بیت نوبا
بیت نوبا
بیت نوبا Bait Nuba, Beit Nubah, Beit Nouba | |
|---|---|
| ریشه‌شناسی: «خانه نوبا» | |
.jpg) نقشه دهه ۱۸۷۰ .jpg) نقشه دهه ۱۹۴۰.jpg) نقشه معاصر .jpg) نقشه دهه ۱۹۴۰ با پوشش معاصرمجموعهای از نقشه‌های تاریخی ناحیه پیرامون بیت نوبا | |
  بیت نوبا جایگاه در قیمومت بریتانیا بر فلسطین | |
| مختصات: ۳۱°۵۱′۱۲″ شمالی ۳۵°۱′۵۷″ شرقی / ۳۱٫۸۵۳۳۳°شمالی ۳۵٫۰۳۲۵۰°شرقی | |
| شبکه مختصات فلسطین | ۱۵۳/۱۳۹ |
| واحد جغرافیایی-سیاسی | قیمومت بریتانیا بر فلسطین |
| بخش | رمله |
| تاریخ تخلیه از سکنه | ۷ ژوئن ۱۹۶۷ (؟) |
| دلیل تخلیه | اخراج به دست نیروهای اسرائیلی |
| سکونتگاه‌های کنونی | موو هورون |
بیت نوبا (بیت نوبا) روستایی فلسطینی عرب‌نشین بود که در میانه راه بیت‌المقدس و رمله قرار داشت. این روستا در جریان جنگ ۱۹۶۷ به دست نیروهای ارتش اسرائیل از ساکنانش تخلیه و سپس به‌کلی ویران شد. شهرک‌نشین اسرائیلی موو هورون در سال ۱۹۷۰ بر زمین‌های این روستا بنا گردید.
نام بیت نوبا ریشه‌ای آرامی دارد و جزء دوم آن از واژه آرامی «نوبا» به معنای «میوه» گرفته شده‌است. این روستا از سده‌های نخستین میلادی در منابع گوناگون یاد شده و در دوره جنگ‌های صلیبی نقشی راهبردی بر سر راه بیت‌المقدس داشته‌است. پیش از ویرانی، جمعیت آن در سال ۱۹۶۱ به ۱٬۳۵۰ تن می‌رسید و همگی مسلمان بودند.
پیشینه
دوران باستان و سده‌های میانه
بیت نوبا از دیرباز با شهر کتاب‌مقدسی نوب که در کتاب ساموئل آمده یکی دانسته می‌شد؛ هرچند این همانندسازی در پژوهش‌های نوین کنار گذاشته شده‌است.[۱]
نام کنونی بیت نوبا ریشه آرامی دارد؛ جزء دوم آن از واژه آرامی «نوب» (nwb') به معنای «میوه» برگرفته شده‌است.[۲]
اوسبیوس قیصریه‌ای، دانشمند مسیحی سده پنجم، در اثر خود «اونوماستیکون» از این روستا با نام «بیت عنابم» (Beth Annabam) یاد کرده و آن را در فاصله هشت میل رومی از لد (لیدا) قرار داده‌است.[۳] همزمان با او، جروم این روستا را همان «نوب» کتاب مقدسی شناسایی کرد.[۴]
دوره جنگ‌های صلیبی
در دوران جنگ‌های صلیبی، روستا «بتینوبل» (Betynoble) خوانده می‌شد.[۵] صلیبیون و همچنین جهانگرد یهودی سده دوازدهم بنیامین تطیلی آن را با شهر کتاب‌مقدسی نوب یکی دانستند.[۶] این روستا پایگاه پیشروی سپاه صلاح‌الدین ایوبی در سپتامبر ۱۱۸۷ برای حرکت به سوی بیت‌المقدس بود و پس از آن ریچارد شیردل و نیروهایش در سال‌های ۱۱۹۱ و ۱۱۹۲ در آنجا اردو زدند.[۵]
در همین دوره، کردها در بیت نوبا ساکن شدند.[۷]
یاقوت حموی، جغرافی‌دان سوری سده سیزدهم که در دوره حکومت ممالیک بر سرزمین فلسطین می‌نوشت، بیت نوبا را «شهرکی کوچک در همسایگی فلسطین (رمله)» وصف کرده‌است.[۸] جاده‌ای از رمله به بیت‌المقدس که از بیت نوبا، القبیبه و النبی ساموئل می‌گذشت، مسیر برگزیده زائران مسیحی سرزمین مقدس در آن دوران بود.[۹]
مجیرالدین العلیمی، قاضی و مورخ اورشلیمی (۱۴۹۶ میلادی)، نام روستا را در زمره روستاهایی آغازشده با واژه «بیت» (خانه) بررسی کرد. او نوشت که باور رایج میان مردم محلی آن بود که این روستاها به نام پیامبران کتاب مقدس عبری نامگذاری شده‌اند. مجیرالدین همچنین بیت نوبا را مرز باختری ناحیه بیت‌المقدس در زمان خود دانست.[۱۰]
دوره عثمانی
بیت نوبا در اسناد مالیاتی سده شانزدهم دیده نمی‌شود.[۱۱]
در سال ۱۸۱۰ متولی وقف مسجد بیت نوبا از سوی مقامات امپراتوری عثمانی منصوب شد و از خاندان سرشناس اورشلیمی دجانی بود.[۱۲]
ادوارد رابینسون و الی اسمیت در سال‌های ۱۸۳۸ و ۱۸۵۲ از بیت نوبا دیدن کردند و آن را همان «نوب» یادشده نزد جروم دانستند.[۱۳][۱۴] ویکتور گِرَن در سال ۱۸۶۳ از مسجدی کوچک به نام «جامع سیدی احمد الطرفینو» در روستا یاد کرد. در آن زمان بیت نوبا نزدیک به ۴۰۰ ساکن داشت و خانه‌هایشان بر تپه‌ای میان دو دره ساخته شده بود.[۱۵]
بر پایه فهرست رسمی عثمانی در حدود ۱۸۷۰، بیت نوبا ۲۳ خانه و ۹۷ نفر جمعیت (فقط مردان) داشت.[۱۶] مارتین هارتمن شمار خانه‌ها را ۲۰ گزارش کرد.[۱۷]
شارل سیمون کلرمون-گانو در سال ۱۸۷۳ بازمانده‌های کلیسایی بزرگ از سده‌های میانه را در روستا کشف کرد.[۱۸] در سال ۱۸۸۳ بررسی فلسطین باختری وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین، بیت نوبا را «روستایی خوش‌اندازه بر زمین هموار» وصف کرد.[۱۹] در سال ۱۸۹۶ جمعیت روستا نزدیک به ۷۲۳ تن برآورد شد.[۲۰]
دوره قیمومت بریتانیا
بر پایه سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام دادند، بیت نوبا ۸۳۹ ساکن داشت که همگی مسلمان بودند.[۲۱] این شمار در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین به ۹۴۴ تن در ۲۲۶ خانه رسید که باز همه مسلمان بودند.[۲۲]
بر پایه آمار سال ۱۹۴۵، جمعیت بیت نوبا و عجنجول روی‌هم ۱٬۲۴۰ نفر بود که همگی مسلمان بودند.[۲۳] مساحت کل زمین‌ها ۱۱٬۴۰۱ دونوم بود که ۱٬۰۰۲ دونوم آن به باغ‌ها و زمین‌های آبیاری‌پذیر، ۶٬۹۹۷ دونوم به کشت غلات و ۷۴ دونوم به بافت ساخته‌شده اختصاص داشت.[۲۴]
در روستا مسجدی و یک مدرسه پسرانه وجود داشت که در سال ۱۸۸۸ بنیان نهاده شده بود و در سال ۱۹۴۵ شمار دانش‌آموزان آن به ۱۴۷ تن می‌رسید.[۲۵]
دوره حکومت اردن
در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل، هنگ عربی برای دفاع از برآمدگی لطرون در بیت نوبا پادگان داشت. روستا که نزدیک به ۳ کیلومتر پشت خط مقدم جای داشت، در شب ۸ ژوئن ۱۹۴۸ در چارچوب عملیات یورام هدف حمله نیروهای اسرائیلی قرار گرفت.[۲۶]
خط آتش‌بس ۱۹۴۹ تنها چند کیلومتر جنوب و باختر روستاهای برآمدگی لطرون می‌گذشت و اختلاف اسرائیل و اردن بر سر مرز دقیق آن سبب شد بخش بزرگی از اطراف بیت نوبا «منطقه بی‌طرف» اعلام شود. این وضعیت جدایی اجتماعی و اقتصادی روستا از پیرامونش را در پی داشت. پس از الحاق کرانه باختری به اردن در ۱۹۵۰، ساکنان بیت نوبا تابعیت اردنی دریافت کردند، اما بسیاری به سبب درگیری‌ها با نیروهای اسرائیلی و از دست دادن دسترسی به زمین‌های کشاورزی ناگزیر به مهاجرت به اردن، خلیج فارس و آمریکای جنوبی شدند.[۲۷]
در سال ۱۹۶۱ جمعیت روستا ۱٬۳۵۰ نفر بود.[۲۸]
جنگ ۱۹۶۷ و پیامدهای آن
منطقه لطرون در نخستین ساعات جنگ ۱۹۶۷ به دست نیروهای اسرائیلی افتاد. شب پس از آن، جیپ‌های ارتش اسرائیل با بلندگو به ساکنان بیت نوبا، یالو و عمواس فرمان ترک خانه‌هایشان را دادند و در اندک ساعتی نزدیک به ۱۲٬۰۰۰ تن آواره شدند.[۲۹] پس از پایان جنگ، رادیو نظامی اعلام کرد که ساکنان کرانه باختری می‌توانند به خانه‌هایشان بازگردند؛ اما ساکنان بیت نوبا و دیگر روستاهای لطرون از بازگشت بازداشته شدند زیرا بیشتر منطقه «منطقه بسته نظامی» اعلام شده بود. کسانی که کوشیدند بازگردند در ایست‌بازرسی‌ها متوقف شدند و برخی هدف تیراندازی قرار گرفتند.[۳۰]
بافت ساخته‌شده بیت نوبا پس از پایان جنگ با انفجارهای مهندسی نظامی ویران شد؛ عملی که برخی ساکنان پیشین از تپه‌های اطراف شاهد آن بودند.[۳۱] پس از ویرانی، بازمانده‌های کلیسای سده‌های میانه‌ای که کلرمون-گانو نخستین بار آن را توصیف کرده بود، دیگر بازیافت نشد.[۳۲]
بخشی از زمین‌های کشاورزی بیت نوبا بیرون از منطقه بسته نظامی قرار داشت و شماری از آوارگان روستا در روستایی نزدیک با جمعیتی نزدیک به ۷٬۰۰۰ نفر خانه اجاره کردند تا به کشاورزی ادامه دهند.[۳۳] شهرک‌نشین اسرائیلی موو هورون در سال ۱۹۷۰ بر زمین‌های بیت نوبا بنا شد.[۳۴]
پارک کانادا
پارک کانادا (ایالون) بر ویرانه‌های سه روستای فلسطینی بیت نوبا، عمواس و یالو برپا شد. این پارک با کمک مالی صندوق ملی یهود کانادا و جامعه یهودی کانادا ساخته شد.[۳۵] در سال ۱۹۹۱ شبکه CBC News کانادا مستندی با عنوان «پارکی بدون صلح» (Park With No Peace) دربارهٔ این پارک پخش کرد که واکنش‌های گسترده‌ای در چندین کشور برانگیخت.[۳۶] برخی از حامیان مالی پارک خواستار حذف نامشان از لوح‌های یادبود شدند؛ زیرا کمک‌های مالی کانادایی معاف از مالیات بودند و تأمین مالی پارک با قوانین بین‌المللی در تضاد دانسته شد.[۳۷]
پژوهشگران برپایی این پارک را — که با تسطیح روستاهای فلسطینی، مصادره زمین و جنگل‌کاری همراه بود — گونه‌ای از «استعمار سبز» و سبزشویی (greenwashing) تحلیل کرده‌اند.[۳۸] بر پایه بررسی نوگا کادمان، پژوهشگر سازمان ذاکرات، نزدیک به ۲۰۰ روستای ویران‌شده فلسطینی به پارک‌های طبیعی بدل شده‌اند.[۳۹]
ساکنان =
بخشی از ساکنان بیت نوبا کردهایی بودند که در دوره جنگ‌های صلیبی در فلسطین ساکن شدند و گروهی دیگر خاستگاهی فرااردنی داشتند.[۷]
منابع
- ↑ Boaz Zissu (۲۰۱۲). «Excavations near Nahmanides Cave in Jerusalem and the question of the identification of Biblical Nob». Israel Exploration Journal. ۶۲: ۵۴–۷۰.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Roy Marom; Ran Zadok (۲۰۲۳). «Early-Ottoman Palestinian Toponymy: A Linguistic Analysis of the (Micro-)Toponyms in Haseki Sultan's Endowment Deed (۱۵۵۲)». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. ۱۳۹ (۲).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده) - ↑ Conder، C.R. (۱۸۸۳). The Survey of Western Palestine: Memoirs of the Topography, Orography, Hydrography, and Archaeology. ج. ۳. Committee of the Palestine Exploration Fund.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Conder، C.R. (۱۸۸۳). The Survey of Western Palestine. ج. ۳. Committee of the Palestine Exploration Fund.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Pringle، D. (۱۹۹۸). The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: L-Z. انتشارات دانشگاه کمبریج. شابک ۰۵۲۱۳۹۰۳۷۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Stubbs، W. (۱۸۶۴). Chronicles and memorials of the reign of Richard I. Oxford University.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Grossman، D. (۱۹۸۶). Oscillations in the Rural Settlement of Samaria and Judaea in the Ottoman Period, in Shomron Studies. Hakibbutz Hameuchad Publishing House.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Le Strange، G. (۱۸۹۰). Palestine Under the Moslems. Committee of the Palestine Exploration Fund.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Pringle، D. (۱۹۹۸). The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: L-Z. انتشارات دانشگاه کمبریج.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Moudjir ed-dyn (۱۸۷۶). Histoire de Jérusalem et d'Hébron.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Grossman، D. (۱۹۸۶). Oscillations in the Rural Settlement of Samaria and Judaea in the Ottoman Period, in Shomron Studies. Hakibbutz Hameuchad Publishing House.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Kushner، David (۱۹۸۶). Palestine in the late Ottoman period. Brill. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۰۷۷۹۲-۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Robinson، E. (۱۸۴۱). Biblical Researches in Palestine. ج. ۳. Crocker & Brewster.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Robinson، E. (۱۸۵۶). Later Biblical Researches in Palestine. John Murray.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Guérin، V. (۱۸۶۸). Description Géographique Historique et Archéologique de la Palestine. ج. ۱. L'Imprimerie Nationale.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Socin, A. (۱۸۷۹). «Alphabetisches Verzeichniss von Ortschaften des Paschalik Jerusalem». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. ۲: ۱۴۷.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hartmann, M. (۱۸۸۳). «Die Ortschaftenliste des Liwa Jerusalem». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. ۶: ۱۴۰.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Clermont-Ganneau، C.S. (۱۸۹۶). Archaeological Researches in Palestine ۱۸۷۳-۱۸۷۴. ج. ۲. Palestine Exploration Fund.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Conder، C.R. (۱۸۸۳). The Survey of Western Palestine. ج. ۳. Committee of the Palestine Exploration Fund.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Schick, C. (۱۸۹۶). «Zur Einwohnerzahl des Bezirks Jerusalem». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. ۱۹: ۱۲۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Barron، J.B. (۱۹۲۳). Palestine: Report and General Abstracts of the Census of ۱۹۲۲. Government of Palestine.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Mills، E. (۱۹۳۲). Census of Palestine ۱۹۳۱. Government of Palestine.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Village Statistics, April, ۱۹۴۵. Government of Palestine, Department of Statistics. ۱۹۴۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hadawi، S. (۱۹۷۰). Village Statistics of ۱۹۴۵: A Classification of Land and Area ownership in Palestine. Palestine Liberation Organization Research Center.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «بیت نوبا - حق العودة». ۲۰۱۳-۰۴-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۲-۰۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Morris، B. (۲۰۰۸). ۱۹۴۸: A History of the Arab-Israeli War. انتشارات دانشگاه ییل. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۱۲۶۹۶-۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Kelly، Tobias (۲۰۰۹). Struggles for Home: Violence, Hope and the Movement of People. Berghahn Books. شابک ۹۷۸-۱-۸۴۵۴۵-۵۲۳-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ First Census of Population and Housing, Volume I. Government of Jordan, Department of Statistics. ۱۹۶۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Kelly، Tobias (۲۰۰۹). Struggles for Home. Berghahn Books. شابک ۹۷۸-۱-۸۴۵۴۵-۵۲۳-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Kelly، Tobias (۲۰۰۹). Struggles for Home. Berghahn Books.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Kelly، Tobias (۲۰۰۹). Struggles for Home. Berghahn Books.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Pringle، D. (۱۹۹۳). The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: A-K. انتشارات دانشگاه کمبریج. شابک ۰-۵۲۱-۳۹۰۳۶-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Kelly، Tobias (۲۰۰۶). Law, Violence and Sovereignty Among West Bank Palestinians. انتشارات دانشگاه کمبریج. شابک ۱۱۳۹۴۶۰۹۹۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Al-Haq Legal Brief» (PDF). Al-Haq. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Israël-Palestine, des arbres qui cachent la colonisation». Orient XXI. ۲۰۱۸-۰۹-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۳-۰۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Des Palestiniens s'en prennent au Fonds national juif du Canada». La Presse. ۲۰۰۸-۱۰-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۳-۰۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Israël-Palestine, des arbres qui cachent la colonisation». Orient XXI. ۲۰۱۸-۰۹-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۳-۰۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Samira Makki (۲۰۲۴). «Even the Sea is Broken: Return and Loss in Razan AlSalah's Video Works». Film-Philosophy.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Israël-Palestine, des arbres qui cachent la colonisation». Orient XXI. ۲۰۱۸-۰۹-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۳-۰۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Bayt Nuba». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Beit Nouba». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «بیت نوبا (قریة)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Beit Nuba». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای ایتالیایی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- روستاهای عربی خالی از سکنه پس از جنگ ۱۹۴۸ عربها و اسرائیل
- جنگ ششروزه