرانسوی پیر بوردیو از آن استفاده کرده است. «میدان»، که برگرفته از فیزیک نظری (روابط عناصر در فضا بر اساس اصل جاذبه ـ دافعه)، نظریه‌های گشتالت در روان‌شناسی و نظریه‌های کورت لوین در روان‌شناسی اجتماعی (کنش‌های متقابل فرد و محیط او) است ^[۳]، به زعم پی‌یر بوردیو، نوعی خرده‌فضای اجتماعی خاص و کم‌وبیش خودمختار در درون فضاهای اجتماعی است. ^[۴] می‌توان، در چارچوبی تحلیلی، میدان را یک شبکه یا یک پیکربندی از روابط عینی بین موقعیت‌ها تعریف کرد. اصلی‌ترین میدان‌ها، در آثار بوردیو، عبارت‌اند از میدان دانشگاهی، میدان بوروکراتیک، میدان تولید فرهنگی (اعم از ادبی، هنری، موسیقی، علمی، رسانه‌ای و ژورنالیستی)، میدان قدرت، میدان روشن‌فکری، میدان مَدرسی، میدان اقتصادی، میدان فلسفی، میدان قضایی، میدان آموزشی، میدان سیاسی و میدان دینی. ^[۵] هر میدان حاصل فرایند تفاوت‌گذاری جامعه است. در صورت بندی او، میدان به محیطی گفته می‌شود که در آن عاملان و موقعیت اجتماعی آنها قرار دارند. موقعیت هر عامل خاص در میدان، نتیجه تعامل بین قوانین خاص میدان، عادت‌واره‌ها و سرمایه (اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی) عامل است.^[۶] میدان‌ها با یکدیگر تعامل دارند و سلسله مراتبی هستند: بیشتر آنها تابع میدان بزرگتر روابط قدرت و طبقه هستند. بوردیو به جای تحدید تحلیل خود از روابط اجتماعی و تغییر به عاملیت داوطلبانه یا صرفاً بر اساس مفهوم ساختاری طبقه، از مفهوم کارگزاری - ساختار «میدان» استفاده می‌کند: هر عرصه تاریخی و غیرهمگن اجتماعی - فضایی که در آن مردم برای دستیابی به منابع مطلوب مانور می‌دهند و مبارزه می‌کنند. بیشتر آثار بوردیو نقش نیمه مستقل منابع آموزشی و فرهنگی را در بیان عاملیت مشاهده می‌کند. این امر باعث می‌شود کار او برای مطالعات لیبرال-محافظه‌کار سازگار باشد که شکاف‌های اساسی جامعه را در میان جناح‌های بی‌نظم طبقه کارگر قرار می‌دهد که نیاز به مداخله انضباطی دارند، جایی که آنها بیش از حد از نابرابری اجتماعی رنج می‌برند. با توجه به موقعیت تاریخی و زنذگینامه او، جای تعجب ندارد که برخلاف برخی از پیروانش یا جامعه‌شناس بانفوذ آلمانی، ماکس وبر، بوردیو در عمل بخاطر شناخت و تاثیرپذیری و همدلی با مارکسیست، فرماندهی اقتصاد را به عنوان مؤلفه اصلی قدرت و عاملیت در جامعه سرمایه‌داری بپذیرد.

موقعیت (به فرانسوی: position) به نقطه یا مجموعه‌ای از نقطه‌ها و مختصات آن نقطه‌ها در میدان و روابط اجتماعی اطلاق می‌شود.^[۷] موقعیت یک مفهوم کلیدی در نظریه میدان بوردیو است. در واقع، موقعیت به بازنمایی مکانی و فضایی روابط اجتماعی به‌ویژه‌ در میدان اشاره دارد. موقعیت، که برگرفته از ریاضیات است، مفهومی عینی و رابطه‌ای است.^[۸] ممکن است در میدان‌ها «مخالفانی» باشند و بخواهند میدان را تغییر دهند تا بتوانند با موفقیت با متصدیان کنونی رقابت کنند.^[۹] تغییر چشمگیر در میدان‌های پایدار پیشین می‌تواند از هر یک از مدیران موفق یا نفوذ از سایر میدان‌ها یا از تغییر قوانین تحمیلی توسط دولت رخ دهد. به‌طور کلی، موقعیت‌های میدانی مختلف انگیزه‌های متفاوتی ایجاد می‌کند.^[۱] جایگاه میدانی توسط افراد به شکل انگیزش تجربه می‌شود.^[۱۰]

ممیزی (به فرانسوی: censure) در نظریه میدان بوردیو ارتباط چندانی با معنای معمول این اصطلاح (یعنی سانسور) ندارد. مسئله نه «پنهان‌کاری» است و نه اِعمال محدودیتی کم‌وبیش دل‌بخواهانه از سوی دولت یا مؤسسات بر افراد. «ممیزی» بُعدی اساساً اجتماعی دارد و به سرکوب یا ممنوعیت در فرایند تفاوت‌گذاری اجتماعی و چندگانه‌سازی میدان‌های اجتماعی اشاره دارد. از نظر بوردیو، ما، بسته به طرفین گفت‌وگو و میدان‌های اجتماعی، درباره‌ی چیزی یکسان از چیزی یکسان صحبت نمی‌کنیم. ^[۱۱] هر میدانی «ممیزی» خاص خود را تحمیل می‌کند. هر میدانی چیزهایی ناگفتنی و نام‌نبردنی را حذف می‌کند. هر کسی نمی‌تواند به هر میدانی وارد شود. افرادی که وارد میدان شده باشند باید به منطق میدان احترام بگذارند.^[۱۲]

ایلوسیو در نظریه میدان پی‌یر بوردیو به شرکت در بازی و تبعیت از بازی و قواعد آن اشاره دارد. ایلوسیو به معنی شرکت در بازی و باور بنیادین به‌ بازی و ارزش و اهمیت سهم شرکت‌کنندگان در آن است.^[۱۳] ایلوسیو مانع زیر سؤال رفتن بنیان‌های باور و تهدید وجود میدان است. ایلوسیو به مثابه پایبندی بلاواسطه به ضرورت میدان است. ^[۱۴][۱۵] درواقع، تصدیق سهم‌های شرکت‌کنندگان در این میدان و کسب منافع و سرمایه‌گذاری‌های تعیین شده توسط میدان را ایلوسیو می‌نامند. میدان‌های ناپایدار با تغییر سریع و اغلب با اشکال مخرب رقابت، مانند رقابت خالص بر سر قیمت‌ها تعریف می‌شوند که حاشیه سود را به سطوح غیرقابل دفاع پایین می‌برد؛ بنابراین، میدان‌ها باید با قوانینی تثبیت شوند تا اطمینان حاصل کنند که رقابت اشکال غیرمخرب دارد. میدان‌های پایدار به‌ندرت به تنهایی پدیدار می‌شوند ولی باید توسط کارآفرینان ماهر ساخته شوند.^[۹] حکومت اغلب در این فرایند نیز نقش دارد.^[۹]

فضای امکان‌ها (به فرانسوی: espace des possibles) ویژگی اساسی مدل‌های میدان و به‌ویژه موضوع یک نمایش نظام‌مند در نمونه خاص میدان‌های تولید فرهنگی است. از نظر پی‌یر بوردیو، هیچ چیزی به اندازه بازنمایی «آینده» به شکل «میدان امکان‌ها» که کشف و تسلط بر آن وابسته به محاسبه است با اقتصاد پیشاسرمایه‌داری بیگانه نیست.^[۱۶] او با ایده «آینده» به‌مثابه «محل امکان‌های انتزاعی یک سوژه‌ی جایگزین‌پذیر» و حاصل از «توانایی‌های بالقوه عینی» نهفته در وضعیت «حال» مخالف است. ^[۱۷]

مفهوم «هومولوژی»، که نخستین بار ارسطو به آن توجه کرده است، برگرفته از اصطلاح یونانی «هومولوگوس» و مشتق از دو کلمه «هومو» (به معنی «همانند») و «لوگوس» (به معنی «رابطه») است. این مفهوم، از آغاز قرن نوزدهم، جایگاه تعیین‌کننده‌ای در علوم مدرن ــ نظیر زیست‌شناسی، شیمی و ریاضیات ــ و زبانشناسی پیدا کرده است. بوردیو در بسط مفهوم فضای اجتماعی، متأثر از ارنست کاسیرر که به «تفکّر رابطه‌ای» اشاره می‌کند و به اقتباس از اروین پانوفسکی که نشان می‌دهد هومولوژی‌های ساختاری بین معماری گوتیک و تفکر مَدرسی حاصل طرز کار است و لوسین گلدمن که نشان می‌دهد ساختار تراژیک تأتر راسین و تفکّرات پاسکال حاصل نگرش به جهان مشترک است، از این مفهوم عمدتاً در (نخست) مطالعه رابطه نظری بین موقعیت‌ها و موضع‌گیری‌ها در درون یک میدان تولید خاص، (سپس) مطالعه رابطه بین میدان‌ها و رابطه بین میدان‌ها و فضاهای اجتماعی و (نهایتاً) مطالعه رابطه بین عرضه و تقاضا استفاده می‌کند. ^[۱۸]