ایوان مخوف (فیلم)

در سال ۱۵۴۷، شاهزاده بزرگ مسکو، ایوان چهارم، که ۱۷ سال دارد، در حالی‌که با دشمنی بویارها و حسادت عمه‌اش یفروسینیا استاریتسکایا روبه‌روست که آرزو دارد پسرش ولادیمیر استاریتسکی بر تخت بنشیند، به‌عنوان تزار تمام روسیه تاج‌گذاری می‌کند. ایوان در سخنرانی خود اعلام می‌کند که قصد دارد روسیه را در برابر ارتش‌های بیگانه و دشمنان داخلی، که اشاره‌ای است به بویارهای ناراضی از تاج‌گذاری‌اش، متحد و محافظت کند. یکی از سفیران لیوونی از شاهزاده آندری کوربسکی می‌پرسد که چرا ایوان برای سلطنت شایسته‌تر از اوست.

مدتی بعد، ایوان با آناستازیا رومانونا ازدواج می‌کند. کوربسکی که دلباختهٔ آناستازیاست، می‌کوشد رابطهٔ عاشقانه‌اش با او را از سر گیرد، اما آناستازیا او را پس می‌زند. در مراسم ازدواج، فیودور کولیچف، از دوستان نزدیک ایوان، به او می‌گوید که نمی‌تواند در مبارزه با بویارها از او پشتیبانی کند و اجازه می‌خواهد که به زندگی رهبانی پناه ببرد. جشن ازدواج با ورود مردم خشمگین، به رهبری مالیوتا اسکوراتوف و دیوانه‌ای مذهبی به نام نیکولا، به‌هم می‌ریزد. آن دو ایوان را متهم می‌کنند که تحت تأثیر خانوادهٔ تزارینا قرار گرفته است. ایوان جمعیت را آرام می‌کند، اما نمایندگانی از خانات قازان وارد می‌شوند و اعلام جنگ قازان به مسکو را خبر می‌دهند. ایوان تصمیم می‌گیرد به سوی قازان لشکر بکشد. مالیوتا با وفاداری به ایوان می‌پیوندد و همراه او به جنگ می‌رود.

در محاصره قازان (۱۵۵۲), سپاه ایوان تونل‌هایی زیر شهر می‌سازد و آن‌ها را با باروت پر می‌کند. کوربسکی، که به‌صورت ظاهری فرمانده است، به‌دلیل رفتار بیرحمانه‌اش با اسیران تاتار، مورد سرزنش ایوان قرار می‌گیرد و از او کینه به دل می‌گیرد. شهر قازان به‌دست ارتش روسیه فتح می‌شود. در آنجا ایوان با آلکسی باسمانوف، یکی از مردم عادی که از بویارها بیزار است، آشنا می‌شود. او به‌همراه پسرش فیودور باسمانوف ایوان را تا مسکو همراهی می‌کند.

در راه بازگشت از قازان، ایوان به شدت بیمار می‌شود. یفروسینیا که از کینهٔ کوربسکی نسبت به ایوان باخبر است، او را به سوگند وفاداری به ولادیمیر ترغیب می‌کند و وعده می‌دهد که حکومت مسکو را به او می‌سپارد، چراکه ولادیمیر از نظر ذهنی ناتوان است. ایوان بویارها را فرا می‌خواند و از آن‌ها می‌خواهد به پسرش، تساروویچ دیمیتری، سوگند وفاداری بدهند. اما بویارها، به تحریک یفروسینیا، سرباز می‌زنند. ایوان از حال می‌رود و گمان می‌رود که مرده است. بویارها همگی شروع به سوگند خوردن به ولادیمیر می‌کنند. اما تزارینا اشاره می‌کند که ایوان هنوز زنده است و کوربسکی با شتاب به تساروویچ وفاداری می‌سپارد. ایوان به هوش می‌آید و برای وفاداری کوربسکی، او را به مرز غربی کشور برای نبرد با لیوونی‌ها و همسود لهستان–لیتوانی می‌فرستد. آلکسی باسمانوف نیز به مرز جنوبی با کریمه فرستاده می‌شود. ارتقای یک فرد عادی به چنین مقامی، نارضایتی بیشتر بویارها را برمی‌انگیزد.

بویارها و اسقف اعظم پیمِن علیه ایوان توطئه می‌کنند. یفروسینیا برای تضعیف ایوان، نقشهٔ قتل آناستازیا را می‌کشد. هنگامی‌که خبر تسلیم کوربسکی به لیوونی‌ها به شاه و ملکه می‌رسد، او جامی از شراب مسموم را در اتاقشان می‌گذارد. این خبر آناستازیا را که پیش‌تر بیمار بوده، به‌شدت ناراحت می‌کند. ایوان، بی‌اطلاع از مسموم بودن شراب، آن را به همسرش می‌دهد و ناخواسته او را می‌کشد.

ایوان در تصمیمات و مشروعیت خود دچار تردید می‌شود و مرگ همسرش و خیانت کوربسکی را تنبیه الهی می‌پندارد. او سراغ کولیچف می‌فرستد. آلکسی باسمانوف به او پیشنهاد می‌دهد که اطراف خود را با افراد قابل‌اعتماد یعنی اوپریچنیک‌ها پر کند و فیودور را به خدمتش عرضه می‌کند.

ایوان در سال ۱۵۶۴ از سلطنت کناره‌گیری کرده و به اسلوبودای آلکساندروفا می‌رود. با آمدن صدها نفر از مردم عادی به دیدارش، تصمیم می‌گیرد بازگردد و اعلام می‌کند که از این پس، با قدرت مطلقی که از سوی مردم به او تفویض شده، حکومت خواهد کرد.

در سال ۱۵۶۵، کوربسکی به زیگیسموند دوم آگوستوس، پادشاه لهستان، سوگند وفاداری می‌سپارد. زیگیسموند قول می‌دهد که در صورت غیبت تزار و پیروزی در لشکرکشی، قلمروهای او را به کوربسکی بدهد. اما نقشه آن‌ها با بازگشت ایوان به مسکو نقش بر آب می‌شود. ایوان در بازگشت، تأسیس دو بخش زمشچینا و اوپریچنینا را اعلام می‌کند.

کولیچف، که اکنون فیلیپ دوم، متروپولیت مسکو شده، بازمی‌گردد. ایوان که از فقدان متحدان رنج می‌برد، از او می‌خواهد که به‌عنوان متروپولیت مسکو منصوب شود. فیلیپ به شرط داشتن حق شفاعت برای محکومان می‌پذیرد. اما هنوز این موضوع تثبیت نشده، مالیوتا بنا به فرمان ایوان، چند بویار از جمله بستگان فیلیپ را می‌کشد، و دشمنی فیلیپ را برمی‌انگیزد.

در گفت‌وگو با فیلیپ، ایوان به یاد می‌آورد که مادرش را با سم کشتند و در جوانی با بویارهای شویسکی و بلسکی که می‌خواستند با شوالیه‌های لیوونی و هانز قرارداد ببندند، روبه‌رو شد. شویسکی که به مادرش توهین کرده و قصد ضرب او را داشت، به دستور ایوان اعدام شد و ایوان اعلام کرد که از آن پس تنها و به‌عنوان تزار فرمان خواهد راند.

فیودور باسمانوف به ایوان شک می‌کند که شاید آناستازیا مسموم شده باشد. ایوان، که به یفروسینیا مظنون شده اما نمی‌خواهد علیه یکی از اعضای خانواده‌اش اقدامی کند، از فیودور می‌خواهد که سکوت کند. در همین حال، فیلیپ تصمیم می‌گیرد جلو استبداد ایوان را بگیرد و هنگام اجرای نمایش رازآلودی درباره شدرک، میشک و عبدنغو در کلیسا، با او روبه‌رو می‌شود. در جریان این بحث، کودکی ایوان را با نبوکدنصر اشتباه می‌گیرد و فریاد می‌زند: «این همان پادشاه کافر هولناک است؟» ایوان در همان لحظه یقین می‌یابد که یفروسینیا همسرش را کشته و اعلام می‌کند که دقیقاً همان خواهد شد که دشمنانش می‌نامندش: «مخوف».

مدتی بعد، یفروسینیا به بویارها اعلام می‌کند که ایوان فیلیپ را دستگیر کرده و احتمالاً اعدام خواهد کرد. بویارها و اسقف پیمِن، که یکی از مهم‌ترین متحدان خود را از دست داده‌اند، تصمیم می‌گیرند ایوان را ترور و ولادیمیر را به سلطنت برسانند. برای این کار، راهب نوآموزی به نام پیوتر ولینتس را برمی‌گزینند.

ایوان ولادیمیر را به ضیافتی دعوت می‌کند. ولادیمیر در حال مستی، نقشهٔ بویارها را فاش می‌کند. فیودور و مالیوتا پیوتر را در حال خروج از مهمانی می‌بینند و به ایوان خبر می‌دهند. ایوان که وانمود می‌کند از نقشه بی‌اطلاع است، به ولادیمیر پیشنهاد می‌دهد که تزار شدن را امتحان کند. او را با لباس سلطنتی می‌پوشانند و جلویش تعظیم می‌کنند. ولادیمیر به نیایش وارد کلیسا می‌شود. پیوتر او را با ایوان اشتباه می‌گیرد و با خنجر می‌کشد.

یفروسینیا که مرگ ایوان را باور کرده، شادمان به صحنه می‌رسد، اما با دیدن پسر مرده‌اش، عقلش را از دست می‌دهد. ایوان قاتل را می‌بخشد و از او تشکر می‌کند که نه‌تنها «یک ابله»، بلکه «بدترین دشمن تزار» را کشته است. سپس به اوپریچنیک‌ها اعلام می‌کند که دشمنان درون مسکو نابود شده‌اند و اکنون می‌تواند به دشمنان بیرونی بپردازد.