ژئوماتیک

فنّاوری مکان‌محور (مکان‌مبنا) یا ژئوماتیک (به فرانسوی: géomatique) به مجموعه فنّاوری‌هایی گفته می‌شود که در یک یا چند مرحله شامل تهیه، ذخیره‌سازی، به‌هنگام‌سازی، بازیافت، حفظ و نگهداری، تجزیه و تحلیل (واکاوش)، کاربرد و نمایش اطلاعات مکان‌محور مؤثر هستند، ازجمله:

• فنّاوری‌های اطلاعات مکانی (ازجمله: سامانه اطلاعات مکانی (سام: GIS)، سامانهٔ اطلاعات زمین (LIS)، و حدنگار)؛
• فنّاوری‌های تعیین موقعیت و ناوبری (ازجمله: سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی (GPS))؛
• سنجش از دور (ازجمله: چندطیفی، فراطیفی، راداری)؛
• تصویرسنجی (فتوگرامتری) (ازجمله: هوایی، بردکوتاه، و پهپاد)؛
• فنّاوری‌های پویشگرهای لیزری (ازجمله لیدار)؛
• زمین‌سنجی (ژئودزی) (ازجمله: ژئودزی فیزیکی و زمین‌پویایی‌شناسی (ژئودینامیک))؛
• آب‌نگاری (هیدروگرافی)؛
• فنّاوری‌های حاصل از تلفیق موارد یادشده (ازجمله: خدمات مکان‌مبنا (LBS)).

این فنّاوری دستاورد پیشرفت‌های فنّاوری اطلاعات (انفورماتیک) در مهندسی نقشه‌برداری و علوم زمین است.

واژهٔ «ژئوماتیک» واژه‌ای مرکب است تشکیل‌یافته از «ژئو» به معنای زمین و «ماتیک» که پسوند واژهٔ «انفورماتیک» است. در تعریفی دیگر، «ماتیک» مخفف معادل «ریاضیات»^[الف] ذکر شده است و با واژهٔ ژئوانفورماتیک مترادف در نظر گرفته شده است.

ژئوماتیک با گسترهٔ وسیعی از دانش‌های مهندسی در ارتباط است که هر کدام می‌توانند برای ارائهٔ تصویری از جهان فیزیکی مورد استفاده قرار گیرند. این علوم زیرشاخه‌هایی از دانش و فنّاوری ژئوماتیک هستند:

• زمین‌سنجی (ژئودزی)
• نقشه‌برداری
• نقشه‌نگاری (کارتوگرافی و تهیهٔ اطلس‌های ملی)
• تصویرسنجی (فتوگرامتری)
• سنجش از دور
• کاداستر (حدنگاری/محدوده‌بندی)
• آب‌نگاری (هیدروگرافی)
• مکان‌یابی، ناوبری و سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی (سامج)
• سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی (سامانهٔ اطلاعات مکانی: سام)
• یکسان‌سازی نام‌های جغرافیایی
• جغرافیا

ژئوماتیک دانشی بین رشته‌ایست که کاربردهای بسیاری در علوم مختلف زمین از جمله رشته‌های زیر دارد:

• جغرافیا
• زمین‌شناسی
• اقیانوس‌نگاری (اقیانوس‌شناسی)
• محیط زیست
• مهندسی عمران
• ترابری (حمل و نقل)
• معدن
• کشاورزی
• منابع طبیعی

کاربردهای گسترده‌ای تاکنون از داده‌های مکانیِ حاصل از ژئوماتیک در زمینه‌های زیر ارائه شده است:

• مدیریت و برنامه‌ریزی کلان
• مدیریت منابع زمینی
• آمایش سرزمین و توسعه‌ی پایدار
• مدیریت بلایای طبیعی
• برنامه‌ریزی شهری و روستایی
• کشاورزی و جنگل‌داری
• عمران و آبادانی
• مقابله با و پیشگیری از سوانح، بلایا، و حوادث طبیعی
• امور دفاعی و نظامی

سازمان‌ها و، انجمن‌های علمی و صنفی فعال در حوزهٔ ژئوماتیک عبارت‌اند از:

• سازمان نقشه‌برداری کشور
• سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح
• سازمان فضایی ایران
• گروه توسعهٔ فناوری‌های ژئوماتیک، معاونت علمی و فنّاوری ریاست‌جمهوری
• انجمن علمی مهندسی نقشه‌برداری و ژئوماتیک ایران
• انجمن علمی سامانه‌های اطلاعات مکانی
• جامعهٔ مهندسان مشاور ایران

این گروه در ۲۵ دی‌ماه ۱۳۹۷ رسماً در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان آغاز به کار کرد. بنیان‌گذار و ریاست این گروه از بدو تأسیس تا کنون بر عهدهٔ دکتر یاسر ابراهیمیان قاجاری می‌باشد. مهم‌ترین ماموریت‌های این گروه عبارتند از:

• فراهم‌نمودن بستر رشد و گسترش هوشمند و جهشی فناوری‌های ژئوماتیک در کشور
• سیاستگذاری، برنامه‌ریزی راهبردی و ارزیابی پیشرفت فناوری‌های ژئوماتیک در کشور
• هماهنگی ملی و هم‌افزایی منابع و امکانات کشور برای تولید ثروت بیشینه از فناوری‌های ژئوماتیک
• کمک به ارتقای سطح علمی و فناوری به منظور کسب جایگاه بالا در منطقه و جهان
• رفع موانع و خلاءهای قانونی گسترش فناوری‌های ژئوماتیک در کشور
• حمایت از حوزه‌های فراموش شده و معطل مانده در زنجیره علم تا ثروت در فناوری‌های ژئوماتیک
• ترویج عمومی و فرهنگ‌سازی الگوهای نوین در فناوری‌های ژئوماتیک

کمیته فنی TC۲۱۱ مؤسسه جهانی استاندارد (ISO) فعالیت استانداردسازی در زمینه اطلاعات مکانی/ژئوماتیک را دنبال می‌نماید.

سازمان استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران^[۱] را در سال ۱۳۸۳ تشکیل داده است. این کمیته وظیفه اعلام رای و نظرات ایران در خصوص استانداردهای بین‌المللی در زمینه اطلاعات مکانی را بر عهده دارد. فعالیتهای این کمیته عبارتند از:

• مشارکت در تدوین و همچنین، اعلام رای و اظهار نظر در خصوص استانداردهای بین‌المللی مرتبط به فعالیت‌های کمیته ISO/TC۲۱۱
• اطلاع‌رسانی و تشویق مشارکت ملی در فعالیت‌های استانداردسازی بین‌المللی
• ارتقای سطح متخصصان کشور از طریق تعاملات بین‌المللی استانداردسازی

علاوه بر مؤسسه استاندار و تحقیقات صنعتی، معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی نیز تدوین استانداردهای مورد نیاز فعالیت‌های عمرانی نقشه‌برداری و ژئوماتیک در کشور را در قالب مجموعه^[۲] دنبال می‌نماید. سازمان نقشه‌برداری کشور نیزاز ابتدای دهه ۷۰ در زمینه تهیه استاندارهای مورد نیاز در زمینه تهیه نقشه و تولید اطلاعات مکانی این سازمان و همچنین مشارکت با معاونت امور فنی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی فعالیت می‌کند.

• انجمن علمی مهندسی نقشه‌برداری و ژئوماتیک ایران
• انجمن علوم ژئوماتیک ایران
• انجمن علمی سامانه‌های اطلاعات مکانی ایران

• کمیتهٔ استاندارد