ترکستان، قزاقستان

ترکستان Түркістан تۇرکىستان Туркестан
مقبره خواجه احمد یسوی
ترکستان موقعیت در قزاقستان
مختصات: ۴۳°۱۷′ شمالی ۶۸°۱۶′ شرقی / ۴۳٫۲۸۳°شمالی ۶۸٫۲۶۷°شرقی / 43.283; 68.267
کشور	قزاقستان
استان	ترکستان
حکومت
• Akim (شهردار)	Ashirbekov Bakitzhan Aydarhanovich
جمعیت  (۲۰۰۹)
• شهر	۲۲۷۰۹۸
• شهری	۱۴۲۸۹۹

ترکستان (به قزاقی: Түркістан، تۇرکىستان) یا حضرت ترکستان یا یَسی (شاوغر باستان) شهری در استان ترکستان کشور قزاقستان است که در سرشماری سال ۲۰۰۹ میلادی، ۱۴۲٬۸۹۹ نفر جمعیت داشته است و از دوران تاریخ باستان به‌عنوان شهر شناخته می‌شده است.^[۱]

با ارتقاء شهر چیمکند به «شهر هم‌درجه استان» و استقلال آن از حوزه اداری استان قزاقستان جنوبی، این شهر به عنوان مرکز جدید استان قزاقستان جنوبی انتخاب و نام استان نیز به استان ترکستان تغییر داده شد. در راستای سیاست‌های پانترکیستی نظربایف و دولت قزاقستان این شهر از سال ۲۰۱۸ به جای چیمکند مرکز استان قزاقستان جنوبی انتخاب و نام استان نیز به استان ترکستان تغییر داده شد.

خواجه احمد یسوی، صوفی معروف، در اسپیجاب زاده شد اما در یسی زیست و نام او نیز منسوب به همین شهر است.

یسی یکی از کهن‌ترین شهرهای کوچک در جنوب قزاقستان امروزی است که در نزدیکی چیمکند و بر کرانه رود سیردریا قرار دارد. این منطقه به‌صورت واحه‌ای در حاشیه صحرای قزل‌قوم شکل گرفت و با آبراه‌ها و کانال‌هایی که از کوه‌های قرا‌تائو (قره‌داغ) می‌آمدند، آبیاری می‌شد. موقعیت جغرافیایی آن، در مرز میان کوچ‌نشینان و ساکنان شهری آسیای میانه، باعث شد همیشه مورد توجه و رقابت فاتحان مشهور و گمنام قرار گیرد.

تاریخ‌دانان، ترکستان را با شهر کهن شاوْغَر یکی دانسته‌اند.^[۲] غر در زبان سغدی به معنی کوه است. جغرافی‌دانان عرب و ایرانی قرن چهارم/دهم میلادی از آن نام برده‌اند.

قدیمی‌ترین لایهٔ این محوطه، یک زیارتگاه احتمالاً زرتشتی بود که به قرن اول پیش از میلاد برمی‌گردد. ^[۳]

از نظر باستان‌شناسی، هستهٔ کهنِ شهر با محوطهٔ «کول‌تپه» در داخل شهر ترکستان امروزی یکی دانسته می‌شود؛ گزارش‌های کاوش می‌گویند شهر در دوره‌های مختلف با نام‌های شاوغر، سپس یَسی و نهایتاً ترکستان شناخته شده و شواهد سکه و لایه‌های قرون وسطی تأییدش می‌کند. ^[۴]

در لغت‌نامه دهخدا اشارات به این شهر این‌گونه آمده است: شاوغر: ولایتی است بر کنار ماوراءالنهر و آنجا بیابان ریگ است و از آن سوی ریگ کافر است و مردم شاوغر بیشتر کرباس‌باف باشند. ( لغت فرس اسدی ): نام ولایتی است از ماوراءالنهر که ساکنان آنجا بیشتر جولاهه باشند و بر یک طرف آن ولایت بیابان ریگ است که کافران در آن مقام دارند. ( برهان قاطع ). ولایتی است در ماوراءالنهر که از پس آن بیابانی است ریگستان که کافران در آن مقام دارند و مردم شاوغر اکثر جولاه باشند. ( فرهنگ سروری ) ( از فرهنگ اوبهی ). نام بلاد ترک است. ( از معجم البلدان ) : روزم از دردش چو نیمشب است شبم از یادش چون شاوغرا . ابوالعباس ( از لغت فرس اسدی ).»

در قرون بعد، این شهر بارها دست به دست شد: نخست در زمان سامانیان و سپس در دوران سلجوقیان، و در قرن ششم/دوازدهم، صحنه نبرد میان ترک‌ها و سامانیان بود. در دوران مغول رونق یافت و به مرکز مهم صوفیان و به‌ویژه خواجه احمد یسوی تبدیل شد که مقبره‌اش در آنجا قرار دارد. این آرامگاه بعدها زیارتگاه مهم مسلمانان و جایگاه دفن برخی از خان‌های قزاق و سلاطین ازبک شد.

از قرن نهم/پانزدهم میلادی ترکستان به عرصه اصلی رقابت تیموریان، ازبکان و قزاق‌ها بدل شد. چندین بار محاصره و تسخیر شد و بارها میان این قدرت‌ها دست به دست گشت. در قرون شانزدهم و هفدهم زیر سلطه ازبکان و قزاق‌ها بود و در قرن هجدهم استقلال نسبی داشت، اما در سده نوزدهم به تصرف روس‌ها درآمد (۱۸۶۴). پس از آن، ترکستان بخشی از امپراتوری روسیه و سپس اتحاد شوروی شد.

در قرن بیستم، شهر گسترش یافت و به یک مرکز شهری با هزاران نفر جمعیت، کارگاه‌ها، مدارس و بناهای مذهبی و تاریخی تبدیل شد. در دوران استقلال قزاقستان، دولت این کشور مرمت مقبره خواجه احمد یسوی را به‌عنوان نمادی از هویت تاریخی و فرهنگی ترک-قزاقی در دستور کار قرار داد.

• فهرست شهرهای قزاقستان

Bearman, P. J., Bianquis, Th., Bosworth, C. E., van Donzel, E., & Heinrichs, W. P. (Eds.). (2000). The Encyclopaedia of Islam. New Edition (Vol. X: T–U). Leiden: Brill. entry: Turkistan.