تریفیودوروس

تریفیودوروس (یونانی باستان: Τρυφιόδωρος، ت. «Tryphiodoros»؛ ش. سدهٔ سوم یا چهارم میلادی) شاعر حماسی اهل اخمیم (امروزه اخمیم)، مصر بود. تنها اثر بازمانده از او غارت تروا است، منظومه‌ای حماسی در ۶۹۱ بیت. عناوین دیگری که برایش ثبت شده شامل Marathoniaca و داستان هیپودامیا است.

در زمان حیاتش او را تریفیودوروس (Τριφιόδωρος، «Triphiodoros» [خدایی محلی در اخمیم]) می‌شناختند. آمیختگی این دو املا از سدهٔ ششم میلادی، به دلیل رواج سردرگمی در تلفظ i/y، رخ داده است. یک ریشه‌شناسی نادرست ادعا می‌کند که املای «Tryphiodorus» از واژهٔ یونانی «truphē» به معنای «تجمل» یا «اسراف» گرفته شده است.

زندگی

اطلاعات اندکی دربارهٔ زندگی تریفیودوروس در دست است، جز دو مدخل در دانشنامهٔ بیزانسی سودا (کتاب) (T 1111 و 1112) که تصور می‌شود به یک فرد واحد اشاره دارند. سودا محل تولد او را ذکر کرده و می‌گوید که او دستورنویس و شاعر حماسی بود، اما زمان زندگی‌اش را مشخص نکرده است. به‌طور سنتی، او را متعلق به سدهٔ پنجم می‌دانستند، زیرا تصور می‌شد از دیونیسیاکای نونوس (که در آن زمان به سدهٔ چهارم یا پنجم منسوب می‌شد) تقلید کرده، و خود او نیز الگویی برای کولوثوس (که در دورهٔ آناستاسیوس یکم می‌زیست) بوده است. با این‌حال، انتشار قطعه‌ای پاپیروسی از اوکسیرینخوس در دههٔ ۱۹۷۰ (P. Oxy. 41.2946)، حاوی بیت‌های ۳۹۱ تا ۴۰۲ غارت تروا و مربوط به سدهٔ سوم یا اوایل سدهٔ چهارم، باعث شده که اکثر پژوهشگران او را در سدهٔ سوم قرار دهند (نگاه کنید به ویرایش‌های انریکو لیوره‌آ، گرلو و دوبیلزیگ).

نام غیرمسیحیِ تریفیودوروس را نمی‌توان دلیلی بر پاگان‌بودن او دانست، و هیچ‌چیز در منظومه‌اش به ما اجازه نمی‌دهد او را مسیحی بنامیم: اشارهٔ بیت‌های ۶۰۴–۶۰۵ به فرزندانی که بهای گناهان والدینشان را با جانشان می‌پردازند، قطعی نیست، چرا که نظایر کلاسیکی مانند ایلیاد هومر ۳٫۲۹۸–۳۰۱ نیز دارد.

نوشته‌ها

فتح ایلیوس

تنها اثر بازماندهٔ تریفیودوروس غارت تروا است، منظومه‌ای حماسی در ۶۹۱ بیت که رویدادهایی از اسارت هلنوس، غیب‌گوی تروایی، تا حرکت سپاه یونانی پس از سقوط تروا را روایت می‌کند.

منظومه با درخواست یاری از کالیوپه، الههٔ شعر حماسی، آغاز می‌شود (بیت‌های ۱–۵). روایت با خلاصه‌ای از وضعیت وخیم سپاهیان یونانی و تروایی معرفی می‌شود (بیت‌های ۶–۳۹): هر دو سپاه از خستگیِ سال‌ها جنگ و تلفات سنگین فرسوده شده‌اند. سپس یونانیان غیب‌گوی تروایی را اسیر می‌کنند و به پیروی از توصیهٔ او، نئوپتولموس (پسر آشیل) را برای پیوستن به صف‌هایشان فرامی‌خوانند و پالادیوم را از تروا می‌ربایند (بیت‌های ۴۰–۵۶). سپس ساختن اسب تروآ می‌آید و تریفیودوروس شرحی مفصل از آن ارائه می‌دهد (بیت‌های ۵۷–۱۰۷). یونانیان گردهمایی‌ای برگزار می‌کنند که در آن اودیسئوس شجاع‌ترین جنگاوران را متقاعد می‌کند تا همراه او در اسب پنهان شوند و بقیهٔ سپاه وانمود کنند که در حال گریز از تروا هستند، در حالی‌که برای بازگشت در شب بعد آماده می‌شوند (بیت‌های ۱۰۸–۲۳۴). صبح روز بعد، تروایی‌ها متوجه ناپدید شدن سپاه آخایی می‌شوند، اردوگاهشان را بازرسی می‌کنند و اسب چوبی را تحسین می‌کنند (بیت‌های ۲۳۵–۲۵۷). سینون خون‌آلود در برابرشان ظاهر می‌شود و پریام را قانع می‌کند که اسب را به درون شهر ببرند تا توجه آتنا را جلب کنند و از کمک او به یونانیان برای بازگشت جلوگیری شود (بیت‌های ۲۵۸–۳۰۳). تروایی‌ها اسب را جابه‌جا می‌کنند و دیوارهای در غیر این‌صورت ویران‌ناپذیر تروا را می‌شکنند تا آن را به درون شهر بیاورند (بیت‌های ۳۰۴–۳۵۷). کاساندرا تلاش می‌کند آنان را به خود بیاورد، اما پریام دستور زندانی‌کردنش را می‌دهد (بیت‌های ۳۵۸–۴۴۳). در حالی‌که تروایی‌ها پایان جنگ را جشن می‌گیرند، آفرودیته به هلن می‌گوید به منلائوس (که در اسب پنهان شده) بپیوندد. هلن به معبد آتنا، جایی که اسب نگه‌داری می‌شود، می‌رود و نام همسران قهرمانان پنهان‌شده را صدا می‌زند تا آنان را به بیرون‌آمدن ترغیب کند. اودیسئوس جنگاوری به‌نام آنتیکلوس را که در آستانهٔ تسلیم‌شدن است خفه می‌کند، در حالی‌که آتنا به هلن دستور می‌دهد به اتاقش برود و مشعلی روشن کند تا ناوگان یونانی را برای نبرد پایانی به تروا فراخواند (بیت‌های ۴۵۴–۴۹۸الف). در حالی‌که تروایی‌ها در خوابی سنگین فرورفته‌اند، خدایان تروا را ترک می‌کنند و هلن و سینون مشعل‌هایی روشن می‌کنند تا راه بازگشت ناوگان یونانی را نشان دهند (بیت‌های ۴۹۸ب–۵۲۱). ناوگان می‌رسد و جنگاوران پنهان‌شده از اسب بیرون می‌آیند و شبی طولانی از نبرد، سرشار از رویدادهای دراماتیک، آغاز می‌شود (بیت‌های ۵۰۶–۶۶۳). شاعر سپس تصمیم می‌گیرد روایت را متوقف کند و آن را به پایان برساند (بیت‌های ۶۶۴–۶۶۷). منظومه با شرحی کوتاه از این‌که چگونه در آغاز روز جدید، پیروزمندان بازماندگان و غنایم را بررسی می‌کنند، تروا را به آتش می‌کشند، پولوکسنا را برای فرونشاندن خشم روح آشیل قربانی می‌کنند، غنایم را تقسیم می‌کنند و سرانجام تروا را ترک می‌کنند، به پایان می‌رسد (بیت‌های ۶۶۸–۶۹۱).

«آخایی‌ها خون پولوکسنا را بر مقبرهٔ آشیلِ فقید ریختند تا خشم او را فرونشانند، و هرکدام سهم خود را از زنان تروایی برگرفتند و دیگر غنایم، طلا و نقره را میان خود تقسیم کردند: با این غنایم کشتی‌های ژرف خود را بار کردند و از میان دریای خروشان از تروا بادبان کشیدند، پس از آن‌که به جنگ پایان داده بودند.»

فتح ایلیوس

غارت تروا را می‌توان بخشی از رواج منظومه‌های اسطوره‌ای در دوران متأخر باستان دانست، که شامل Posthomerica اثر کوینتوس اسمیرنایی (سدهٔ سوم میلادی)، دیونیسیاکای نونوس پانوپولیسی (اواسط سدهٔ پنجم میلادی)، ربایش هلن (اثر کولوثوس) و توصیف مجسمه‌های حمام زئوکسیپوس اثر کریستودوروس (اوایل سدهٔ ششم، که به‌صورت کتاب دوم گلچین پالاتین منتقل شده) نیز می‌شود.

در این منظومه، تریفیودوروس درکی عمیق از هومر و سنت دستورنویسانهٔ تفسیر منظومه‌های هومری نشان می‌دهد (برای نمونه، در بیت‌های ۶۰–۶۱ نشان می‌دهد که از سنت ویرایشی ایلیاد هومر ۵٫۶۲–۶۴ آگاه است). او از هزیود (به‌ویژه Triph. 136–8، برگرفته از Hes. Op. 57–8) و پیندار (Triph. 643، برگرفته از Pi. N. 7.42)، و شعر یونانی‌مآب (برای نمونه Triph. 318–35، برگرفته از AR 1.362-90) نقل قول می‌کند. تصویرپردازی او از کاساندرا یادآور آیسخولوس در اورستیا و اوریپید در زنان تروا است.

در مورد تأثیر احتمالی ویرژیل در آنئید کتاب دوم، تفاوت‌های آشکاری میان دو روایت از پایان تروا وجود دارد: ویرژیل شخصیت لائوکوئون را بسط می‌دهد (A. 2.40-56, 199–231) و تنها اشاره‌ای به کاساندرا می‌کند (۲۴۶–۲۴۷)، در حالی‌که تریفیودوروس بر کاساندرا تمرکز می‌کند (۳۵۸–۴۴۳) و اشاره‌ای به لائوکوئون نمی‌کند. برعکس، ویرژیل و تریفیودوروس در پرداختن به شخصیت سینون، به‌ویژه در گفتارهایشان، بسیار به هم نزدیک‌اند (مقایسه کنید اینه‌اید ۲٫۷۶–۹۶، ۱۰۳–۱۰۴، ۱۸۹–۱۹۴، و Triph. 265–82, 292–303).

دیگر آثار

افزون بر غارت تروا، مدخل‌های سودا (T 1111 و 1112) دو منظومهٔ دیگر را نیز به تریفیودوروس نسبت می‌دهند: Marathoniaca (Μαραθωνιακά)، که احتمالاً روایتگر شکست‌دادن گاو ماراتون به‌دست تسئوس بوده؛ و داستان هیپودامیا (Τὰ κατὰ Ἱπποδάμειαν)، دربارهٔ یکی از زنانی با این نام (برای نمونه، دختر شاه اینوماوس، که تمام خواستگارانش را در مسابقهٔ ارابه‌رانی می‌کشت تا آنکه پلوپس بر او پیروز شد). سودا همچنین به دو اثر دستوری اشاره می‌کند: اودیسهٔ ستردگیی (احتمالاً بازنویسی ادیسه با حذف یک حرف در هر کتاب: حذف حرف α در کتاب ۱، حذف β در کتاب ۲ و به همین ترتیب) و بازنویسی تشبیهات هومر (Παράφρασις τῶν Ὁμήρου παραβόλων)، پژوهشی دربارهٔ تشبیهات مفصل در منظومه‌های هومری (چراکه παραβολή به معنای تشبیه گسترده است).

تأثیر و سهم

تأثیر تریفیودوروس در دیونیسیاکای نونوس پانوپولیسی (برای نمونه Nonn. D. 25.306، برگرفته از Triph. 14)، ربایش هلن اثر کولوثوس (برای نمونه Colut. 195–8، برگرفته از Triph. 56–61)، هرو و لآندر اثر موسائوس دستورنویس (برای نمونه Musae. 140، برگرفته از Triph. 32) و پل خاموش‌بان (برای نمونه Descr. Soph. 283، برگرفته از Triph. 631) شناسایی شده است.

کتاب‌شناسی

سیاههٔ کتاب‌شناسی به‌روزشده تا ژوئیهٔ ۲۰۱۲: https://sites.google.com/site/hellenisticbibliography/empire/triphiodorus

• Mair, W. A. transl., Oppian, Colluthus, Tryphiodorus (کتابخانه کلاسیک لوئب Cambridge: Harvard University Press, 1958) شابک ‎۰−۶۷۴−۹۹۲۴۱−۵
• جوزپه جانگرانده، Review: Tryphiodorus (The Classical Review, The New Series, Vol. 15, No. 3 Dec., 1965), pp. 282–283
• ویلیام اسمیت (فرهنگ‌نامه‌نویس)، Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology (Walton & Maberly, 1859), pp. 1177–1178
• Knight, J.F.W.، Iliupersides (The Classical Journal, Vol. 26, No. 3/4 Jul. - Oct., 1932), pp. 178–189
• Jones, W. J. Jr.، Trojan Legend: Who is Sinon? (The Classical Journal, Vol. 61, No.3 Dec., 1965), pp. 122–128
• M. Campbell (1985), Lexicon in Triphiodorum, Hildesheim
• F. J. Cuartero Iborra (1988), Trifiodor, La Presa de Troia, Barcelona
• U. Dubielzig (1996), Triphiodor, Die Einnahme Ilions, Tübingen
• B. Gerlaud (1982), Triphiodore, La Prise d'Ilion, Paris
• انریکو لیوره‌آ (1982), Triphiodorus, Ilii excidium, Leipzig
• لورا میگلث کاوِرو (2013), Triphiodorus, The Sack of Troy: A General Introduction and a Commentary, Berlin

جستارهای وابسته

• ادیسه

پیوند به بیرون

پرونده‌های رسانه‌ای مربوط به Tryphiodorus در ویکی‌انبار 

• The Taking of Ilios in English
• Greek text with English translation (with Oppian's Cynegetica and Halieutica and Colluthus' Rape of Helen), ed. Mair, 1928
• Greek text (critical edition), ed. Weinberger, 1896