باغ اکبریه

باغ ایرانی

میراث جهانی یونسکو
عمارت اکبریه
مکان	ایران، استان خراسان جنوبی، بیرجند
معیار ثبت	فرهنگی: (i)(ii)(iii)(iv)(vi)
شمارهٔ ثبت	۱۳۷۲
تاریخ ثبت	۲۰۱۱ (طی نشست سی‌وپنجم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی	۲۳۲۶
تاریخ ثبت ملی	۲ خرداد ۱۳۷۸

باغ و عمارت اکبریه

برف در صبح عمارت
نام	باغ و عمارت اکبریه
کشور	ایران
استان	خراسان جنوبی
شهرستان	بیرجند
اطلاعات اثر
نوع بنا	باغ و عمارت
دورهٔ ساخت اثر	قاجار
بانی اثر	شوکت الملک
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت	۲۳۲۶
تاریخ ثبت ملی	۲ خرداد ۱۳۷۸
اطلاعات بازدید
امکان بازدید	بله
باغ اکبریه مکان در ایران

عمارت و باغ اکبریه، یکی از بناهای تاریخی شهر بیرجند است. این بنا چند دوره ساختمانی در دوره‌های قاجاریه و پهلوی دارد. آخرین مداخلات عمده که کالبد کنونی بنا را شکل داده، در زمان ابراهیم خان شوکت الملک شکل گرفته است و یکی از استادکارانی که برای وی کار می کرده است استاد الله داد جعفری است. این باغ در انتهای خیابان معلم در روستای اکبریه که از توابع استان خراسان جنوبی می‌باشد، واقع شده‌است. این باغ با گسترش شهری بیرجند اکنون در داخل شهر قرار گرفته‌است. این باغ با نام «مجموعه اکبریه، مسجد و عمارت و باغ» در تاریخ ۲ خرداد ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۳۲۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است. در سال ۲۰۱۱، این باغ در کنار نُه باغ دیگر ایران، با عنوان باغ ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.^[۱]

ساخت این مجموعه از اوایل دوره قاجار تا دوران پهلوی و در چند مرحله انجام شده‌است. این مجموعه شامل چند عمارت است که قدیمی‌ترین آن مربوط به عمارت حشمت الملک در منتهی‌الیه شرقی، که شامل دو طبقه‌است می‌باشد. طبقه همکف که دارای دو دالان و راهرو نسبتاً طویل است و ارتباط میان سه بخش مهم مجموعه، یعنی باغ اصلی، باغ جنوبی و اصطبل را برقرار می‌کند. عمارت مرکزی با عملکرد تشریفات و پذیرایی از مهمانان که تقریباً به عنوان هستهٔ مرکزی باغ به حساب می‌آید از تزیینات و چشم‌انداز بسیار عالی برخوردار است. وجود درختان بلند قامت کاج در دو طرف خیابان و نیز خیابانهای منتهی به خیابان اصلی عمارت مرکزی بر زیبایی و طراوت باغ و نمای آن افزوده‌است.

باغ جنوبی واقع در جبهه جنوبی و کوچکتر از باغ شمالی است. این باغ به وسیلهٔ فضاهایی چون فضاهای خدماتی، عمارت مرکزی و دیواره غربی اصطبل احاطه شده‌است. یکی از عناصر مهم، استخر نسبتاً بزرگ با طرح مربع است که بخش عمده فضای باغ را به خود اختصاص داده‌است. استخر در وسط دارای سکویی مربع شکل است. از جمله مواردی که سبب گشت تا باغ اکبریه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت گردد شامل موارد ذیل است: باغ در زمین شیبدار ایجاد گشته‌است، خطوط راست در طراحی باغ استفاده گردیده‌است، عمارت در بلندترین قسمت باغ احداث گردیده‌است، یک جوی دائم اصلی و چند جوی فرعی ایجاد گشته‌است به گونه‌ای که صدای آن به گوش می‌رسد و رابطه نزدیکی با طبیعت ایجاد کرده‌است و حد فاصلی بین عمارت و باغ وجود ندارد و همچنین استفاده از درخت‌های زیاد و سایه‌دار و اختصاص بیشترین قسمت باغ به کاشت درختان میوه و گیاهان دارویی و زینتی از دیگر عوامل می‌باشد. درختان موجود در این باغ شامل کاج، انار و توت می‌باشد و گوشه‌هایی از باغ گلهای تاج خروس به چشم می‌خورد. از جبهه جنوبی این باغ ورودی به روستای اکبریه تعبیه شده‌است.

باغ اکبریه با وسعتی حدود سی و سه هزار مترمربع در دامنه واقع شده و متشکل از ۲ بناست که ساختمان قدیمی‌تر متعلق به حشمت‌الملک، پدر ابراهیم شوکت‌الملک است که تاریخ احداث آن اوایل دوره قاجاریه برمی‌گردد. بنای دیگری که در این مجموعه واقع شده، ساختمان تشریفات است که توسط شوکت‌الملک بنیان شده‌است. این باغ به عنوان محل سکونت، پذیرایی و انجام امور دیوانی مورد استفاده قرار می‌گرفت، به طوری که در لهجه محلی به کلاته سرکار امیر شهرت یافته بود. اسدالله علم در کتاب خاطراتش به پذیرایی پدرش از رضاشاه در همین باغ اشاره می‌کند. خود او نیز چنان‌که می‌گوید چندبار از شاه و فرح در همین باغ پذیرایی نمود.^[۲]

فرم معماری آن اسلامی ایرانی با الهام از طرح اصیل چهار باغ ایرانی است که عناصری مانند پلکان جلوی عمارت از جمله عناصر معماری فرنگی است که به خوبی با دیگر بخشها تلفیق شده است. می‌دهد. این بنا شامل تالار آیینه، گنبد کلاه فرنگی، تزئینات مقرنس لانه زنبوری و رسمی بندی که صرفاً جهت پذیرایی از نمایندگان سیاسی داخلی و خارجی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است.^[۳]

هم‌اکنون بخش‌های مختلف این باغ و عمارت مورد استفاده اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری خراسان جنوبی است و بازدید از آن عمومی است. از بخش مرکزی که در دوره قاجار احداث شده به عنوان موزه باستان‌شناسی و مردم‌شناسی استفاده می‌شود. که غنی ترین موزه های مردم شناسی و باستانی شناسی شرق ایران است.^[۴] بخش ساخته شده دوره پهلوی در غرب مجموعه کاربری موزه فرش دارد و بخشی از آن به گالری کاج اختصاص یافته است که میزبان انواع نمایشگاه های هنری و فرهنگی است ^[۵].در بخش شرقی عمارت نیز موزه مشاهیر خراسان جنوبی ایجاد شده است. ^[۶]