جنگل‌های ایران

جنگل‌های ایران بخشی از منابع طبیعی ایران هستند که در پنج ناحیه دسته‌بندی می‌شوند. بخش زیادی از جنگل‌های این کشور، در نواحی شمالی، در حاشیه جنوب دریای کاسپین جای دارند که دارای آب‌وهوای معتدل و مرطوب هستند و از شرق استان اردبیل تا استان خراسان شمالی کشیده شده‌اند و در این امتداد، سه استان گیلان، مازندران و گلستان را دربر می‌گیرند. رشته کوه البرز که بلندترین رشته کوه خاورمیانه است، همچون دیواری در مقابل رطوبت ناشی از دریای کاسپین ایستاده و مانع نفوذ آن‌ها به نواحی مرکزی ایران می‌شود؛ بنابراین این ابرها مجبور به بارش در نواحی شمالی می‌شوند. درصورت از بین رفتن این سد، رطوبت منطقه از بین می‌رود و این منطقه هم به مانند بقیه مناطق ایران خشک و بیابانی خواهد شد.

بر روی هم ۳٬۴۰۰٬۰۰۰ هکتار جنگل در دامنه‌های شمالی کوه‌های البرز و استان‌های ساحلی دریای خزر وجود دارند. مساحت جنگل‌های دیگر که پراکنده درسایر نقاط کشور می‌باشند تا سه میلیون هکتار است. از این جنگل‌ها تنها ۱، ۳ میلیون هکتار برای بهره‌برداری صنعتی قابل استفاده است، بقیه جنگل‌ها به سبب کمبود در نگهداری درست یا آسیب‌های طبیعی مورد بهره‌برداری نیستند.

ایران در بین ۵۶ کشور دارای جنگل در جهان مقام چهل و پنجم را داراست.

جنگل‌های ایران را می‌توان به پنج ناحیه رویشی بشرح زیر تقسیم‌بندی نمود:

1. ناحیۀ هیرکانی (خزری یا کاسپینی) که نوار سبز شمال کشور را تشکیل می‌دهد.
2. ناحیۀ ایرانی-تورانی که به‌طور عمده در مرکز ایران پراکنده شده‌اند.
3. ناحیۀ زاگرس که به‌طور عمده جنگل‌های بلوط غرب کشور را تشکیل می‌دهند.
4. ناحیۀ خلیج فارس که در نوار ساحلی جنوب پراکنده هستند.
5. ناحیۀ ارسبارانی که متشکل از گونه‌های نادر و منحصربه‌فرد هستند.

ناحیۀ زاگرس (اقلیم مدیترانه‌ای)

مقالهٔ اصلی: جنگل‌های زاگرس

این ناحیه با مساحتی حدود ۱/۶ میلیون هکتار از کیلومتر ۲۵ پیرانشهر به سردشت در استان آذربایجان غربی شروع و به شهرستان فیروزآباد فارس ختم می‌شود. جنگل‌های این ناحیه در استان‌های آذربایجان غربی، لرستان، همدان، مرکزی، کرمانشاه، ایلام، کردستان، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، فارس، کهگیلویه و بویر احمد و قسمتی از اصفهان پراکنده هستند. البته علاوه بر استان‌های فوق هنوز بقایای گونهٔ اصلی زاگرس یعنی بلوط در شهرستان نهاوند استان همدان و شهرستان شازند مرکزی رویش دارد که دلیل قابل مشاهده‌ای بر گسترهٔ وسیع تر جنگل‌های زاگرس از گذشته تا به امروز است.

بارندگی‌ها ناشی از استقرار سیستم مدیترانه ای و دریای سیاه است، بارش سالانه بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر است.

ناحیه زاگرس به جنگل‌های بلوط غرب کشور گفته می‌شود. درخت اصلی در این جنگل‌ها بلوط است. آب و هوای زاگرس به سبب قرار داشتن در کنار آب و هوای‌های مختلف همانند ایران-تورانی و صحرا-سندی، گرمسیری و همچنین تأثیرپذیری از سیکلون‌های آناتولی و دریای سیاه بسیار گوناگون است.

درختان اصلی بلوط در این جنگل‌ها عبارت‌اند از: Q. persica,Q.infectoria, Q.libani, Q.magnosqumata

ناحیۀ ارسباران

مقالهٔ اصلی: ارسباران

این ناحیه با مساحتی حدود ۱۳۰ هزار هکتار، در شمال غربی ایران در استان آذربایجان شرقی، شمال غرب استان اردبیل و به‌طور عمده در حوزهٔ آبخیز رودخانهٔ ارس قرار دارد. وضعیت اقلیمی خاص و برخورداری از آب و هوای نیمه مرطوب و وجود مه در این ناحیه سبب شده جنگل‌های نیمه انبوهی در این مناطق به‌وجودآید. اگر چه میزان بارندگی در این منطقه دارای نوسان ۳۰۰ تا ۷۰۰ میلی‌متر در سال است اما به‌طور عمده بیشتر روزهای سال، هوا مه آلود بوده و این امر تأثیر بسزایی در افزایش بیلان آب و ذخیره‌سازی آن در خاک دارد. ناحیهٔ رویشی ارسباران جزء ذخایر ژنتیکی جهانی ثبت شده و از تنوع بیولوژیکی بالایی برخوردار است، به نحوی که حدود ۱۰۰ گونهٔ چوبی همانند بلوط، ممرز، افرا، بنه، زبان گنجشک، شیرخشت، بادام، کیکم، ارس، زغال اخته، داغداغان، ملچ، سرخدار و … در این ناحیه رویشی وجود دارند. علاوه بر موارد در پیش گفته شده بیش از ۷۷۵ گونهٔ گیاهی (۵۵ گونه از آن‌ها برای اولین بار در ایران گزارش شده است) در منطقهٔ حفاظت شدهٔ ناحیهٔ رویشی ارسبارانی شناسایی شده است.

بر اساس پهنه‌بندی‌ای که در ۲۸ آبان ۱۴۰۲ منتشر شده، ۱۳٬۴۴۹٬۸۹۰ هکتار جنگل در ایران وجود دارد که استان فارس با ۲٬۷۷۵٬۶۵۷ بیشترین پهنۀ اراضی جنگلی ایران را در خود جای داده است. بر اساس این آمار ۵ استانی که بیشترین اراضی جنگلی را دارا هستند فارس، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، مازندران و لرستان هستند.^[۲]

ردیف	نام استان	مساحت (کیلومتر مربع)	وسعت اراضی جنگلی (هکتار)	موقعیت در نقشه ایران
۱	فارس	۱۲۲٬۶۰۸	۲٬۷۷۵٬۶۵۷
۲	سیستان و بلوچستان	۱۸۰٬۷۲۶	۱٬۴۴۱٬۹۷۵
۳	خراسان جنوبی	۱۵۱٬۱۹۳	۱٬۳۶۶٬۰۸۷
۴	مازندران	۲۳٬۸۴۲	۱٬۱۴۸٬۸۱۰
۵	لرستان	۲۸٬۲۹۴	۱٬۱۱۲٬۴۷۵

گفته شده که از بین بردن جنگل‌های ایران از زمان حمله مغول آغاز شد و به ویژه در سه سدهٔ گذشته به بالاترین مرتبه خود رسید. محمدرضا پهلوی پادشاه پیشین ایران در کتاب پاسخ به تاریخ ادعا کرده که در زمان قاجار بین سال‌های ۱۲۸۱ و ۱۲۹۱ نزدیک به ۱۳۰ هزار تن زغال چوب از بریدن درختان جنگلی ایران تولید شد و به خارج از کشور صادر شده است.^[۳]

در ۶ بهمن ۱۳۴۱ در چهار چوب منشور انقلاب سفید جنگل‌ها و مراتع و آب‌های ایران ملی اعلام شد.^[۴] بر اساس اصل دوم انقلاب شاه و مردم جنگل‌های ایران که آن‌ها را معادن طلای سبز لقب داده‌اند و مراتع کشور ملی شد و با این نزدیک به ۱۲۰ میلیون هکتار جنگل‌های و مراتع کشور برای بهره‌برداری ملی در اختیار دولت قرار گرفت. در پهنه‌ای (مساحتی) نزدیک یه ۲۸٬۰۰۰ هکتار جنگل‌های مصنوعی ایجاد شد. بیش از ۵٬۰۰۰ هکتار فضای سبز دور شهرهای بزرگ ویا پارک‌های جنگلی بیشماری در منطقه‌های گوناگون کشور به وجود آمد. برنامه‌های گسترده‌ای دربارهٔ زنده کردن دوباره منابع جنگلی و حفاظت خاک و مهار کردن شن‌های روان و جلوگیری از پرشدن مخزن‌های سدها، جلوگیری از پیشرفت کویر و واپس راندن آن از راه نهال کاری کویری در ایران پیاده شد.

پهنه چراگاه‌های ایران در سال ۱۳۴۰ به هجده میلیون هکتار می‌رسید؛ که هشت میلیون آن مرتع‌های عادی و ده میلیون آن بیشه زارهایی که با کم و بیش با درخت بودند. این چراگاه‌ها تنها برای چرای نیمی از دام‌های کشور بسنده می‌کرد و نه بیشتر. در جهار چوب اصل دوم یعنی ملی کردن جنگل‌ها و مراتع برنامه‌های همانندی برای چراگاه‌ها و مراتع کشور و به کارگرفتن شیوه‌های نوین مرتع داری از راه بررسی و آگاهی و شناخت منابع گیاهی، پژوهش‌های اقلیمی، گردآوری نمونه‌های نباتی و بررسی نیروی نهفته در مرتع‌ها برنامه‌ریزی و اجرا شد. در چهارچوب این اصل انقلاب سفید تا سال ۱۳۵۷ بیش از چهار هزار نفر نیروی محافظ منابع طبیعی و جنگل‌ها و مراتع بودند.

بر اساس آمار تا پایان ۱۳۵۵ خورشیدی پروژه‌های جنگل داری ۶۱۵ هزار هکتار از ۳۰۰ هزار هکتار جنگل‌های قابل بهره‌برداری شمال کشور را شامل شده است. نزدیک ۳۹ هزار هکتار در ایران جنگل کاری شده و در زمینه ایستا کردن شن‌های روان مساحتی بیش از ۸۰۰ هزار هکتار نهال کاری شده است. پروژه ایستا کردن شن‌های روان برای نخستین بار در حارث‌آباد (سبزوار) در سال ۱۳۴۴ خورشیدی اجرا شد و پس از نه سال سرزمین پهناوری در کناره کویر به جنگلی از درختان تنومند تاغ برگردانیده شد.^[۵]

درختان و درختچه‌ها و به‌طور کلی پوشش گیاهی در حفظ و پایداری خاک و افزایش قابلیت نفوذ آن‌ها نقش مؤثری دارند خاک سطحی قابل استفاده انسان بیش از چند سانتی‌متر نیست به همین جهت حفظ و نگهداری آن امری حیاتی به‌شمار می‌رود.

در مناطق خشک فرسایش بادی عامل عمده تخریب خاک‌ها بوده و در مناطق باد خیز درختان عامل مؤثری در تثبیت خاک‌ها به‌شمار می‌آیند.

باد شکن‌های سبز، حائل و ضربه گیر بوده که متشکل از چند ردیف درخت می‌باشد. در اطراف اماکن مسکونی یا باغات به صورت کمربندهای سبز طویل کاشته می‌شوند و بسیاری از صدمات ناشی از باد را تقلیل می‌دهند.

برخی جنگل‌ها (مثلاً جنگل‌های همیشه سبز) چندان تحت تأثیر تغییرات آب و هوایی نیستند؛ ولی برخی دیگر (مثلاً جنگل‌های خزان‌کننده) به شدت تحت تأثیر بوده، کلیه برگ‌های خود را در هر پاییز از دست می‌دهند.

میزان رویش درختان جنگلی وابسته به فاکتورهای متعددی است که عمدتاً شامل نور خورشید، نوع خاک، آب، درجه حرارت و پتانسیل ژنتیکی درختان می‌باشد. اکثر این فاکتورها و عوامل به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم به آب و هوا مربوط می‌شود.

در فصل تابستان درجه حرارت هوای درون جنگل معمولاً بین ۶ تا ۸ درجه فارنهایت (۳ تا ۴ درجه سانتیگراد) پایین‌تر از درجه حرارت بیرون جنگل است، لیکن در زمستان درجه حرارت در جنگل خیلی نزدیک به درجه حرارت فضای باز و گاهی چند درجه‌ای گرمتر است.

درجه حرارت خاک در فضای باز در یک روز تابستانی ممکن است به ۹۰ درجه فارنهایت (۳۲ درجه سانتیگراد) برسد، در حالی که درجه حرارت خاک در یک توده جنگلی مجاور ۲۰ درجه فارنهایت (۱۱ درجه سانتیگراد) می‌باشد.

در یک جنگل سوزنی برگ در فصل زمستان، به دلیل تأثیر عایق مانند تاج پوشش و لاشبرگ موجود در کف جنگل خاک جنگلی دیرتر یخ زده و همین‌طور در بهار نیز زمین دیرتر گرم می‌شود.

گفته شده که پهنه جنگل‌های موجود در ایران با مرزهای کنونی در زمان هخامنشیان به بیش از ۱۶ میلیون هکتار می‌رسیده است. همچنین ادعا شده که از بین بردن جنگل‌های ایران از زمان حمله مغول آغاز شده و در سه سدهٔ گذشته به بالاترین مرتبۀ خود رسیده است. در زمان قاجار بین سال‌های ۱۲۸۱ و ۱۲۹۱ نزدیک به ۱۳۰ هزار تن زغال چوب از بریدن درختان جنگلی ایران تولید شد و به خارج از کشور صادر شده است.^[۶]

بر اساس آمار مرکز آمار ایران، جنگل‌ها در سال ۱۹۰۰ حدود ۱۹ میلیون هکتار از ایران را پوشش می‌داده‌اند، اما تا سال ۲۰۱۲ این مساحت به ۱۴.۴ میلیون هکتار کاهش یافت. تا سال ۲۰۱۵، کل مساحت جنگل‌های ایران به ۱۰.۷ میلیون هکتار رسید که طبق گزارش شرکت Trading Economics، نشان‌دهنده کاهش ۴۳ درصدی از سال ۱۹۰۰ است. بیشتر جنگل‌های باقی‌مانده در رشته‌کوه‌های البرز نزدیک دریای خزر و رشته‌کوه‌های زاگرس قرار دارند. در ایران امروزی، تقریباً هیچ جنگل بکر و دست‌نخورده‌ای باقی نمانده است. تأثیرات انسانی چند هزار ساله بر محیط‌زیست طبیعی، از جمله رشد جمعیت، تخصیص زمین برای کشاورزی، بهره‌برداری از جنگل‌ها توسط عشایر، و افزایش تقاضا برای چوب به‌عنوان مصالح ساختمانی یا سوخت، منابع جنگلی کشور را تخریب یا تحلیل برده است. در دوره پهلوی (۱۹۲۵ تا ۱۹۷۹)، توسعه کشاورزی به‌ویژه برای پوشش جنگلی مضر بود. در استان خوزستان، بخش زیادی از زمین‌های جنگلی برای کشت تنباکو، تریاک و نیشکر پاک‌سازی شد. در گیلان، جنگل‌ها برای تولید چای، برنج و تنباکو قطع شدند. بهره‌برداری مشابه از جنگل‌های مازندران نیز زیستگاه ببر ایرانی را تخریب کرد که آخرین بار در دهه ۱۹۵۰ مشاهده شد. پس از انقلاب، جنگل‌های ایران با افزایش بهره‌برداری‌های نادرست مواجه شدند. به گفته معاون سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری ایران، حدود یک میلیون هکتار از جنگل‌های غنی زاگرس به دلیل تغییرات اقلیمی از بین رفته‌اند. نهادهای دولتی مسئول اجرای قوانین و مقررات مربوط به مناطق جنگلی ضعیف و کم‌بودجه هستند. افراد به‌دلخواه درختان را قطع می‌کنند و گاهی برای ایجاد زمین قابل کشت، عمداً جنگل‌ها را به آتش می‌کشند.^[۷]

بر اساس آمارهای دولتی طی سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰، بیش از ۱٫۵ میلیون متر مکعب چوب از جنگل‌های شمال ایران برداشت شده است. رئیس انجمن جنگل‌بانی اعلام کرد که این رقم، بیان‌گر آمار رسمی در این زمینه است و بدون شک در کنار این برداشت‌ها، قطع درختان به‌طور غیرقانونی نیز در جریان است که بر میزان کل نابودی جنگل‌ها می‌افزاید. متخصصان جنگل گفته‌اند که جنگل‌های شمال ایران تاکنون به اندازه‌ای آسیب دیده‌اند که تاب این برداشت گسترده را ندارند. پیش‌بینی شده است که با ادامهٔ این روند، جنگل‌های شمال ایران به سرنوشت جنگل‌های غرب ایران دچار خواهند شد و از میان خواهند رفت. در حال حاضر تنوع زیستی و حیات وحش در جنگل‌های شمال از میان رفته است. از سوی دیگر، کارشناسان یکی از دلایل وقوع سیل‌های ویرانگر را در شمال ایران، نابودی پوشش گیاهی و بریدن درختان منطقه ارزیابی کرده‌اند.^[۸]

رئیس سازمان محیط زیست ایران نیز اعلام کرده است که در پنج دههٔ گذشته، سطح جنگلی ایران از ۱۸ میلیون هکتار به ۱۴ میلیون هکتار رسیده است و سطح جنگلی نابودشده، به بیابان تبدیل شده است.^[۹]

برآورد شده است که سالانهٔ ۶۳ هزار هکتار از جنگل‌های زاگرس و شمال ایران نابود می‌شود و دلیل آن طمع انسان‌ها و نه نیازشان است.^[۱۰]

سازمان خواربار و کشاورزی جهانی (فائو) اعلام کرده است که ایران یکی از ۷۰ کشور در حال توسعه در دنیا است که پوشش جنگلی کمی دارد و این پوشش جنگلی اندک، با سرعتی بیشتر از دیگر نقاط دنیا در حال نابودی است.^[۱۱]

• تخریب جنگل‌های مازندران به‌واسطه ساخت‌وساز
• 
• 
• 
• 

• قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگلها و مراتع
• قانون اصلاح قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگلها و مراتع
• قانون حفظ و گسترش فضای سبز و جلوگیری از قطع بی‌رویه درخت
• اساسنامه شرکت سهامی خدمات جنگلها و مراتع

• جغرافیای ایران
• بیابان‌های ایران

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Jungles of Iran». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۶ فوریه ۲۰۰۹.

• درختان و درختچه‌های ایران

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ جنگل‌های ایران موجود است.