تأملات پاسکالی

تأملات پاسکالی

نویسنده(ها)	پی‌یر بوردیو
عنوان اصلی	Méditations Pascaliennes
برگرداننده(ها)	(از فرانسوی به فارسی) محسن ناصری راد
کشور	فرانسه
زبان	فرانسوی
مجموعه	لیبر
موضوع(ها)	فلسفه و علوم اجتماعی
ناشر	سوی
تاریخ نشر	۱۹۹۷
گونه رسانه	کتاب کاغذی
شمار صفحات	۳۱۶
شابک	شابک ‎۹۷۸−۲۰۲−۰۳۲−۰۰۲−۳

تأملات پاسکالی^[۱] کتابی است از پی‌یر بوردیو، جامعه‌شناس فرانسوی که در سال ۱۹۹۷ توسط انتشارات سوی در مجموعه لیبر منتشر شد. در ایران، محسن ناصری راد این کتاب را نخستین بار در سال ۱۴۰۴ از فرانسوی به فارسی ترجمه کرده است.^{[۲] [۳]}

تأملات پاسکالی یک تفسیر اجتماعی ـ فلسفی از نقش جامعه‌شناس و بازگشت جامعه‌شناسی به ریشه‌های فلسفی خود است که از قرن نوزدهم به بعد غالباً از آن‌ها جدا شده است. بلز پاسکال، متفکر مسیحی، در میان افراد اثرگذار بر پی‌یر بوردیو در سال‌های پایانی عمر او، در درجه نخست اهمیت قرار دارد. پاسکال، در این کتاب، مظهر یک گسست فلسفی و الهام‌بخش از فلسفه است. پاسکال بر اهمیت عمل عوام‌الناس تأکید دارد و با افاضه فلسفه محض از مغزهای فلاسفه مخالف است. در تأملات پاسکالی، ارجاعات بوردیو به نوشته‌های پاسکال صرفاً معطوف به تفکرات پاسکال است. ^[۴] نیمی از ارجاعات بوردیو به تفکرات پاسکال در فصل‌های سوم و پنجم تأملات پاسکالی اوست که عمدتاً به نقد عقل‌گرایی فلسفی و بسط نظریهٔ نظم سیاسی اختصاص دارند.^[۵] بوردیو، به‌صراحت، خودش را پاسکالی می‌داند. ^[۶] پاسکال، نزد بوردیو، بیش از آنکه منبع رجوع باشد، از حیث مواضع در برابر جهان و به‌ویژه جهان روشنفکری، منبع الهام است. تأملات پاسکالی نگاه به جامعه‌شناسی بوردیو در آیینه الهیات پاسکال است.^[۷] در مقدمه کتاب، بوردیو به نقد تفکر محض و دلبستگانش می‌پردازد و نقش جامعه‌شناس را در درگیری ذهنی با مسائل ملموس جهان اجتماعی تعریف می‌کند. او واقف است که چنین کوششی اعتراض روشنفکران برج‌عاج‌نشین را به همراه خواهد داشت. انتخاب پاسکال برای نگارش یک اثر فلسفی، همسو با همین دغدغه بوردیو است. بوردیو نقش جامعه‌شناس را در توجه ویژه به مسائل اجتماعی تعریف کرده و بی‌اعتنایی روشنفکرانه به مسائل جهان اجتماعی را نکوهش می‌کند. «وظیفه جامعه‌شناس صحبت درباره چیزهای جهان اجتماعی و، تا حد ممکن، شکل موجود چیزهای جهان اجتماعی است». این دغدغه نزد پاسکال نیز مشاهده می‌شود. شبه‌فرهیختگان کسانی‌اند که به‌واسطه موقعیت و آمادگی (پیش‌زمینه‌ها، امیال، رغبت‌ها و گرایش‌های ناخودآگاه فرد به تکرار اعمال و رفتارها در شرایط معین است که هر فردی آن‌ها را در خودش درونی و انباشته کرده است) به تخفیف و ریشخند فعالیت عملی انسان‌های عادی می‌پردازند. ^[۸] جست‌وجوی پایان‌ناپذیر «اثرات» و «بنیان‌ها» از دیگر ویژگی‌های اصلی این کتاب اوست. تأملات پاسکالی تلاشی است برای ترکیب رویکرد فلسفی و رویکرد جامعه‌شناختی در تحلیل واقعیت‌های اجتماعی. بوردیو در تأملات پاسکالی نشان می‌دهد که چگونه فلسفه بر فرضیات مَدرسی استوار شده است. بوردیو همانند پاسکال از فیلسوفان مَدرسی می‌خواهد از مردم عادی، زندگی روزمره مردم و رفتارهای بظاهر نامغقول آنان غافل نباشند. او وظیفه فلسفه و فیلسوفان را به چالش کشیدن شکاف بین تفکر فلسفی و زندگی روزمره مردم عادی می‌داند. تأملات پاسکالی نمونه‌ای برجسته از قابلیت‌های بوردیو در برقراری پیوند بین جامعه‌شناسان و فیلسوفان است. ^[۹] در فصلی از این کتاب، بوردیو سه دسته از پیش‌فرض‌ها را معرفی می‌کند. سطحی‌ترین آن‌ها که با اشغال موقعیت در فضای اجتماعی و با یک خط سیر خاص که به آن منتهی شده است و نیز با تعلق به جنس رابطه دارند؛ دوم، پیش‌فرض‌هایی که «دوکسا»ی (باورهای خاص یک جامعه که چیزها در جهان را بدیهی جلوه می‌دهد) خاص هر یک از میدان‌های مختلف (دینی، هنری، فلسفه و غیره) را تشکیل می‌دهند؛ پیش‌فرض‌هایی که دوکسایی را تشکیل می‌دهند که معمولاً با «اسخوله» یا فراغت، رابطه دارد. یکی از اهداف بوردیو در کتاب، امکان رابطه آزاد و فارغ از اضطرار با جهان پیرامون یا امکان اندیشیدن به جهان در وضعیت اسخوله (فراغت و وقت آزاد) است. به نظر بوردیو، درک و مهار اولین مولفه پیشفرض‌ها، کار دشواری نیست. بلکه دشواری اصلی بر سر آن دسته از پیش‌فرض‌هایی است که در محدوده میدان بسته به دوکسا قرار دارند. امر ضمنی در این حالت به مشارکت در بازی، یا ایلوسیو) (به معنای باوری بنیادین به منفعت بازی و ارزش سهم‌های شرکت‌کنندگان در بازی) مرتبط است. ^[۱۰] بوردیو هم‌چنین به تأسی از پاسکال با حرف‌های قلمبه‌سلمبه مخالف است که در بیشتر وقت‌ها به بلندپروازی‌های فکری عمده اشاره دارند. او هرگز از معمولی‌ترین وظایف حرفه قوم‌شناسی یا جامعه‌شناسی شانه خالی نکرده است. ^[۱۱] بخشی از دغدغه بوردیو در این کتاب، نقد تفکر محض مجرد از واقعیات اجتماعی یا تفکر در شرایط اسخوله، یا به تعبیر دیگر، نقد عقل مدرسی است. عقل مدرسی قائل به تفکر محض نامقید به اضطرارها و واقعیات جهان است. گویی اندیشمند می‌تواند فضایی انتزاعی در خارج از جهان واقع ایجاد کند و در آن به مطالعه امور بپردازد. ریشه این نقد بوردیو، نه به مارکس، آن‌گونه که انتظار می‌رود، بلکه به پاسکال می‌رسد. ^[۱۲] نزد بوردیو، بشر یک هستی بدون دلیلِ وجودی است که نیاز به توجیه، مشروعیت و تصدیق در او مأوا دارد. به قول پاسکال، در این جست‌وجوی توجیه‌ها برای وجود داشتن، آنچه بشر از آن به جهان یا جامعه یاد می‌کند فقط نمونه‌ای قادر به رقابت برای توسل به خداست. در تأملات پاسکالی می‌بینیم که چیزی که پاسکال از آن به فلاکت بشر بدون خدا یا بدون دلیلِ وجودی تعبیر می‌کند، از منظر جامعه‌شناسی، مؤید نوعی فلاکت متافیزیکی مردان و زنانی است که دلیل وجودی اجتماعی ندارند. ^[۱۳] کتاب با این عبارات به پایان می‌رسد که «مناسک تشرّف همواره تصویری درشت‌نما و به‌خصوص قابل رؤیت از اثر تشرّف ارایه می‌دهند. چنین هستی دل‌بخواهانه‌ای دارای قدرت نجات از دل‌بخواهانه‌بودگی و قدرت اعطای برترین دلیل وجودی از بین همه دلایل وجودی است. این دلیل وجودی ثابت می‌کند هستی محتمل که، برای نمونه، در برابر بیماری، معلولیت و مرگ آسیب‌پذیر است، مانند نظم اجتماعی، که فرد وقف آن است، سزاوار کرامت استعلایی و نامیراست. فعل‌های نام‌گذاری، از پیش‌پاافتاده‌ترین فعل‌های نام‌گذاری در نظم بوروکراتیک متعارف نظیر صدور کارت شناسایی یا صدور گواهی بیماری یا معلولیت گرفته تا موقرانه‌ترین فعل‌های نام‌گذاری که به اشرافیت‌ها تقدس می‌بخشند، در پایان یک نوع بازگشت نامتناهی، به این نوع تحقّق خدا روی زمین یا دولت می‌انجامند. دولت، که آخرین علاج است، مجموعه‌های لایتناهی فعل‌های مرجعیت را تضمین می‌کند که به نیابت بر اعتبار گواهی‌های وجود مشروع (نظیر مریض، معلول، مُدرس یا کشیش) گواهی می‌دهند. بدین‌سان، جامعه‌شناسی به یک نوع الهیات مرحله آخر ختم شده است. دولت که، شبیه دادگاه کافکا، آراسته به قدرت مطلق حقیقت‌گوئی و ادراک خلاقانه است، شبیه شهود آغازین (به تعبیری از کانت) الهی، با اتکا به نام‌گذاری و متمایزسازی، باعث به وجود آمدن است. می‌توان دید که دورکیم که می‌گفت «جامعه خداست» و چه‌بسا کافکا نیز چنین گفته باشد آن‌قدرها که تظاهر شده است ساده‌اندیش نبود».^[۱۴]

برخی جامعه‌شناسان معتقدند بوردیو در تأملات پاسکالی بر تلفیق پیراسته‌های خود از برساخته‌های نظری خود نظیر عادت واره، میدان، ایلوسیو، خشونت نمادین و نظایر آن‌ها طی چند دهه تأکید دارد. شاهد حرکت‌های مارپیچی هستیم که مورد علاقه بوردیو است.^[۱۵] این صورت‌بندی مجدد نتیجه تأمل نظری نیست بلکه نتیجه مواجهه ای مستقیم با چیزهای وصف ناپذیر عمل جامعه‌شناسانه است. تأملات پاسکالی تکمله ای بر نظریه عمل اوست. این رفت و برگشت بین تأملات جامعه‌شناختی و ناهمواری عمل پژوهش جامع اثر مهمی در جامعه‌شناسی به همراه آورده است.^[۱۶] توهم تفکر محض نسبتی با پیدایش «میدان» خودمختار دانشگاهی (در مقایسه با سایر میدان‌ها مانند میدان سیاسی یا میدان اقتصادی) دارد. نیروی عقل مدرسی در این میدان خودمختار نوظهور، با آزاد انگاشتن پژوهشگر از فضای زندگی روزمره، توهم تفکر محض را ایجاد می‌کند؛ این توهم بی‌نسبت با نقش «نیرو» در کسب منفعت و امتیازات نیست. به تعبیر دیگر، توهم تفکر محض می‌تواند به بازتولید روشنفکران بی‌اعتنا به واقعیت بپردازد. ^[۱۷]

بوردیو، پی‌یر. (۱۴۰۴). تأملات پاسکالی، ترجمه محسن ناصری راد، تهران: انتشارات گام نو، ۳۸۳ صفحه. شابک ۵-۲۵-۷۴۵۰-۶۲۲-۹۷۸ ^{[۱۸] [۱۹]}

• تأملات دکارتی