بوته بر بوته
بوته بر بوته، در منابع کهن همچنین بوت ابر بوت و بوط ابر بوط، نوعی ابزار کیمیاگری و فلزکاری تاریخی بود که از دو بوته قرارگرفته بر روی یکدیگر تشکیل می‌شد. در پژوهش‌های تاریخ کیمیا از این وسیله با عنوان «بوتهٔ دوتایی» (انگلیسی: double crucible) یاد می‌شود. بوتهٔ بالایی در کف خود یک یا چند سوراخ داشت؛ ماده در این بوته حرارت داده می‌شد و بخش گداخته از سوراخ‌ها به بوتهٔ زیرین فرومی‌ریخت، در حالی که بخشی از سرباره و ناخالصی‌ها در ظرف بالایی باقی می‌ماند.[۱]
این وسیله در آثار محمد بن زکریای رازی از ابزارهای ویژهٔ گداختن فلزات شمرده شده است. در عملیات کیمیایی موسوم به استنزال، ترکیبات فلزی بر اثر حرارت به حالت فلزی بازگردانده می‌شدند و مادهٔ گداخته در اثر نیروی گرانش از بوتهٔ بالایی به بوتهٔ زیرین فرومی‌آمد. این آرایش علاوه بر گداختن، امکان جداسازی بخشی از مواد نامطلوب از فلز را فراهم می‌کرد.[۲]
ساختمان و شیوهٔ کار
ساختمان بوته بر بوته بر اصل قرار دادن یک بوتهٔ سوراخ‌دار بر روی بوته‌ای دیگر استوار بود. بوتهٔ زیرین نقش ظرف گیرنده را داشت و بوتهٔ بالایی محل قرار دادن و گرم‌کردن ماده بود. دهانهٔ دو ظرف چنان به یکدیگر متصل می‌شد که مادهٔ مذاب پس از عبور از سوراخ کف بوتهٔ بالایی مستقیماً وارد بوتهٔ زیرین شود.[۱]
در توصیف‌های مربوط به شیوهٔ کار محمد بن زکریای رازی، مادهٔ مورد نظر برای گداختن با موادی مانند نطرون و روغن زیتون آماده و سپس در بوتهٔ بالایی قرار داده می‌شد. مجموعه در کوره گذاشته و با زغال گرم می‌شد و جریان هوا با دم شدت آتش را افزایش می‌داد. در جریان حرارت‌دادن، بخش فلزی یا گداخته به سوی پایین حرکت می‌کرد و در بوتهٔ دوم جمع می‌شد.[۲]
این ساختمان در عین سادگی دو کار انجام می‌داد: بوتهٔ بالایی محفظهٔ واکنش و گداختن بود و بوتهٔ پایینی محصولی را که از سوراخ‌ها فرومی‌چکید گرد می‌آورد. علی‌اکبر دهخدا در تعریف این ابزار می‌نویسد که فلز در بوتهٔ بالایی ذوب می‌شد و مادهٔ گداخته به بوتهٔ زیرین می‌ریخت، در حالی که «خبث و وسخ» آن، یعنی سرباره و ناخالصی‌های جامد، در ظرف بالایی بر جای می‌ماند.[۱]
در کیمیای رازی
بوته بر بوته جایگاه مشخصی در طبقه‌بندی ابزارهای کیمیایی رازی دارد. در کتاب الاسرار، ابزارهای آزمایشگاهی به دو گروه کلی تقسیم شده‌اند: ابزارهایی که برای گداختن فلزات به کار می‌رفتند و وسایلی که برای تدبیر و فرآوری دیگر مواد استفاده می‌شدند. در گروه نخست، در کنار کوره، دم، بوته، چکش و دیگر ابزارهای فلزکاری، بوته بر بوته نیز به‌طور مستقل ذکر شده است.[۳]
این جایگاه نشان می‌دهد که بوته بر بوته صرفاً نوعی ظرف نگهداری نبود، بلکه دستگاهی مشخص برای یکی از عملیات فلزی کیمیا به‌شمار می‌رفت. در همان اثر، استنزال در کنار تقطیر، تصعید، تکلیس، طبخ، تشویه، تغلیم و دیگر عملیات کیمیایی به‌عنوان فرایندی مستقل معرفی شده است.[۳]
در گزارش‌های مبتنی بر سرّ الاسرار، استنزال برای بازگرداندن برخی مواد تکلیس‌شده یا اکسیدهای فلزی به حالت فلزی نیز به کار می‌رفت. برای نمونه، اکسیدهای سرب یا مس را همراه مواد کمکی گرم می‌کردند و فلز حاصل در بوتهٔ زیرین جمع می‌شد. از دید تاریخ شیمی، این دستورها نمونه‌ای از بهره‌گیری عملی کیمیاگران از گداختن و واکنش‌های احیایی برای بازیابی فلز از ترکیبات آن به‌شمار می‌روند.[۲]
استنزال
واژهٔ استنزال در کیمیای اسلامی از ریشهٔ «نزول» و به معنای «فرود آوردن» است. نام این عملیات به حرکت ماده از ظرف بالایی به ظرف زیرین اشاره داشت. در بوته بر بوته، ماده پس از اثر گرما و گداختن از سوراخ کف بوتهٔ نخست پایین می‌آمد و در بوتهٔ دوم گرد می‌آمد.[۲]
استنزال را نباید در همهٔ موارد با تقطیر یکی دانست. در کتاب الاسرار رازی، «تقطیر» و «استنزال» دو عملیات جداگانه‌اند و بوته بر بوته در بخش ابزارهای گداختن فلزات آمده است.[۳] با این حال، در سنت‌های کیمیایی بعدی آرایش دو ظرف روی‌هم برای عملیاتی موسوم به «تقطیر نزولی» نیز به کار رفت؛ در آن شیوه نیز ماده یا فرآورده در جهت پایین به ظرف گیرنده منتقل می‌شد.[۴]
نام و انتقال اصطلاح
نام «بوته بر بوته» از نظر تاریخ انتقال واژگان کیمیا اهمیت ویژه‌ای دارد. در متن عربی کتاب الاسرار صورت بوط بر بوط ضبط شده است. پژوهش‌های جدید این نام را عبارتی فارسی می‌دانند که وارد زبان فنی کیمیای عربی شده است.[۳]
این اصطلاح همراه با انتقال آثار کیمیایی عربی به اروپا وارد زبان لاتینی شد. صورت فارسی ـ عربیِ آن در لاتین به شکل botum barbatum درآمد.[۳] بعدها صورت‌های دیگری، از جمله botus barbatus و barbotus، نیز در نوشته‌های کیمیایی لاتین دیده می‌شود. مارتین رولاند در واژه‌نامهٔ کیمیایی خود در سال ۱۶۱۲، botus barbatus را ظرفی توصیف کرده است که بر ظرف دیگری قرار می‌گیرد و در آن طلا گداخته می‌شود.[۵]
این دگرگونی نام نمونه‌ای از انتقال مستقیم یک اصطلاح فنی فارسی از راه متون عربی به واژگان کیمیای لاتینی است. در پژوهش‌های امروزی معمولاً برای خود وسیله اصطلاح توصیفی «بوتهٔ دوتایی» به کار می‌رود، اما «بوته بر بوته» نام تاریخی آن در سنت ایرانی ـ اسلامی است.[۳]
در سنت‌های کیمیایی بعدی
آرایش دو بوتهٔ متصل به یکدیگر پس از رازی نیز در نوشته‌ها و نسخه‌های خطی کیمیایی دیده می‌شود. در رسالهٔ کتاب زاج‌ها و نمک‌ها منسوب به رازی، که امروزه اثری از سدهٔ دوازدهم میلادی و نوشته‌شده در اندلس دانسته می‌شود، اصطلاح «بوط بر» برای بوتهٔ دوتایی آمده است. در یکی از نسخه‌های عبری همین سنت متنی نیز طرحی از دو بوتهٔ متصل دیده می‌شود که بوتهٔ بالایی سوراخی در کف دارد؛ دستور همراه آن ماده را در بوتهٔ فوقانی قرار می‌دهد تا بر اثر حرارت، فرآورده از سوراخ به بوتهٔ زیرین منتقل شود.[۴]
وجود چنین توصیف‌ها و طرح‌هایی نشان می‌دهد که اصل فنی بوته بر بوته، یعنی قرار دادن ظرف واکنش سوراخ‌دار بر فراز ظرف گیرنده، در سنت کیمیایی پس از رازی نیز ادامه یافته و برای گونه‌های مختلف عملیات نزولی به کار رفته است.[۴]
تفاوت با بوتهٔ معمولی
بوتهٔ معمولی ظرفی نسوز برای گرم‌کردن، گداختن یا تکلیس مواد است و به‌تنهایی نیز در فلزکاری و کیمیا کاربرد داشت. بوته بر بوته از دو ظرف وابسته به یکدیگر تشکیل می‌شد و ویژگی تعیین‌کنندهٔ آن سوراخ کف ظرف بالایی و انتقال ماده به ظرف زیرین بود. از همین رو رازی آن را جدا از «بوته» در فهرست ابزارهای گداختن نام برده است.[۳]
جستارهای وابسته
- بوته (ظرف)
- استنزال (کیمیاگری)
- محمد بن زکریای رازی
- کیمیاگری در جهان اسلام
- تکلیس
- گداختن
- تقطیر
- اثال
- انبیق
منابع
- 1 2 3 «بوته بر بوته». لغت‌نامه دهخدا، بازنشر در واژه‌یاب. دریافت‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Abdurazakov, A. (2000). "Alchemy and Chemistry in Islamic Central Asia". History of Civilizations of Central Asia (PDF) (in English). Vol. IV, Part Two. UNESCO. pp. 234–236. ISBN 978-92-3-103654-5.
- 1 2 3 4 5 6 7 Ferrario, Gabriele (2024). "Between al-Rāzī and the Pseudo-Rāzī: Classifying Matter and Composing an Alchemical Handbook". Substantia (in English). 8 (2): 29. doi:10.36253/Substantia-2761.
- 1 2 3 Ferrario, Gabriele (2023). "The Book on Alums and Salts of Pseudo-Rāzī: The Arabic and Hebrew Traditions". Ambix (in English). 70 (sup1): S1–S208. doi:10.1080/00026980.2023.2222505.
- ↑ Ruland, Martin (1612). Lexicon Alchemiae sive Dictionarium Alchemisticum (in Latin). Frankfurt am Main: Zacharias Palthenius. doi:10.3931/e-rara-7375.