ایندیرا گاندی

ایندیرا گاندی
سومین نخست‌وزیر هند
دوره مسئولیت
۱۴ ژانویه ۱۹۸۰ – ۳۱ اکتبر ۱۹۸۴
پس ازچودهاری چاران سینگ
پیش ازراجیو گاندی
دوره مسئولیت
۱۹ ژانویه ۱۹۶۶ – ۲۴ مارس ۱۹۷۷
پس ازبهادر شاستری
پیش ازمورارجی دسای
وزیر هواشناسی
وزیر اطلاعات و رادیو
وزیر امور الکترونیک
وزیر انرژی اتمی
اطلاعات شخصی
زاده
ایندیرا پریادارشینی گاندی

۱۹ نوامبر ۱۹۱۷
الله‌آباد، هندوستان، راج بریتانیا
درگذشته۳۱ اکتبر ۱۹۸۴ (۶۶ سال)
دهلی نو
ملیتهندی
همسر(ان)فیروز گاندی
فرزندانراجیو گاندی - سانجی گاندی
پیشهسیاستمدار
جایزه‌هابهارات راتنا (۱۹۷۱)
افتخار آزادی بنگلادش (۲۰۱۱)

ایندیرا پریادارشینی گاندی [الف] ( née Nehru (متولد ۱۹ نوامبر ۱۹۱۷ - درگذشته ۳۱ اکتبر ۱۹۸۴) [۱] سیاستمدار و زن سیاستمدار برجسته هندی بود که از سال ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۷ و دوباره از سال ۱۹۸۰ تا زمان ترورش در سال ۱۹۸۴ به مدت چهار دوره به عنوان نخست وزیر هند خدمت کرد. او اولین و تنها نخست وزیر زن هند و به عنوان رهبر کنگره ملی هند (INC) از چهره‌های اصلی سیاست هند بود. او دختر جواهر لعل نهرو، اولین نخست وزیر هند بود. او مادر راجیو گاندی بود که پس از او به عنوان نخست وزیر جانشین او شد. مجموع دوران تصدی او که ۱۵ سال و ۳۵۰ روز بود، او را به دومین نخست وزیر طولانی مدت هند پس از پدرش تبدیل می‌کند.

گاندی به عنوان نخست وزیر، به خاطر مواضع سیاسی سازش‌ناپذیر و تمرکز قدرت در قوه مجریه شناخته می‌شد. در سال ۱۹۶۷، او رهبری یک درگیری نظامی با چین را بر عهده داشت که در آن هند تهاجم چین به هیمالیا را دفع کرد. [۲] در سال ۱۹۷۱، او در حمایت از جنبش استقلال و جنگ استقلال در شرق پاکستان، با پاکستان وارد جنگ شد که منجر به پیروزی هند و استقلال بنگلادش و همچنین افزایش نفوذ هند تا جایی شد که به تنها قدرت منطقه‌ای در جنوب آسیا تبدیل شد. [۳] عملیات نظامی دیگری علیه پاکستان، با نام رمز عملیات مغدوت، در دوران تصدی او در سال ۱۹۸۴ رخ داد که منجر به گسترش قلمرو هند در منطقه مورد مناقشه کشمیر شد.

گاندی همچنین نقش مهمی در آغاز اولین آزمایش موفقیت‌آمیز سلاح هسته‌ای هند در سال ۱۹۷۴ ایفا کرد. دوران حکومت او باعث شد هند با امضای یک پیمان دوستی در سال ۱۹۷۱ برای دفع تهدید ژئوپلیتیکی که در نتیجه نزدیکی ایالات متحده به چین ایجاد شده بود، به اتحاد جماهیر شوروی نزدیک‌تر شود. هند در طول درگیری خود با پاکستان در همان سال، از اتحاد جماهیر شوروی حمایت نظامی، مالی و دیپلماتیک دریافت کرد. [۴] اگرچه هند در خط مقدم جنبش عدم تعهد قرار داشت، اما گاندی آن را به یکی از نزدیکترین متحدان اتحاد جماهیر شوروی در آسیا تبدیل کرد و هر دو اغلب در جنگ‌های نیابتی و در سازمان ملل از یکدیگر حمایت می‌کردند. [۵]

او در پاسخ به تمایلات جدایی‌طلبانه و فراخوان برای انقلاب، از سال ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۷ وضعیت اضطراری اعلام کرد و در این مدت با صدور فرمان حکومت کرد و آزادی‌های مدنی اساسی به حالت تعلیق درآمد. [۶] بیش از ۱۰۰۰۰۰ مخالف سیاسی، روزنامه‌نگار و دگراندیش زندانی شدند. [۶] او در طول چهارمین دوره نخست‌وزیری خود با جنبش جدایی‌طلبی رو به رشد سیک‌ها روبرو شد؛ در پاسخ، او دستور عملیات ستاره آبی را صادر کرد که شامل اقدام نظامی در معبد طلایی و کشته شدن صدها سیک بود. در ۳۱ اکتبر ۱۹۸۴، او توسط دو نفر از محافظانش ترور شد که هر دو ملی‌گرای سیک بودند و به دنبال انتقام وقایع معبد بودند.

گاندی در مکانی که اکنون به نام شاکتی استال (به معنی «مکان قدرت») شناخته می‌شود، سوزانده شد. این مکان با یک سنگ یکپارچه بزرگ از سنگ آهن که یادبود او به عنوان «بانوی آهنین هند» است، مشخص شده است. [۷][۸] گاندی به عنوان یکی از قدرتمندترین زنان جهان به یاد آورده می‌شود. [۹] [۱۰] هواداران او به رهبری او در طول پیروزی‌ها بر رقبای ژئوپلیتیکی چین و پاکستان، انقلاب سبز، اقتصاد رو به رشد در اوایل دهه 1980 و مبارزات ضد فقر او که باعث شد در بین جمعیت فقیر و روستایی کشور به عنوان مادر ایندیرا شناخته شود، اشاره می‌کنند. منتقدان به کیش شخصیت و حکومت استبدادی او بر هند در دوران اضطراری اشاره می‌کنند. در سال 1999، او در یک نظرسنجی آنلاین که توسط بی‌بی‌سی برگزار شد، به عنوان «زن هزاره» انتخاب شد. [۱۱] در سال 2020، او توسط مجله تایم در میان 100 زنی که قرن گذشته را تعریف کردند، به عنوان همتایان انتخاب‌های قبلی مجله برای مرد سال، انتخاب شد. [۱۲]

خانواده

ایندیرا دختر رهبر استقلال و نخست‌وزیر پیشین هند جواهر لعل نهرو و همسر فیروز گاندی از پارسیان زرتشتی هند و فعالان سیاسی این کشور بود. او علی‌رغم ارتباط نزدیک خانوادگی با ماهاتما گاندی و خانواده‌اش هیچ نسبت خویشاوندی با آنان نداشت.

او در سال ۱۹۴۲ در سن ۲۵ سالگی با فیروز گاندی ازدواج کرد. ازدواج آنها ۱۸ سال دوام آورد تا اینکه فیروز گاندی در سال ۱۹۶۰ بر اثر حمله قلبی درگذشت [۱۳] [۱۴] آنها صاحب دو پسر شدند - راجیو و سانجی. در ابتدا، پسر کوچکترش سانجی وارث منتخب او بود، اما پس از مرگ او در یک سانحه هوایی در ژوئن ۱۹۸۰، ایندیرا گاندی پسر بزرگتر و بی‌میل خود راجیو را متقاعد کرد که شغل خلبانی خود را رها کند و در فوریه ۱۹۸۱ وارد سیاست شود. راجیو پس از ترور مادرش در سال ۱۹۸۴ به عنوان نخست وزیر منصوب شد. او تا دسامبر ۱۹۸۹ در این سمت خدمت کرد. راجیو گاندی در 21 مه 1991 توسط یک بمب‌گذار انتحاری که از طرف ببرهای تامیل کار می‌کرد، ترور شده.  [۱۵]

اوایل زندگی و حرفه

ایندیرا گاندی در هند تحت سلطه بریتانیا با نام ایندیرا نهرو، در خانواده‌ای از پاندیت‌های کشمیری در 19 نوامبر 1917 در الله‌آباد ( پرایاگراج امروزی) در اوتار پرادش متولد شد. [۱۶] [۱۷] پدرش، جواهر لعل نهرو، از چهره‌های برجسته جنبش استقلال هند از حکومت بریتانیا بود و اولین نخست وزیر دومینیون (و بعدها جمهوری ) هند شد. [۱۸] ایندیرا تنها فرزند بازمانده والدینش بود (او یک برادر کوچکتر داشت که در جوانی درگذشت)؛ [۱۹] او به همراه مادرش، کمالا نهرو، در آناند بهاوان، یک ملک بزرگ خانوادگی در الله‌آباد، بزرگ شد. [۲۰] در سال 1930، خانواده نهرو این عمارت را به کنگره ملی هند اهدا کردند و آن را سواراج بهاوان (به معنای اقامتگاه آزادی) تغییر نام دادند. عمارت جدیدی در همان نزدیکی ساخته شد تا به عنوان اقامتگاه خانواده مورد استفاده قرار گیرد و نام آناند بهاوان قدیمی را به آن داد. [۲۰] ایندیرا دوران کودکی تنها و غمگینی داشت. [۲۱] پدرش اغلب دور از خانه بود، فعالیت‌های سیاسی را هدایت می‌کرد یا زندانی بود، در حالی که مادرش اغلب به دلیل بیماری بستری بود و بعدها بر اثر سل درگذشت. [۲۲] ایندیرا ارتباط محدودی با پدرش داشت، بیشتر از طریق نامه. [۲۳]

ایندیرای جوان در کنار مهاتما گاندی در طول روزه‌داری‌اش در سال ۱۹۲۴، ایندیرا لباسی از فرقه‌ی «خادی» به تن دارد و در پی حمایت گاندی از پوشیدن «خادی» توسط هندی‌ها به جای پارچه‌های تولید بریتانیا، نشان داده می‌شود.

ایندیرا نهرو عمدتاً در خانه توسط معلمان خصوصی آموزش می‌یافت و تا زمان فارغ‌التحصیلی در سال 1934 به طور متناوب در مدرسه حضور می‌یافت. او دانش‌آموز مدرسه مدرن در دهلی، مدارس صومعه سنت سیسیلیا و سنت مری در الله‌آباد، [۲۴] مدرسه بین‌المللی ژنو در ژنو، مدرسه اکول نوول در بکس در وو، سوئیس، و مدرسه خود دانش‌آموزان در پونا در ماهاراشترا و بمبئی، که وابسته به دانشگاه بمبئی است، بود. [۲۵] او و مادرش به دفتر مرکزی ریاضی بلور از مأموریت راماکریشنا نقل مکان کردند، جایی که سوامی رانگاناتاناندا سرپرست او بود. [۲۶] ایندیرا سپس در ویشوا بهاراتی در سانتینیکتان تحصیل کرد که در سال 1951 به دانشگاه ویشوا بهاراتی تبدیل شد [۲۷] در مصاحبه‌ای با رابیندرانات تاگور، او ایندیرا پریادارشینی را نامید که در زبان سانسکریت به معنای "نگاه کردن به همه چیز با مهربانی" است و او به ایندیرا پریادارشینی نهرو معروف شد. [۲۸] با این حال، یک سال بعد، او مجبور شد دانشگاه را ترک کند تا به مادر بیمارش در لوزان، سوئیس رسیدگی کند. [۲۹] در آنجا تصمیم گرفته شد که ایندیرا تحصیلات خود را در دانشگاه آکسفورد ادامه دهد. [۲۷] [۳۰] پس از مرگ مادرش، ایندیرا برای مدت کوتاهی در مدرسه بدمینتون در بریستول، انگلستان تحصیل کرد و سپس در سال 1937 برای تحصیل در رشته تاریخ در کالج سامرویل در آکسفورد ثبت نام کرد. [۳۱] او مجبور شد دو بار در آزمون ورودی شرکت کند، زیرا در اولین تلاش خود با عملکرد ضعیف در زبان لاتین شکست خورده بود. [۳۱] در آکسفورد، او در تاریخ، علوم سیاسی و اقتصاد عالی بود، اما نمراتش در لاتین - یک درس اجباری - همچنان ضعیف بود. [۳۲] [۳۳] با این حال، او از نظر اجتماعی در دانشگاه فعال بود و عضو انجمن آسیایی مجلس آکسفورد بود. [۳۴] [۳۵]

ایندیرا نهرو در طول اقامتش در اروپا، از بیماری رنج می‌برد و دائماً تحت مراقبت پزشکان بود. او مجبور شد برای بهبودی سفرهای مکرری به سوئیس داشته باشد که این امر تحصیلاتش را مختل کرد. او در سال ۱۹۴۰، زمانی که آلمان به سرعت اروپا را فتح کرد، در آنجا بود. نهرو سعی کرد از طریق پرتغال به انگلستان بازگردد، اما نزدیک به دو ماه سرگردان ماند. او در اوایل سال ۱۹۴۱ موفق شد وارد انگلستان شود و از آنجا بدون تکمیل تحصیلاتش در آکسفورد به هند بازگشت. دانشگاه بعداً به او مدرک افتخاری اعطا کرد. در سال ۲۰۱۰، آکسفورد با انتخاب او به عنوان یکی از ده آکساییایی، فارغ التحصیلان برجسته آسیایی از دانشگاه آکسفورد، از او تجلیل بیشتری کرد. [۳۶] [۳۷] در طول اقامتش در بریتانیا، نهرو مرتباً با همسر آینده‌اش فیروز گاندی (که هیچ نسبتی با مهاتما گاندی نداشت) ملاقات می‌کرد. آنها طبق آیین آدی دارم در الله آباد ازدواج کردند، اگرچه فیروز متعلق به یک خانواده زرتشتی پارسی گجرات بود. [۳۸] این زوج صاحب دو پسر به نام‌های راجیو گاندی (متولد ۱۹۴۴) و سانجی گاندی (متولد ۱۹۴۶) شدند. [۳۹] [۴۰]

در سپتامبر ۱۹۴۲، ایندیرا گاندی به دلیل نقشش در جنبش ترک هند دستگیر شد. او در آوریل ۱۹۴۳ از زندان آزاد شد. [۴۱] او بعدها دوران زندان خود را اینگونه به یاد آورد: «گل و لای در تاریکی زندان وارد روح ما می‌شد.» او افزود: «وقتی بیرون آمدم، دیدن دوباره رنگ‌ها چنان شوک‌آور بود که فکر کردم دیوانه خواهم شد.» [۴۲]

کاماراج، رئیس کنگره، انتخاب خانم گاندی به عنوان نخست وزیر را ترتیب داد، زیرا او را به اندازه کافی ضعیف می‌دانست که او و دیگر روسای منطقه‌ای حزب می‌توانستند او را کنترل کنند، و در عین حال به اندازه کافی قوی بود که دسای [حریف سیاسی خود] را در انتخابات حزبی به دلیل احترام زیادی که برای پدرش قائل بود، شکست دهد... یک زن ابزار ایده‌آلی برای سندیکا بود. [۴۳]

نخست‌وزیری

او از ۱۹ ژانویه ۱۹۶۶ تا ۲۴ مارس ۱۹۷۷ و از ۱۴ ژانویه ۱۹۸۰ تا روز ترورش در ۳۱ اکتبر ۱۹۸۴ نخست‌وزیر هند بود.

طرحی بد فرجام برای کنترل جمعیت هند از راه کاهش میزان بارآوری کشور یکی از جنجالی‌ترین فعالیت‌های ایندیرا گاندی بود.

اصلاحات اجتماعی

اصل دستمزد برابر برای کار برابر برای مردان و زنان در قانون اساسی هند تحت دولت گاندی ذکر شده است.

گاندی ادامه وجود یک کیف پول خصوصی برای حاکمان سابق ایالات شاهزاده (ایالات بومی هند که توسط بریتانیا فتح نشده بودند)  را زیر سؤال برد.

پیشنهاد لغو کیف های شخصی و به رسمیت شناختن رسمی عنوان‌ها، ابتدا در سال ۱۹۷۰ به پارلمان ارائه شد. با این حال، این اعلامیه توسط دادگاه عالی هند رد شد. در سال ۱۹۷۱، گاندی بار دیگر خواستار لغو کیف پول شخصی شد. این بار به عنوان بیست و ششمین متمم قانون اساسی هند با موفقیت به تصویب رسید.

گاندی ادعا کرد که تنها "دید روشن، اراده آهنین و سختگیرانه ترین نظم" می تواند فقر را از بین ببرد. او تحمیل وضعیت اضطراری در سال ۱۹۷۴ را به نام مأموریت سوسیالیستی کنگره توجیه کرد.گاندی مسلح به قدرت برای حکومت با فرمان و بدون محدودیت های قانون اساسی، برنامه باز توزیع گسترده ای را آغاز کرد. مقررات شامل اجرای سریع سقف زمین، مسکن برای کارگران بدون زمین، لغو کار با تعهد و تعلیق بدهی های فقرا بود.شمال هند در مرکز اصلاحات قرار داشت. میلیون ها هکتار زمین تملک و توزیع شد.دولت همچنین در تهیه خانه برای کارگران بی زمین موفق بود. به گفته فرانسین فرانکل، سه چهارم از چهار میلیون خانه مورد نظر تنها در سال ۱۹۷۴ به دست آمد.

دیدگاه نسبت به جایگاه زنان

محمدرضا پهلوی و فرح در کنار ایندیرا گاندی

گاندی در نامه ای به دوست آمریکایی خود دوروتی نورمن نوشت: «من به هیچ وجه فمینیست نیستم، اما معتقدم که زنان قادر به انجام همه کارها هستند. با توجه به فرصت رشد، زنان هندی توانمند به اوج رسیده اند." در حالی که این بیانیه متناقض به نظر می رسد، احساسات پیچیده گاندی را نسبت به جنسیت و فمینیسم خود منعکس می کند.تربیت برابری طلبانه او با پسرعموهایش به احساس برابری طبیعی او کمک کرد. ایندیرا می‌گوید که با پرواز بادبادک‌ها، بالا رفتن از درختان، تیله بازی با پسر عموهایش، تا سن دوازده سالگی تفاوت بین یک پسر و یک دختر را نمی‌دانسته است.

حتی با وجود اینکه مردان در دوران تربیت گاندی او را احاطه کرده بودند، او همچنان در کودکی یک الگوی زن داشت. چندین کتاب درباره گاندی به علاقه او به ژان دارک اشاره می کند. او در گزارش های خود از طریق نامه هایش به دوستش دوروتی نورمن می نویسد: "در حدود هشت یا نه سالگی من را به فرانسه بردند؛ ژان دارک قهرمان بزرگ من شد."

کشورهای مشترک المنافع

کشورهای مشترک المنافع یک انجمن داوطلبانه متشکل از مستعمرات سابق بریتانیا است. هند در زمان حکومت گاندی روابط صمیمانه‌ای با اکثر اعضا داشت. در دهه 1980، او در کنار پیر ترودو، نخست وزیر کانادا، کنت کائوندا، رئیس جمهور زامبیا، مالکوم فریزر، نخست وزیر استرالیا و لی کوان یو، نخست وزیر سنگاپور، به عنوان یکی از ارکان کشورهای مشترک المنافع شناخته می‌شد. [۴۴] هند در زمان گاندی همچنین میزبان اجلاس سران کشورهای مشترک المنافع در سال 1983 در دهلی نو بود. گاندی از این جلسات به عنوان بستری برای اعمال فشار بر کشورهای عضو برای قطع روابط اقتصادی، ورزشی و فرهنگی با آفریقای جنوبیِ تحت آپارتاید استفاده کرد. [۴۵]

برنامه هسته‌ای هند

گاندی در تحقق چشم‌انداز جواهر لعل نهرو، نخست وزیر سابق هند، برای توسعه برنامه هسته‌ای این کشور نقش داشت و آن را بیشتر اجرا کرد. [۴۶] [۴۷] گاندی در سال 1967، در پاسخ به آزمایش شماره 6 توسط جمهوری خلق چین، توسعه سلاح‌های هسته‌ای را مجاز دانست. گاندی این آزمایش را به عنوان ارعاب هسته‌ای چین می‌دید و دیدگاه‌های نهرو را برای ایجاد ثبات و منافع امنیتی هند مستقل از ابرقدرت‌های هسته‌ای ترویج داد. [۴۸]

این برنامه در سال ۱۹۷۴، زمانی که راجا رامانا به گاندی گزارش داد که هند توانایی آزمایش اولین سلاح هسته‌ای خود را دارد، به طور کامل به بلوغ رسید. گاندی مجوز شفاهی این آزمایش را صادر کرد و مقدمات آن در میدان آزمایش پوخران ارتش هند انجام شد. [۴۹] در سال ۱۹۷۴، هند با موفقیت یک آزمایش هسته‌ای زیرزمینی با نام رمز غیررسمی " بودای خندان " را در نزدیکی روستای بیابانی پوخران در راجستان انجام داد. [۵۰] در حالی که جهان در مورد این آزمایش سکوت کرده بود، اعتراض شدیدی از سوی پاکستان صورت گرفت و نخست وزیر آن، ذوالفقار علی بوتو، این آزمایش را "هژمونی هند" برای ارعاب پاکستان توصیف کرد. [۵۱] در پاسخ به این موضوع، بوتو کمپین گسترده‌ای را برای تبدیل پاکستان به یک قدرت هسته‌ای آغاز کرد. بوتو از ملت خواست که متحد شوند و شعارهایی مانند "هوم غاس اور پاتای خا لی گی ماگار انرژی هسته‌ای بانک کر ره گی" ("ما علف یا برگ می‌خوریم یا حتی گرسنه می‌مانیم، اما انرژی هسته‌ای خواهیم داشت") به کار گرفته شد. گاندی نامه‌ای به بوتو و بعداً به جهان نوشت و ادعا کرد که این آزمایش برای اهداف صلح‌آمیز و بخشی از تعهد هند برای توسعه برنامه خود برای استفاده صنعتی و علمی است. [۵۲]

علیرغم انتقادات شدید بین‌المللی و کاهش مداوم سرمایه‌گذاری و تجارت خارجی، آزمایش هسته‌ای در داخل کشور محبوبیت پیدا کرد. این آزمایش باعث احیای فوری محبوبیت گاندی شد، محبوبیتی که پس از جنگ هند و پاکستان در سال ۱۹۷۱ به میزان قابل توجهی کاهش یافته بود. محبوبیت کلی و وجهه حزب کنگره افزایش یافت و حزب کنگره در پارلمان هند به خوبی پذیرفته شد.

جایگاه‌های سیاسی

نگاره‌ها

منابع

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ایندیرا گاندی موجود است.
مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به ایندیرا گاندی در ویکی‌گفتاورد موجود است.
  1. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  2. ↑ {{cite book}}: Empty citation (help)
  3. ↑ {{cite book}}: Empty citation (help)
  4. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  5. ↑ Mehrotra, Santosh K., ed. (1991), "India and the Soviet Union", India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer, Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies, Cambridge: Cambridge University Press: 161–206, doi:10.1017/CBO9780511559884.010, ISBN 978-0-521-36202-3, archived from the original on 18 June 2018, retrieved 29 March 2023 {{citation}}: |chapter= ignored (help)
  6. 1 2 Bose, Sugata; Jalal, Ayesha (2024), "The Indian Emergency (1975–1977) in Historical Perspective", When Democracy Breaks, Oxford University Press: 221–236, doi:10.1093/oso/9780197760789.003.0008, ISBN 978-0-19-776078-9
  7. ↑ {{cite book}}: Empty citation (help)
  8. ↑ {{cite book}}: Empty citation (help)
  9. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  10. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  11. ↑ "BBC Indira Gandhi 'greatest woman'". BBC News. Archived from the original on 10 October 2017. Retrieved 19 July 2017.
  12. ↑ Mehrotra, Santosh K., ed. (1991), "India and the Soviet Union", India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer, Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies, Cambridge: Cambridge University Press: 161–206, doi:10.1017/CBO9780511559884.010, ISBN 978-0-521-36202-3, archived from the original on 18 June 2018, retrieved 29 March 2023 {{citation}}: |chapter= ignored (help)
  13. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  14. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  15. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  16. ↑ Frank 2010, p. 13.
  17. ↑ {{cite book}}: Empty citation (help)
  18. ↑ Gupte 2012, p. 3.
  19. ↑ Frank 2010, p. 31.
  20. 1 2 Frank 2010, p. 16.
  21. ↑ Frank 2010, p. 25.
  22. ↑ Frank 2010, p. 32.
  23. ↑ Frank 2010, p. 55.
  24. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  25. ↑ Frank 2010, pp. 29,75,83.
  26. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  27. 1 2 "Overview of Indira Gandhi". Encyclopædia Britannica. Archived from the original on 2 July 2019. Retrieved 15 November 2019.
  28. ↑ Frank 2010, p. 90.
  29. ↑ Gupte 2012, p. 170.
  30. ↑ Gupte 2012, p. 181.
  31. 1 2 Frank 2010, p. 116.
  32. ↑ Somervill 2007, p. 36.
  33. ↑ Gupte 2012, p. 184.
  34. ↑ Mehrotra, Santosh K., ed. (1991), "India and the Soviet Union", India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer, Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies, Cambridge: Cambridge University Press: 161–206, doi:10.1017/CBO9780511559884.010, ISBN 978-0-521-36202-3, archived from the original on 18 June 2018, retrieved 29 March 2023 {{citation}}: |chapter= ignored (help)
  35. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  36. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  37. ↑ "Rahul first in three generations with a world university degree". The Tribune. Archived from the original on 3 March 2016. Retrieved 18 May 2015.
  38. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  39. ↑ Mehrotra, Santosh K., ed. (1991), "India and the Soviet Union", India and the Soviet Union: Trade and Technology Transfer, Cambridge Russian, Soviet and Post-Soviet Studies, Cambridge: Cambridge University Press: 161–206, doi:10.1017/CBO9780511559884.010, ISBN 978-0-521-36202-3, archived from the original on 18 June 2018, retrieved 29 March 2023 {{citation}}: |chapter= ignored (help)
  40. ↑ Auerbach, Stuart (1 November 1984). "Indira Is India". The Washington Post (به انگلیسی). ISSN 0190-8286. Archived from the original on 3 January 2020. Retrieved 2 January 2020.
  41. ↑ {{cite book}}: Empty citation (help)
  42. ↑ "'Indira Is India'". Washington Post. 1 November 1984. Archived from the original on 3 January 2020. Retrieved 2 January 2020.
  43. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  44. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  45. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  46. ↑ Sublette, Carey. "Origins of Indian nuclear program". Nuclear Weapon Archive. Archived from the original on 9 August 2019. Retrieved 13 November 2011.
  47. ↑ {{cite book}}: Empty citation (help)
  48. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  49. ↑ Sublette, Carey. "Origins of Indian nuclear program". Nuclear Weapon Archive. Archived from the original on 9 August 2019. Retrieved 13 November 2011.
  50. ↑ "Smiling Buddha, 1974". India's Nuclear Weapons Program. Nuclear Weapon Archive. Archived from the original on 29 August 2019. Retrieved 26 February 2020.
  51. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  52. ↑ "Smt. Indira Gandhi". pmindia.gov.in. Retrieved 25 January 2025.
  1. ↑ هندی: [ˈɪn̪d̪ɪɾɑː ˈɡɑːn̪d̪ʱiː]
خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «persian-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="persian-alpha"/> متناظر پیدا نشد. ().
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.