بویایی
بویایی یکی از حواس پنجگانه است. (چهار حس دیگر عبارتند از: چشایی، بساوایی، بینایی، شنوایی) این حس، امکان تشخیص بوهای مختلف را فراهم میکند. با توجه به نزدیکی این حس با حس چشایی، در صورت اختلال در حس بویایی (مثل زمان سرماخوردگی) توانایی درک مزه نیز تضعیف میشود. حس بویایی به این دلیل در طول فرگشت حفظ شده است که ابزار بنیادین تشخیص خطر، انتخاب خوراک، تنظیم رفتارهای زیستی و پیوند با حافظه و هیجان بهشمار میرود. این حس حاصل میلیونها سال انتخاب طبیعی و گسترش ژنهای گیرندهٔ شیمیایی است و همچنان نقشی فعال در زندگی انسان و دیگر جانداران دارد.
حس بویایی یکی از کهنترین دستگاههای حسی در جانداران است که وظیفهٔ آن شناسایی مولکولهای شیمیایی پراکنده در هوا یا آب و تبدیل آنها به پیام عصبی برای مغز است.[۱] این حس نقش بنیادینی در بقا، تغذیه، پرهیز از خطر، یافتن جفت و تنظیم رفتارهای اجتماعی دارد.[۲] برخلاف بینایی و شنوایی که به امواج فیزیکی وابستهاند، بویایی مستقیماً با شیمی محیط سر و کار دارد و به همین دلیل از دیدگاه فرگشتی بسیار قدیمیتر است.[۳]
کارکرد زیستی
بو بهعنوان یک سامانهٔ هشدار زودهنگام عمل میکند.[۴] بسیاری از عوامل خطرناک مانند فساد مواد غذایی، دود، گازها و برخی سمها پیش از دیدهشدن یا لمسشدن، از راه بو قابل تشخیصاند.[۵] جانوری که بتواند این نشانهها را زودتر دریافت کند، بخت بیشتری برای زندهماندن خواهد داشت. در حوزهٔ تغذیه نیز بویایی امکان تشخیص خوراک سالم از فاسد و شناسایی منابع انرژی را فراهم میکند.[۶]
در بسیاری از پستانداران، بویایی در شناسایی قلمرو، تشخیص افراد همگونه، تعیین وضعیت تولیدمثلی و برقراری پیوندهای اجتماعی نقش اساسی دارد.[۷] در انسان نیز اگرچه بینایی و زبان سهم بیشتری در ارتباط دارند، بویایی همچنان در شکلگیری خاطره، احساس، ترجیح غذایی و واکنشهای ناخودآگاه نقش مهمی ایفا میکند.[۸]
دستگاه بویایی
دستگاه بویایی دستگاه حسی بدن جانوران برای بوییدن است. بیشتر پستانداران و خزندگان دارای دو دستگاه جدای بویایی هستند یکی دستگاه اصلی بویایی اصلی و دیگری دستگاه فرعی بویایی. حس بویایی انسان بیش از ده هزار بار قویتر از حس چشایی اش است.
گیرندههای بویایی در پوشش بویاییِ بخش بالایی حفرهٔ بینی قرار دارند.[۹] هر گیرنده به گروهی از مولکولهای خاص پاسخ میدهد و الگوی فعالشدن آنها به پیاز بویایی منتقل میشود. پیام عصبی سپس به بخشهایی از مغز از جمله دستگاه کنارهای میرسد که با حافظه و هیجان پیوند مستقیم دارد.[۱۰] همین پیوند سبب میشود که یک بو بتواند خاطرهای بسیار قدیمی یا احساسی شدید را فعال کند.
مسیر عصبی بویایی برخلاف بسیاری از حسها، بدون گذر مستقیم از تالاموس به نواحی قشری و هیجانی میرسد.[۱۱] این ویژگی نشاندهندهٔ قدمت فرگشتی این مسیر و نقش سریع آن در هدایت رفتارهای بقاست.
عصب بویایی ولین زوج از میان دوازده زوج عصب مغزی است. این عصب جزئی از دستگاه بویایی است. عصب بویایی فاقد هسته بوده و مسیر کوتاهی در دستگاه عصبی مرکزی دارد. عصب بویایی همانند عصب بینایی[۱۲] و برخلاف سایر اعصاب مغزی، جزو دستگاه عصبی مرکزی محسوب میشود. گیرندههای حسی بویایی در غشاء مخاط بویایی که یک ناحیه اختصاصی به وسعت ۵/۲ سانتیمتر در هر غشاء مخاط بینی است، قرار دارند.[۱۳] این گیرندهها به رایحههای مختلف، پاسخهای گوناگون میدهند. پیامهای بویایی برخلاف اطلاعات حسی دیگر از تالاموس عبور نمیکنند. بلکه با عبور از لوب بویایی که مرتبط با دستگاه کنارهای (لیمبیک) است به قشر مخ برای پردازش میرود. دستگاه کنارهای در حافظهٔ کوتاهمدت و تبدیل آن به حافظهٔ بلندمدت نقش دارد برای همین است هنگام بو کردن غذا یا چیزی یاد خاطرهای میافتید در حقیقت کار دستگاه کنارهای است.
پیشینهٔ فرگشتی
ریشهٔ بویایی به شکلهای ابتدایی شیمیحسی در جانداران تکسلولی بازمیگردد.[۱۴] حتی باکتریها قادرند نسبت به مواد شیمیایی محیط واکنش جهتدار نشان دهند. در جانوران آبزی اولیه، شیمیحسی ابزار اصلی برای یافتن غذا و جفت بود. با انتقال مهرهداران به خشکی، توانایی تشخیص مولکولهای فرّار در هوا اهمیت بیشتری یافت و گیرندههای بویایی تخصصیتر شدند.[۱۵]
ژنهای گیرندهٔ بویایی یکی از بزرگترین خانوادههای ژنی در مهرهداران را تشکیل میدهند.[۱۶] این ژنها طی میلیونها سال بارها تکثیر و دگرگون شدهاند و امکان تشخیص طیف گستردهای از بوها را فراهم کردهاند. در پستانداران، شمار این ژنها میتواند به صدها یا بیش از هزار برسد. در انسان بخشی از این ژنها غیرفعال شدهاند، زیرا وابستگی رفتاری به بویایی کاهش یافته است، با این حال توان تمایز بویایی انسان همچنان بسیار بالاست.[۱۷]
پژوهشهای تجربی نشان دادهاند که انسان میتواند بیش از یک تریلیون محرک بویایی متفاوت را از هم تشخیص دهد؛ عددی که بسیار فراتر از برآوردهای کلاسیک پیشین است.[۱۸]
از دیدگاه فرگشت رفتاری، بویایی پیش از شکلگیری دستگاههای پیچیدهٔ بینایی و شنوایی تکامل یافته است، زیرا تشخیص مواد شیمیایی در محیطهای تاریک، زیر آب یا در شب کارآمدتر بوده است.[۱۹] بسیاری از واکنشهای سریع، ناخودآگاه و غریزی جانوران بر پایهٔ سیگنالهای بویایی شکل گرفتهاند. این ویژگی هنوز هم در انسان دیده میشود؛ برای نمونه در واکنش ناخودآگاه به بوی دود، گندیدگی یا مواد تحریککننده.
اختلالات بویایی
ریشه اختلالات بویایی را میتوان در اختلالات شیمیایی ـ عصبی جستجو کرد. اختلالات بویایی ممکن است سبب ناتوانی جدی فرد شوند. اختلال عملکرد بویایی را میتوان به ۴ دسته تقسیمکرد. آنوسمی، از دست دادن کاملحس بویایی است یا ناتوانی در شناسایی هر گونه حس کیفی بو. پاروسمی آسیب یا سوء تعبیر حس بویایی است، احساس بویناخوشایند در صورت نبود بوی بد یا در صورت وجود بوی بهطور طبیعی خوشایند. هیپروسمی کاهش حس بویاییاست. هیپروسمی حساسیت افزایش یافته نسبت به همه بوهاست.
ازدست دادن بویایی
از دست دادن حس بویایی بکه به آن نابویایی یا کربویی میگویند، یکی از شایعترین بیماریها به ویژه در افراد مُسن است؛ به نحوی که ۲ تا ۱۰ درصد افراد جامعه را درگیر میکند اما در جوامعی که از سطح فرهنگی بالاتری برخوردار هستند، شیوع کمتری دارد.
مسدود شدن بینی به این دلیل موجب بروز نابویایی میشود که هوا به قسمتهای فوقانی این عضو از بدن که پیاز بویایی در آن واقع شده است، نمیرسد. بیماریهای عفونی دستگاه فوقانی تنفسی به دلیل تورم موجب انسداد بینی و در پی آن از دست رفتن حس بویایی میشوند. این عفونتها چه ویروسی و چه باکتریایی میتوانند باعث درگیر شدن پیاز بویایی و فلج کردن عصب بویایی شده و موجب بروز آنوسمی شوند.
درمان دارویی در بیمارانی که به علت ویروسی دچار عفونت تنفسی شده باشند استفاده میشود و جراحی برای از بین بردن انحراف و پولیپ و برداشتن تومور کاربرد دارد.
تقویت بویایی
بر اساس مطالعات جدید، این قوه میتواند از طریق آموزش بهبود پیدا کند.
طبق شواهد، اختلال در حس بویایی یکی از علائم مشترک در بروز بیماریهای آلزایمر، پارکینسون و شیزوفرنی و نیز یکی از علایم پیری میباشد، با این همه تاکنون دلیل آن بهطور کامل مشخص نشده است. برخی مطالعات حس بویایی ضعیفتر با افزایش خطر ابتلاء به افسردگی متوسط یا شدیدرا مرتبط دانستهاند.[۲۰]
پیاز بویایی ساختاری است که در زیر قشر جلویی مغز که تحریکات عصبی از بینی را دریافت میکند قرار دارد. پیاز بویایی دارای ارتباط مستقیم با مناطقی از مغز است که عواطف و ادراک فرد را در کنترل دارد.
برخلاف اطلاعات به دست آمده از چشمان و گوشها، که از طریق گذشتن از بسیاری اعصاب، به سطح جلویی مغز میرسند، اطلاعات از پیاز بویایی تنها پس از عبور از دو عصب به مغز مخابره میشوند.
حال دانشمندان دریافتهاند حس بویایی از طریق آموزش و تمرین قابل بهبود و درمان است.[۲۱]
نکاتی برای تقویت حس بویایی
- بسیاری از اختلالات در حس بویایی در اثر ضربه و در اثر تصادفات روی میدهد.
- حس بویایی پس از ورزش بیشتر میشود، زیرا محققان بر این باورند از این طریق، میزان رطوبت در بینی افزایش پیدا میکند.
- خشک بودن دهان سبب کاهش قوه بویایی میشود.
- حس بویایی در زمان گرسنگی بیشتر است.
- افزایش الکل خون (استفاده از نوشیدنیهای الکلی)، سبب کاهش حس بویایی میشود.
- خوراک داغ سبب صدمه زدن به جوانههای چشایی میشود.[۲۲]
- هیچ چیز مانند سیگار روی گیرندههای چشایی و بویایی تأثیر منفی نمیگذارد. سیگار کشیدن طولانی مدت روی عصب بویایی در قسمت عقب بینی تأثیر دائمی میگذارد.[۲۳]
جستارهای وابسته
منابع و پانویس
- ↑ Ache, B. W. , & Young, J. M. (2005). Olfaction: diverse species, conserved principles. Nature Reviews Neuroscience, 6, 417–427.
- ↑ Kandel, E. R. , et al. Principles of Neural Science. McGraw-Hill.
- ↑ Ache, B. W. , & Young, J. M. (2005). Olfaction: diverse species, conserved principles. Nature Reviews Neuroscience, 6, 417–427.
- ↑ Kandel, E. R. , et al. Principles of Neural Science. McGraw-Hill.
- ↑ Shepherd, G. M. (2004). The human sense of smell: are we better than we think? PLoS Biology, 2(5), e146.
- ↑ Shepherd, G. M. (2004). The human sense of smell: are we better than we think? PLoS Biology, 2(5), e146.
- ↑ Ache, B. W. , & Young, J. M. (2005). Olfaction: diverse species, conserved principles. Nature Reviews Neuroscience, 6, 417–427.
- ↑ Shepherd, G. M. (2004). The human sense of smell: are we better than we think? PLoS Biology, 2(5), e146.
- ↑ Kandel, E. R. , et al. Principles of Neural Science. McGraw-Hill.
- ↑ Shepherd, G. M. (2004). The human sense of smell: are we better than we think? PLoS Biology, 2(5), e146.
- ↑ Kandel, E. R. , et al. Principles of Neural Science. McGraw-Hill.
- ↑ Optic nerve
- ↑ آمری نیا، رضا؛ بهروزی راد، نازیلا. ص 117
- ↑ Ache, B. W. , & Young, J. M. (2005). Olfaction: diverse species, conserved principles. Nature Reviews Neuroscience, 6, 417–427.
- ↑ Niimura, Y. (2012). Olfactory receptor multigene family in vertebrates: from the viewpoint of evolutionary genomics. Current Genomics, 13(2), 103–114.
- ↑ Niimura, Y. (2012). Olfactory receptor multigene family in vertebrates: from the viewpoint of evolutionary genomics. Current Genomics, 13(2), 103–114.
- ↑ Shepherd, G. M. (2004). The human sense of smell: are we better than we think? PLoS Biology, 2(5), e146.
- ↑ Bushdid, C. , et al. (2014). Humans can discriminate more than 1 trillion olfactory stimuli. Science, 343(6177), 1370–1372.
- ↑ Ache, B. W. , & Young, J. M. (2005). Olfaction: diverse species, conserved principles. Nature Reviews Neuroscience, 6, 417–427.
- ↑ قاصد (۲۰۲۳-۰۶-۲۷). «ارتباط بویایی و افسردگی در افراد مسن». قاصدک خبر. بایگانیشده از اصلی در ۲۷ ژوئن ۲۰۲۳. دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۶-۲۷.
- ↑ رویدادهای علمی و فناوری
- ↑ «کنجکاو». بایگانیشده از اصلی در ۶ مارس ۲۰۲۱. دریافتشده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۷.
- ↑ «شفاف». بایگانیشده از اصلی در ۲۲ مه ۲۰۱۷. دریافتشده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۷.
| حواس پنجگانه |
|---|