بنگال

نشانه‌هایی از استقرار جوامع نوسنگی در نقاط مختلف بنگال کشف شده است. در هزارهٔ دوم پیش از میلاد، گروه‌هایی در این منطقه به کشت برنج مشغول بوده‌اند. تا سدهٔ یازدهم پیش از میلاد، مردم در خانه‌هایی منظم زندگی می‌کردند، اشیای مسی می‌ساختند و سفالینه‌های سیاه و قرمز تولید می‌کردند. بقایای سکونت‌گاه‌هایی از عصر مس در بنگال یافت شده است. با آغاز عصر آهن، استفاده از ابزار و سلاح‌های آهنی و تجهیزات آبیاری در منطقه رواج یافت. از حدود ۶۰۰ پ.م. موج دوم شهرنشینی در بنگال شکل گرفت که با فرهنگ ظروف سیاه براق شمالی همراه بود. شهرها و محوطه‌های باستانی چون دیهار، پاندو راجار دهیبی، مهاستنگاره، چاندراکتوگَر و ویرانه‌های واری-باتشوَر در این دوره شکوفا شدند. رودهای گنگ، براهماپوترا و مگنا مسیرهای طبیعی برای ارتباط و حمل‌ونقل بودند و خورها در خلیج بنگال امکان بازرگانی دریایی با جنوب شرق آسیا و دیگر مناطق را فراهم می‌کردند.

بنگال در دوران باستان به چند ناحیه تقسیم می‌شد، از جمله وارِندرا، سوهما، آنگا، ونگا، سمتتا و هاریکلا. این مناطق یا مستقل بودند یا زیر سلطهٔ امپراتوری‌های بزرگ قرار داشتند. سنگ‌نبشتهٔ خط برهمی مهاستان نشان می‌دهد که بنگال در سدهٔ سوم پیش از میلاد بخشی از امپراتوری مائوریا بوده است. سکه‌های دارای نشان پانچ‌خورده نشان می‌دهند که در این دوران از سکه به‌عنوان واحد پول استفاده می‌شده است. نام بنگال برگرفته از پادشاهی کهن ونگا است که به‌عنوان قدرتی دریایی با مستعمرات برون‌مرزی شناخته می‌شد. شاهزاده‌ای از بنگال به‌نام ویجایا نخستین پادشاهی سری‌لانکا را بنیان نهاد. دو امپراتوری سراسری این دوره یعنی مائوریان و گوپتا، بنگال را دربر گرفتند. این منطقه مرکز اندیشه‌های هنری، اجتماعی، سیاسی و علمی بود؛ اختراعاتی چون شطرنج، اعداد هندی و مفهوم صفر از این دوران برخاسته‌اند.

در متون یونان باستان و روم، بنگال با نام گانگاریدای شناخته می‌شد. سفیر یونانی مگاستنس از قدرت نظامی آن، به‌ویژه فیل‌های جنگی، یاد کرده است. گزارش‌ها دربارهٔ گانگاریدای موجب شد که لشکر اسکندر مقدونی در سال ۳۲۵ پ.م. از ورود به آن صرف‌نظر کند. در سدهٔ اول میلادی، سکه‌های رومی با تصویر هرکول در منطقه یافت شده‌اند که حاکی از ارتباط تجاری با مصر روم از راه دریای سرخ است. محوطهٔ واری-باتشور احتمالاً همان مرکز تجاری «سوناگورا» است که بطلمیوس جغرافی‌دان رومی از آن نام برده است. همچنین آمفوری رومی ساخته‌شده در ایلانا (عقبهٔ کنونی در اردن) مربوط به سده‌های ۴ تا ۷ میلادی، در پوربا مدینی‌پور کشف شده است.

نخستین دولت یکپارچهٔ بنگالی با سلطنت شاشانکا پدید آمد. خاستگاه گاه‌شمار بنگالی نیز به دوران او بازمی‌گردد. وی پادشاهی گَئودَ را بنیاد نهاد. پس از مرگ او، دوره‌ای از جنگ‌های داخلی موسوم به ماتسیانیایام آغاز شد. شهر باستانی گئودَ بعدها به خاستگاه امپراتوری پالا تبدیل شد. نخستین شاه پالایی، گوپالا اول، با رأی سران محلی برگزیده شد و سلسله‌ای نیرومند را بنیان نهاد. در دوران پالا، علوم زبان‌شناسی، پیکرتراشی، نقاشی و آموزش پیشرفت کرد. این امپراتوری در دوران دهرمپالا و دوپالا به اوج گستردگی رسید. پالایی‌ها برای کنترل کنوج با دودمان‌های گورجارا-پراتیهارا و راشتراکوتا درگیر بودند و نفوذشان به تبت و سوماترا نیز رسید. دانشگاه نالاندا به‌دست ایشان بازسازی شد و صومعهٔ سومَپورا، بزرگ‌ترین مجموعهٔ آموزشی صومعه‌ای در شبه‌قاره، به‌دست آنان ساخته شد. پس از فروپاشی این امپراتوری، سلسله چاندرا در جنوب شرق بنگال و آراکان حکومت کرد. سلسله وارمان نیز بر شمال شرق بنگال و آسام سلطه یافت. در سدهٔ یازدهم، سلسله سنا جانشین اصلی پالایی‌ها شد و دولتی هندو به‌وجود آورد. همچنین دودمان کوچک‌تری به‌نام سلسله دوا بر بخش‌هایی از منطقه فرمان می‌راند. زائران چینی مانند هیوان تسنگ گزارش‌های مفصلی از شهرها و نهادهای آموزشی بنگال به‌جا گذاشته‌اند.

پس از فروپاشی ساسانیان و تسلط اعراب بر راه‌های تجاری ایران، دادوستد مسلمانان با بنگال گسترش یافت، به‌ویژه در نواحی جنوب‌شرقی منطقه که در شرق رود مگنا قرار داشت. بنگال احتمالاً گذرگاهی برای سفرهای مسلمانان به چین بوده است. سکه‌های عباسیان در ویرانه‌های صومعهٔ سومَپورا و مایناماتی کشف شده‌اند. همچنین مجموعه‌ای از سکه‌های ساسانی، اموی و عباسی در موزهٔ ملی بنگلادش نگهداری می‌شود.