بحر رجز

بحرِ رَجَز در اصطلاح عروضی، به بحر شعری گفته می‌شود که ارکان آن از تکرار «مُستَفعِلُن» (- - U -) یا زحافات آن تشکیل شده و از بحور متّفق‌الارکان است. رَجَز به معنی اضطراب و سرعت است و تداعی جنگ آوری و حماسه است. رجز (ارجوزه) همچنین شعری است که هنگام جنگ برای مفاخره خوانند. (مستفعلن – دو سبب خفیف و وتد مقرون «°|°|°°|/– – ᴗ –»)

مشهورترین وزن آن:

مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (– – ل – |– – ل – |– – ل – |– – ل –): بحر رجز مثمن سالم

ای ساربان آهسته ران کارام جانم می‌رود / وان دل که با خود داشتم با دلستانم می‌رود (سعدی)

زحافات (تغییرات) مشهور بحر رجز «مستفعلن»: (خَبن- کَفّ – طیّ – قطع – تخلیع – رفع – حذذ - ترفیل):^{[توضیح ۱]}

1. مستفعلُ: مکفوف
2. مفتعلن: مطوی
3. مفاعلن: مخبون
4. مفعولن: مقطوع
5. فعولن: مخلّع
6. فاعلن: مرفوع
7. فع لن: اَحَذّ
8. فَعِلتن: مخبول
9. مفاعلاتن: مخبون مرفّل
10. مفتعلاتن: مطوی مرفّل
11. مستفعلاتن: مرفّل

اوزان پرکاربرد بحر رجز:

• مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن: بحر رجز مثمن سالم*
• مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن: بحر رجز مثمن مطوی مخبون*
• مفاعلن مفتعلن مفاعلن مفتعلن: بحر رجز مثمن مخبون مطوی*
• مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن: بحر رجز مثمن مطوی*
• مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن: بحر رجز مثمن مخبون*

مجموعهٔ اوزان بحر رجز (به ترتیب افاعیل):

• مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)*
• مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مسدس سالم)
• مستفعلن مستفعلن مفعولن (رجز مسدس مقطوع)
• مستفعلن مستفعلن فع لن (رجز مسدس احذّ)
• مستفعلن مستفعلن مستفعلاتن (رجز مسدس مرفل [الآخر])
• مستفعلن مستفعلن فاعلن (رجز مسدس مرفوع)
• مستفعلن مستفعلن (رجز مربع سالم)
• مستفعلن فاعلن مستفعلن فاعلن (رجز مثمن مرفوع)
• مستفعلن فعولن مستفعلن فعولن (رجز مثمن مخلّع) (=مضارع اخرب)
• مستفعلن مستفعلاتن مستفعلن مستفعلاتن (رجز مثمن مرفل [الزوج])
• مستفعلاتن مستفعلاتن (رجز مربع مرفّل) (=متقارب)^{[توضیح ۲]}
• مستفعلاتن مفاعلاتن (رجز مربع مخبون مرفّل)^{[توضیح ۳]}
• مستفعلُ مفعولن مستفعلُ مفعولن (رجز مثمن مکفوف مقطوع) (=هزج اخرب)
• مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ فع لن (رجز مثمن مکفوف احذّ)
• مستفعلُ مستفعلُ مستفعلُ فع (رجز مثمن مکفوف [ابتر]) (=هزج اخرب)^{[توضیح ۴]}
• مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)*
• مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مسدس مطوی)
• مفتعلن مفتعلن مفتعلاتن (رجز مسدس مطوی مرفّل [الآخر])
• مفتعلن مفتعلاتن مفتعلن مفتعلاتن (رجز مثمن مطوی مرفّل [الزوج])
• مفتعلن مفتعلاتن مفتعلن فع لن (رجز مثمن مطوی مرفّل [الزوج] احذ)
• مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)*
• مفتعلن مفعولن مفتعلن مفعولن (رجز مثمن مطوی مقطوع)
• مفتعلن فعولن مفتعلن فعولن (رجز مثمن مطوی مخلّع)
• مفتعلاتن مفتعلن مفتعلاتن مفتعلن (رجز مثمن مطوی مرفّل آلفرد)^{[توضیح ۵]}
• مفتعلاتن مفتعلاتن مفتعلاتن مفتعلاتن (رجز مثمن مطوی مرفّل)
• مفتعلاتن مفتعلاتن (رجز مربع مطوی مرفّل)(=متقارب)^{[توضیح ۶]}
• مفتعلاتن مفاعلاتن (رجز مربع مطوی و مخبون مرفّل)
• مفاعلن مفتعلن مفاعلن مفتعلن (رجز مثمن مخبون مطوی)*
• مفاعلن مفتعلن مفاعلن مفعولن (رجز مثمن مخبون مطوی)
• مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفاعلن (رجز مثمن مخبون)*
• مفاعلن مفاعلن مفاعلن (رجز مسدس مخبون)
• مفاعلن مفاعلن فعولن (رجز مسدس مخبون مخلّع)
• مفاعلن مفاعلن مفاعلن مفتعلن (رجز مثمن مخبون مطوی الآخر)
• مفاعلن مفاعلن فاعلن (رجز مسدس مخبون مرفوع)
• مفاعلن مفعولن مفاعلن مفعولن (رجز مثمن مخبون مقطوع)
• مفاعلاتن مفاعلاتن مفاعلاتن مفاعلاتن (رجز مثمن مخبون مرفّل)
• مفاعلاتن مفاعلاتن فعولن (رجز مربع مخبون مرفّل مخلّع)
• مفاعلاتن مفاعلاتن (رجز مربع مخبون مرفّل) (=متقارب)^{[توضیح ۷]}
• فع+مفاعللاتن مفاعلاتن (رجز مثمن مخبون مرفّل)^{[توضیح ۸]}

* اوزان پرکاربرد

• عروض و قافیه؛ نگاهی تازه به اوزان و ضراب‌آهنگ شعر فارسی، مؤلف: حسن مددی، تهران: تیرگان، پ نخست: ۱۳۸۵.
• عروض فارسی؛ شیوه‌ای نو برای آموزش عروض و قافیه، مؤلف: عباس ماهیار، مشاور مجموعه: حسن انوری، تهران: نشر قطره، چاپ پنجم: ۱۳۷۹.