بیابان تار

بیابان تار بیابان بزرگ هند
بیابان تار در راجستان، هند
نقشه منطقه اکولوژیکی بیابان تار
بومگاه
بومگاه	هندو-مالایی
زیست‌بوم	بیابان‌ها و درختچه‌زارهای خشک
مرزها	جنگل‌های خاردار شمال غربی و شوره‌زار فصلی ران کاچ
جغرافیا
مساحت	۲۳۸٬۲۵۴ کیلومتر مربع (۹۱٬۹۹۰ مایل مربع)
کشورها	هند و پاکستان
ایالت‌های هند و ولایت‌های پاکستان	هند: راجستانگجرات، هاریانا، پنجاب، پاکستان: پنجاب و سند
نوع اقلیم	گرم
نگهداری
وضعیت نگهداری	آسیب‌پذیر[۱]
محافظت‌شده	۴۱٬۸۳۳ کیلومتر مربع (۱۸٪)٪[۲]

بیابان تار (تهر) (به هندی: थार मरुस्थल، به اردو: صحرائے تھر)، که با نام بیابان بزرگ هند نیز شناخته می‌شود، منطقه‌ای خشک در بخش شمال غربی شبه‌قاره هند است که مساحتی معادل ۲۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع را در هند و پاکستان پوشش می‌دهد. این بیابان ۱۸امین بیابان بزرگ جهان و ۹امین بیابان بزرگ نیمه‌گرمسیری در جهان است. حدود ۸۵٪ از بیابان تار در هند و حدود ۱۵٪ آن در پاکستان قرار دارد.^[۳]

بیابان تار، که میان شمال غرب هند و جنوب شرقی پاکستان گسترده شده، یکی از معدود بیابان‌های جهان است که جمعیت انسانی انبوهی در آن زندگی می‌کنند و این ویژگی آن را از بیشتر بیابان‌ها متمایز می‌کند. برخلاف تصور رایج، تار تنها سرزمین شن‌های روان نیست؛ این بیابان ترکیبی از تپه‌های شنی، دشت‌های سنگی، زمین‌های شور و حتی نواحی نیمه‌کشاورزی است که با باران‌های موسمی زنده می‌شوند.

بارندگی سالانهٔ تار، هرچند اندک، به شدت ناپایدار و وابسته به فصل بادهای موسمی است، به‌طوری که یک سال می‌تواند خشکسالی شدید باشد و سال دیگر بارش‌هایی رخ دهد که چهرهٔ بیابان را موقتاً سبز کند. تار همچنین زیستگاه گونه‌های جانوری و گیاهی سازگار با گرما و کم‌آبی است، از غزال هندی و روباه بیابانی گرفته تا درختان کهوری و بوته‌هایی که ریشه‌های بسیار عمیق دارند. از نظر تاریخی و فرهنگی، این بیابان نقش مهمی در شکل‌گیری مسیرهای بازرگانی، دژهای راجپوتی و سبک‌های خاص معماری و پوشاک محلی داشته و حتی امروز هم زندگی مردم آن آمیزه‌ای از سازگاری هوشمندانه با طبیعت خشن و حفظ سنت‌های کهن است.

بیابان تار حدود ۴٫۵۶٪ از کل مساحت جغرافیایی هند را تشکیل می‌دهد. بیش از ۶۰٪ این بیابان در ایالت راجستان هند قرار دارد؛ بخش هندی آن همچنین به ایالت‌های گجرات، پنجاب و هاریانا گسترش می‌یابد. بخش پاکستانی آن در ولایت‌های سند^[۴] و پنجاب (بخشی که در ولایت اخیر قرار دارد با نام بیابان چولستان شناخته می‌شود) امتداد یافته است. دشت سند و گنگ در شمال، غرب و شمال شرقی بیابان تار قرار دارد، ران کاچ در جنوب آن واقع شده و رشته‌کوه آراوالی در شرق، مرز این بیابان را تشکیل می‌دهد.

بخش شمال شرقی بیابان تار بین تپه‌های آراوالی قرار دارد. این بیابان از شمال به پنجاب و هاریانا، از جنوب در امتداد ساحل به رن بزرگ کاچ و از غرب و شمال غربی به دشت‌های آبرفتی رود سند منتهی می‌شود. بخش بزرگی از منطقه بیابانی پوشیده از تپه‌های ماسه‌ای عظیم و متحرک است که رسوبات خود را از دشت‌های آبرفتی و ساحل دریافت می‌کنند. به دلیل بادهای شدیدی که هر ساله پیش از شروع بادهای موسمی می‌وزند، شن‌ها بسیار متحرک هستند. رود لونی تنها رودخانه موجود در این بیابان است.^[۵] میزان بارندگی بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر در سال است که تقریباً تمام آن بین ماه‌های ژوئن تا سپتامبر رخ می‌دهد.^[۳]

دریاچه‌های آب شور در بیابان تار شامل سامبهار، کوچامان، دیدوانا، پاچپادرا و فالودی در راجستان و خاراگودا در گجرات است. این دریاچه‌ها آب باران را در طول مونسون جمع‌آوری کرده و در فصل خشک تبخیر می‌کنند. نمک موجود در آن‌ها ناشی از هوازدگی سنگ‌های منطقه است.^[۶]

ابزارهای سنگی متعلق به فرهنگ آتری پیش از تاریخ (مربوط به منطقه مغرب) در نهشته‌های دوره پارینه‌سنگی میانی در بیابان تار کشف شده است.^[۷]

بیابان‌زایی

در طول آخرین بیشینه یخچالی، حدود ۲۰٬۰۰۰ سال پیش، یک پهنه یخی به وسعت تقریبی ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع فلات تبت را پوشانده بود،^{[۹][۱۰][۱۱]} که به طور قابل توجهی بر واداشت تابشی تأثیر گذاشت؛ به دلیل عرض جغرافیایی پایین، پهنه یخی تبت حداقل چهار برابر بیشتر از یخ‌های عرض‌های جغرافیایی بالاتر، تابش خورشیدی را به فضا منعکس می‌کرد که باعث خنک شدن بیشتر جو در آن دوره شد.^[۱۲] بدون فشار کم‌حرارتی ناشی از گرمایش، مونسونی بر فراز شبه‌قاره هند وجود نداشت. این فقدان مونسون باعث بارندگی‌های گسترده در صحرای آفریقا، گسترش بیابان تار، نشست گرد و غبار بیشتر در دریای عرب و کاهش مناطق حیات زیستی در شبه‌قاره هند شد؛ حیوانات نیز به این تغییر اقلیم واکنش نشان دادند و برای نمونه گوزن یال‌دار به هند مهاجرت کرد.^[۱۳]

بین ۱۰٬۰۰۰ تا ۸٬۰۰۰ سال پیش، یک کانال قدیمی از رود غاگر هاکرا – که با رود ساراسواتی باستانی شناسایی می‌شود – پس از تلاقی با رود سوتلج به رود نارا، که یک کانال دلتایی از رود سند بود، می‌ریخت، اما سپس مسیر خود را تغییر داد. این اتفاق باعث شد غاگر-هاکرا به سیستمی از رودخانه‌های تغذیه شده توسط مونسون تبدیل شود که دیگر به دریا نمی‌رسیدند و اکنون در بیابان تار پایان می‌یابند.^{[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷]}

حدود ۵٬۰۰۰ سال پیش، زمانی که بادهای موسمی تغذیه‌کننده رودخانه‌ها بیشتر کاهش یافت، تمدن دره سند در این منطقه رونق گرفت،^{[۱۴][۱۶][۱۷]} و محوطه‌های شهری متعددی مانند کالیبنگان (راجستان)، بانوالی و راخی‌گاری (هاریانا)، دولاویرا و لوتال (گجرات) در طول این مسیر پدید آمدند.^{[۱۸][web ۱]}

تا ۴٬۰۰۰ سال پیش، با کاهش بیش از پیش مونسون، هاکرای خشک شده به یک رودخانه فصلی تبدیل شد و تمدن شهری هاراپان رو به زوال رفت و به جوامع کشاورزی کوچک‌تر و محلی تبدیل شد.^{[۱۴][۱۶][۱۵][۱۷]}

کنترل بیابان‌زایی

خاک بیابان تار در بیشتر ایام سال خشک است، بنابراین مستعد فرسایش بادی می‌باشد. بادهای با سرعت بالا خاک را از بیابان بلند کرده و بخشی از آن را در زمین‌های حاصلخیز مجاور رسوب می‌دهند و باعث جابجایی تپه‌های ماسه‌ای در داخل بیابان می‌شوند. برای مقابله با این مشکل، تپه‌های ماسه‌ای ابتدا با ایجاد موانع میکرو بادشکن و سپس با جنگل‌کاری تثبیت می‌شوند. کانال ایندیرا گاندی به طول ۶۴۹ کیلومتر، آب شیرین را به بیابان تار می‌آورد.^[۳] این کانال برای جلوگیری از گسترش بیابان به مناطق حاصلخیز ساخته شده است.

دولت هند برای بیابان‌زدایی اقدام به کاشتن درختان و گیاهان پایدار در برابر کمبود آب در ابن بیابان نموده‌ است. آنها گیاهان و درختان همچون گونه‌های مختلف اکالیپتوس، صمغ عربی را از سرزمین‌های دوری مانند اسرائیل، استرالیا، ایالات متحده آمریکا، روسیه، شیلی، پرو و سودان به آن‌جا برده و آغاز به بیابان‌زدایی نموده‌اند.

پارک ملی بیابان در شهرستان جیسلمیر مجموعه‌ای از فسیل‌های گیاهی و جانوری ۱۸۰ میلیون ساله را در خود جای داده است. پایه‌های تاریخی ایالت جیسلمیر در امپراتوری بزرگی قرار دارد که توسط دودمان بهاتی اداره می‌شد؛ قلمرویی که از غزنی امروزی در افغانستان تا سیالکوت، لاهور و راولپندی در پاکستان امروزی^[۲۴] و تا مناطق باتیندا و هانومان‌گر در هند امروزی امتداد داشت.^[۲۵]

به گفته ساتیش چاندرا، شاهیان هندو در افغانستان اتحادی با حاکمان بهاتیِ مولتان تشکیل دادند تا به حملات برده‌داری توسط حاکم ترک غزنی پایان دهند، اما این اتحاد توسط آلپ‌تکین در سال ۹۷۷ میلادی از هم پاشید. قلمروهای بهاتی به سمت جنوب تغییر مکان دادند: آن‌ها بر ملتان حکومت کردند، سپس در نهایت به چولستان و جیسلمیر رانده شدند، جایی که راوال دیواراجا درا راوال / دراور را ساخت.^[۲۶] جیسلمیر به عنوان پایتخت جدید در سال ۱۱۵۶ توسط ماهاراوال جیسال سینگ بنیان نهاده شد و ایالت نام خود را از پایتخت گرفت. در ۱۱ دسامبر ۱۸۱۸، جیسلمیر از طریق آژانس راجپوتانا به یک تحت‌الحمایه بریتانیا تبدیل شد.^[۲۷]

اقتصاد این پادشاهی که مدت‌ها به عوارض دریافتی از کاروان‌ها متکی بود، پس از تبدیل شدن بمبئی به یک بندر اصلی و جایگزینی تجارت دریایی با مسیرهای زمینی سنتی، رو به افول گذاشت. ماهاراوال رانجیت سینگ و بائری سال سینگ تلاش کردند تا این زوال اقتصادی را معکوس کنند، اما پادشاهی با این وجود فقیر شد. علاوه بر این سختی‌ها، یک خشکسالی شدید و قحطی ناشی از آن بین سال‌های ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۰ در زمان حکومت ماهاراوال سالیواهان سینگ، باعث تلفات گسترده احشام شد که پادشاهیِ رو به کشاورزی به آن‌ها متکی شده بود.

در سال‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱، تبادل جمعیت در منطقه تار بین هند و پاکستان صورت گرفت؛ ۳۵۰۰ مسلمان از بخش هندی تار به بخش پاکستانی مهاجرت کردند، در حالی که هزاران خانواده هندو از بخش پاکستانی به بخش هندی تار نقل مکان کردند.^[۲۸]

در سال ۲۰۲۳، سونیل باجپای و همکارانش بقایای تاروسوروس ایندیکوس را توصیف کردند؛ گونه جدیدی از دایناسور گیاهخوار سوروپود که در بیابان تار هند یافت شده است. این برون‌زدها متعلق به سازند جیسلمیر بوده و قدمت آن‌ها به عصر باتونین از دوره ژوراسیک میانی باز می‌گردد.^[۲۹]

مردم تار بومیان این منطقه هستند. بیابان تار پرجمعیت‌ترین بیابان جهان است که تراکم جمعیتی معادل ۸۳ نفر در هر کیلومتر مربع دارد.^[۳۰] در هند، ساکنان شامل هندوها، جین‌ها، سیک‌ها و مسلمانان هستند. در پاکستان، ساکنان شامل هر دو گروه مسلمان و هندو می‌باشند.^[۳۱]

حدود ۴۰٪ از کل جمعیت راجستان در بیابان تار زندگی می‌کنند.^[۳۲] شغل اصلی ساکنان کشاورزی و دامداری است.

جوداپور، بزرگترین شهر منطقه، در منطقه جنگلی خارداری در حاشیه بیابان قرار دارد. بیکانر و جیسلمیر بزرگترین شهرهایی هستند که کاملاً در داخل بیابان واقع شده‌اند.

• 
  دختری از قبیله کوچ‌نشین گادیا لوهار در ماروار در حال آشپزی.
• 
  زندگی در تار
• 
  قبایل بیابانی در نزدیکی جیسلمیر، هند

• جغرافیای هند

• خشک‌زایی
  • مؤسسه تحقیقات جنگل‌های خشک
  • جنگل‌زدایی

• فهرست بیابان‌ها بر پایه مساحت
  • صحرای چولستان، در پنجاب پاکستان
  • بیابان نارا، در سند در پنجاب
  • تری (زمین‌شناسی)، بیابان ماسه قرمز در جنوب هند
  • ران بزرگ کاچ، بیابان نمک هند
  • بیابان یخچالی هند

• تاریخچه تار
  • ماروار
  • پوکران
  • مردم تاری
  • طوفان فت – که مستقیماً از روی بیابان عبور کرد

• Chatterjee, Anirban; Ray, Jyotiranjan S.; Shukla, Anil D.; Pande, Kanchan (20 November 2019). "On the existence of a perennial river in the Harappan heartland". Scientific Reports (به انگلیسی). 9 (1): 17221. Bibcode:2019NatSR...917221C. doi:10.1038/s41598-019-53489-4. ISSN 2045-2322. PMC 6868222. PMID 31748611.
• Clift, Peter D.; Carter, Andrew; Giosan, Liviu; Durcan, Julie; et al. (2012), "U-Pb zircon dating evidence for a Pleistocene Sarasvati River and capture of the Yamuna River", Geology, 40 (3): 211–214, Bibcode:2012Geo....40..211C, doi:10.1130/g32840.1, S2CID 130765891
• Giosan; et al. (2012). "Fluvial landscapes of the Harappan civilization". PNAS. 109 (26): E1688–E1694. Bibcode:2012PNAS..109E1688G. doi:10.1073/pnas.1112743109. PMC 3387054. PMID 22645375.
• Giosan, Liviu; Clift, Peter D.; Macklin, Mark G.; Fuller, Dorian Q. (10 October 2013). "Sarasvati II". Current Science. 105 (7): 888–890. JSTOR 24098502.
• Khonde, Nitesh; Kumar Singh, Sunil; Maur, D. M.; Rai, Vinai K.; Chamyal, L. S.; Giosan, Liviu (2017), "Tracing the Vedic Saraswati River in the Great Rann of Kachchh", Scientific Reports, 7 (1): 5476, Bibcode:2017NatSR...7.5476K, doi:10.1038/s41598-017-05745-8, PMC 5511136, PMID 28710495
• Maemoku, Hideaki; Shitaoka, Yorinao; Nagatomo, Tsuneto; Yagi, Hiroshi (2013). "Geomorphological Constraints on the Ghaggar River Regime During the Mature Harappan Period". In Giosan, Liviu; Fuller, Dorian Q.; Nicoll, Kathleen; Flad, Rowan K.; Clift, Peter D. (eds.). Climates, Landscapes, and Civilizations. American Geophysical Union Monograph Series 198. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-70443-1.
• Sankaran, A. V. (25 October 1999). "Saraswati – The ancient river lost in the desert". Current Science. 77 (8): 1054–1060. JSTOR 24103577. Archived from the original on 19 September 2004.
• Singh, Ajit; et al. (2017). "Counter-intuitive influence of Himalayan river morphodynamics on Indus Civilisation urban settlements". Nature Communications. 8 (1): 1617. Bibcode:2017NatCo...8.1617S. doi:10.1038/s41467-017-01643-9. PMC 5705636. PMID 29184098.
• Valdiya, K.S. (2013). "The River Saraswati was a Himalayan-born river" (PDF). Current Science. 104 (1): 42.

• Bhandari M. M. Flora of The Indian Desert, MPS Repros, 39, BGKT Extension, New Pali Road, Jodhpur, India.
• Zaigham, N. A. (2003). "Strategic sustainable development of groundwater in Thar Desert of Pakistan". Water Resources in the South: Present Scenario and Future Prospects, Commission on Science and Technology for Sustainable Development in the South, Islamabad.
• Govt. of India. Ministry of Food & Agriculture booklet (1965)—"Soil conservation in the Rajasthan Desert"—Work of the Desert Afforestation Research station, Jodhpur.
• Gupta, R. K. & Prakash Ishwar (1975). Environmental analysis of the Thar Desert. English Book Depot., Dehra Dun.
• Kaul, R. N. (1967). "Trees or grass lands in the Rajasthan: Old problems and New approaches". Indian Forester, 93: 434–435.
• Burdak, L. R. (1982). "Recent Advances in Desert Afforestation". Dissertation submitted to Shri R. N. Kaul, Director, Forestry Research, F.R.I., Dehra Dun.
• Yashpal, Sahai Baldev, Sood, R.K., and Agarwal, D.P. (1980). "Remote sensing of the 'lost' Saraswati river". Proceedings of the Indian Academy of Sciences (Earth and Planet Science), V. 89, No. 3, pp. 317–331.
• Bakliwal, P. C. and Sharma, S. B. (1980). "On the migration of the river Yamuna". Journal of the Geological Society of India, Vol. 21, Sept. 1980, pp. 461–463.
• Bakliwal, P. C. and Grover, A. K. (1988). "Signature and migration of Sarasvati river in Thar desert, Western India". Record of the Geological Survey of India V 116, Pts. 3–8, pp. 77–86.
• Rajawat, A. S., Sastry, C. V. S. and Narain, A. (1999-a). "Application of pyramidal processing on high resolution IRS-1C data for tracing the migration of the Saraswati river in parts of the Thar desert". in "Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India", Memoir Geological Society of India, Bangalore, No. 42, pp. 259–272.
• Ramasamy, S. M. (1999). "Neotectonic controls on the migration of Sarasvati river of the Great Indian desert". in "Vedic Sarasvati, Evolutionary History of a Lost River of Northwestern India", Memoir Geological Society of India, Bangalore, No. 42, pp. 153–162.
• Rajesh Kumar, M., Rajawat, A. S. and Singh, T. N. (2005). "Applications of remote sensing for educidate the Palaeochannels in an extended Thar desert, Western Rajasthan", 8th annual International conference, Map India 2005, New Delhi.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بیابان تار موجود است.

• الگو:ویکی‌سفر-درخط
• "Thar Desert". Terrestrial Ecoregions. World Wildlife Fund.
• Dharssi.org.uk, تصاویر بیابان تار
• Avgustin.net, تصاویر بیابان تار در سمت پاکستان

• تار

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Thar Desert». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۰۹.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ بیابان تار موجود است.