برجک (بردسکن)

برجک
روستا
محل
برجک
مختصات: ۳۵°۱۹′۵۴″شمالی ۵۷°۵۲′۱۴″شرقی / ۳۵٫۳۳۱۷°شمالی ۵۷٫۸۷۰۶°شرقی / 35.3317; 57.8706
کشور	ایران
استان	خراسان رضوی
شهرستان	بردسکن
بخش	انابد
دهستان	صحرا
جمعیت	۳۴۳ نفر (سرشماری ۹۵)

برجک نام روستایی از توابع بخش انابد شهرستان بردسکن در استان خراسان رضوی است. این روستا در دهستان صحرا قرار دارد و براساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیت آن ۳۴۰ نفر (۱۱۸ خانوار) بوده است.^[۱] دلیل نامگذاری این روستا وجود بناهای تاریخی از جمله برج‌ها و دژهای دیدبانی موجود در روستا بوده است که هم اکنون نیز آثار تاریخی در قلعه چهل دختر برجک نیز قابل روُیت میباشد. اقتصاد اهالی برپایه دامداری و کشاورزی نظیر پسته،زعفران،انگورسیاه،و انار و انجیر،زیره سیاه میباشد.

در سالیان گذشته مردم روستا با جمع آوری گیاهان دارویی مخصوصا انتقال پیاز زیره سیاه از کوه های روستا به مزارع هم اکنون مشغول به تولید و زراعت زیره سیاه و پیاز آن در روستا میباشند که همین امر موجب انتخاب شدن مزارع روستا به عنوان مزارع الگو جهادکشاورزی در شهرستان بردسکن به عنوان اولین ها در ایران گردید.^[۲]

این روستا دارای چهار رشته قنات با نام های قنات برنورد علیا،برنورد سفلی،کلاته، میانده میباشد.این مجموعه قنات با سدهای خاکی که بالاتر از روستا در جایی به عنوان دهانه جلال آباد تغذیه و آبگیری میشوند که دو قنات کلاته و برنورد علیا از مسیر روستای برناباد میگذرند که اهالی برناباد ۱۲ ساعت از مدار ۱۲ روز مالک این آب هستند.فهرست قنات‌های شهرستان بردسکن ..^[۳]

غارت و نابودی نتیجه بیمهری مسئولان شهرستان عدم ارائه این اثر باشکوه برای ثبت ملی

اسماعیل رضایی برجکی دکترای تاریخ،پژوهشگر و نویسنده تاریخی

کوهی که این قلعه بر آن قرار گرفته است به همراه کوهی دیگر مانند دو تکه سنگ دوقلویی به نظر می رسند که از بدنه اصلی رشته کوهی که از غرب به شرق کشیده شده و تمام شمال دشت ترشیز را در برگرفته است، جدا شده اند. بین دو کوه  مزبور ،که تقریباٌ هم ارتفاع هستند، کال پهنی قرار گرفته که به عنوان جاده ارتباطی بین آبادی های اطراف (کلاته جمعه_علی بیگ_انابد_مظفرآباد) استفاده می شود. سازندگان قلعه از همین پدیده طبیعی استفاده نموده و قلعه را در جایی ساخته اند که ضلع شمالی آن بر لبه پرتگاه یکی از دو قله واقع شده است . صعود از این دامنه - دامنه شمالی -  که به صورت دیواره ای سنگی با شیب تند می باشد،  بسیار دشوار می باشد  و. این ویژگی کار نگهبانی از قلعه را آسان تر کرده است .

بهترین مسیر دسترسی به قلعه از دامنه جنوبی دو کوه مزبور می باشد. در پای دامنه کوه سمت راست که قلعه بر فراز آن قرار دارد، همچنان آثار دیواری سنگچین که محوطه قلعه را نشان می دهد، به چشم می خورد. اگر از همین مسیر به سمت قله حرکت کنیم بقایای اصطبل و آبشخور حیوانات در سینه کش کوه دیده می شود . در سمت غرب دامنه آثار حوضی بزرگ دیده می شود که دیواره دوجداره و کمانی شکل آن  از خشت پخته ،  سنگ و ساروج ساخته شده است. در این حوض بزرگ که به صورت سدّی کوچک ساخته شده است آب های سرازیری از قله برای استفاده ساکنان جمع آوری می شده است. نکته جالب این است که قسمت عمده دیواره این حوض همچنان سالم باقی مانده و در فصل بارندگی مقداری آب پشت آن جمع می شود که موجب رویش درخچه ها و بوته های کوهی می گردد.  

با توجه به بقایای موجود ، به نظر می رسد بیشترین تأسیسات دفاعی اعم از برج نگهبانی و سنگرهای کوچک در سمت غرب قلعه وجود داشته به این علت که این قسمت به دامنه شرقی کوه همجوار متصل است و بهترین مسیر دسترسی به قلعه برای دشمنان محسوب می شود. بنای اصلی قلعه در بالاترین نقطه قلّه قرار گرفته و از آن چه باقی مانده است می توان گفت ، ساختمان ها همه از سنگ و ملات ساخته شده است [1]. دیوار حصار قلعه بسیار پهن و محکم ساخته شده  و به احتمال زیاد چهار برج مرتفع در چهار گوشه آن در دو ضلع شرقی و غربی قرار داشته که اکنون تنها آثار دو برج ضلع غربی باقی مانده است.  خانه ها و به عبارتی دخمه هایی که محل سکونت اهالی قلعه بوده است، در دو طبقه و شاید در مواردی سه طبقه ساخته شده اند.  به علت محدودیت مکانی، اطاق ها کوچک، حدود 6 متر ،  ولی یک اندازه هستند و سقف به صورت طاق زده شده است . از دو سوی شمال و جنوب هر یک از این اطاق ها امکان ورود و خروج وجود دارد؛ به این نحو که در سمت شمال، ورودی اصلی با سردری گل اندود  و در جنوب  خروجی، هر دو با طاق بلند، ساخته شده  است . از وسط دیواره شرق و غرب برخی اطاق ها دهانه هایی کم ارتفاع به خانه های جانبی تعبیه شده است تا امکان جابجایی سریع و در عین حال امن ساکنان در داخل این دخمه ها وجود داشته باشد.  در ضلع شمالی قلعه که به شیب تند کوه منتهی می شود آثار حصار وجود ندارد ولی در دل سنگ ها، گودال ها و چاله هایی کنده شده است که به احتمال  زیاد برای استقرار  نگهبانان و همچنین سرد نگه داشتن خوراکی ها و نوشیدنی ها به کار می رفته است.  

در مورد قدمت این قلعه، که در اذهان اهالی منطقه به صورت بنایی افسانه ای و اسرار آمیز جلوه می نماید[2] ، تاکنون تحقیقی صورت نگرفته است. با این وجود می توان به احتمال زیاد آن را از قلاع اسماعیلیه به حساب آورد، که به لحاظ ساختمانی و موقعیت استقرار با دیگر قلاع این فرقه در شمال ایران و دیگر نواحی  شباهت های زیادی دارد.

همان گونه که می دانیم از اواخر قرن پنجم ناحیه ترشیز ( کاشمر ) مورد توجه و استفاده داعیان اسماعیلی قرار گرفت.حسین قاینی ،از یاران حسن صباح، به ترویج مذهب اسماعیلیان نزاری در این ناحیه پرداخت و طرفدارانش خیلی زود بر تمام ناحیه سیطره یافتند. ابن اثیر و یاقوت حموی زمان ورود این مذهب را به ترشیز در حدود 520 و 530 آورده اند اما گزارش هایی هم وجود دارد که  نشان می دهد در اواخر قرن پنجم این منطقه در اختیار اسماعیلیه بوده است.[3] اسماعیلیان توانستند زنجیره ای از قلاع مخصوص خود در بخش کوهستانی منطقه ایجاد نمایند که حمدالله مستوفی چند مورد را نام برده است. [4] آن ها با استقرار در این قلعه ها تمام  دشت پایین دست را زیر نظر گرفته و هر از چند گاهی حملاتی علیه دشمنان خود سازماندهی می کردند. عمیدمنصور بن منصور زورآبادی که ریاست ترشیز را موروثی در اختیار داشت سعی نمود از نیروهای ترک برای مقابله با اسماعیلیه استفاده کند اما این گروه بدون این که کاری انجام دهند، خود باعث اغتشاش و بی نظمی شدند و عمید از ترس آنها به اسماعیلیه پناهنده شد و منطقه را به طور کامل به آن ها وانهاد.[5] سلاطین خوارزمشاهی هم برای سرکوب اسماعیلیه و تصرف قلاع آن ها اقداماتی داشتند که مهم ترین آن لشکرکشی قطب الدین محمد بود که به دستور پدرش سلطان تکش قلعه ترشیز را محاصره کرد ولی با مقاومت شدید مردم و حصار مستحکم آن مواجه شد و چون موفقیتی به دست نیاورد از پدر بیمارش کمک خواست ولی تکش در همان ابتدای راه فوت نمود و قطب الدین که  جانشین پدرش بود با عقد قرارداد و دریافت مالی در 596ق  دست از محاصره کشید.[6] سیاست برخورد با اسماعیلیان تا آخرین روزهای حکومت، جزو برنامه های سلاطین خوارزمشاهی بود ولی هیچ یک دستاورد چندانی نداشتند و اسماعیلیه ترشیز تا هجوم مغولان، قدرت خود را حفظ نمودند.^[۴]

به احتمال زیاد، قلعه دختر برجک ، یکی از حلقه های این زنجیره قلاع اسماعیلیه منطقه بوده است. به خصوص که موقعیت مناسب آن به گونه است که صاحبان قلعه از فراز آن قادر بودند تمام دشت جنوبی را ، که اکنون بخش انابد نامیده می شود و تا حاشیه کویر مرکزی ایران امتداد می یابد ، تحت کنترل و هجوم خود قرار دهند.^[۵]

یک احتمال دیگر آن است که این قلعه همان قلعه میکالی معروف باشد که بیهقی از آن یاد نموده و در روستای بُست قرار داشت.  منظور از بست در اینجا، ناحیه ای جزو نیشابور بزرگ قدیم است که به احتمال زیاد در جنوب سبزوار و در محدوده شهرستان بردسکن کنونی واقع بوده است. به علت استحکام و غیر قابل نفوذ بودن قلعه میکالی، سوری بن معتز و بوسهل حمدوی، حاکم و کارگزار نیشابور، بعد از طغیان علیه مسعود غزنوی در 429ق ، اموال خود را در آنجا نهادند  " تا اگر کاری و حالی دیگر باشد ، این مال به دست کسی نیفتد"[7]

با کمال تأسف و در نتیجه کمکاری و غفلت مسئولین در جهت نگه‌داری و ثبت ملی این اثرتاریخی غارت و تخریب هایی که برای جستجوی عتیقه و استفاده از مصالح ساختمانی در طی سالیان دراز صورت گرفته، امکان بررسی بیشتر را دشوار نموده است و چه بسا قدمت این قلعه به پیش این زمان ها برسد. امید است که بررسی و گمانه زنی های باستان شناسی که ابزارهای دقیق تری صورت می گیرد، به روشن شدن زوایای پنهان این بنا و به طبع آن زوایای ناگفته و نیمه پنهان تاریخ ناحیه ، یعنی غرب جلگه ترشیز ، کمک نماید.

[1] - . البته طبق گفته پیران منطقه ، سال ها پیش اهالی روستاهای اطراف به خصوص برجک، بسیاری از خشت های پخته این قلعه را برای خانه سازی استفاده کرده اند.

[2] - طبق عقیده اهالی ، مانند سایر قلعه ها از این دست ، این قلعه متعلق  به پادشاهی بوده است که با چهل دختر در آن زندگی می کرده است.

[3] - کاشانی حاسب- ابواقاسم : زبدة التواریخ/ 124

[4] -  او می نویسد : در ولایت ترشیز چند قلعه مستحکم است ؛ قلعه بردارود ، میکال ، مجاهد آباد و آتشگاه "( نزهة القلوب / 143).  آثار این قلعه ها  که  اغلب به قلعه دختر  شهرت یافته اند ، همچنان در طول رشته کوه منطقه از روستای نامق در بخش کوهسرخ کاشمر تا  روستای درونه ، در غربی ترین منطقه شهرستان کنونی بردسکن موجود است.

[5] - یاقوت : پیشین 4/ 33

[6] - میرخوند - محمد: روضةالصفا 4/ 709  ؛ جوینی – عطاملک : تاریخ جهانگشا /  170

[7] - بیهقی – ابوالفضل : تاریخ بهقی / 716

• فهرست روستاهای شهرستان بردسکن