خط راه‌آهن تهران–مشهد

خط راه‌آهن تهران-مشهد
تمبر افتتاح خط راه‌آهن تهران-مشهد، ۱۳۳۶
اطلاعات کلی
مالک	وزارت راه و شهرسازی، ادارات کل راه‌آهن تهران، راه‌آهن شمال‌شرق ۱ و راه‌آهن خراسان
موقعیت	ایران، استان تهران، استان سمنان، استان خراسان شمالی و استان خراسان رضوی
شمار ایستگاه‌ها	ایستگاه راه‌آهن تهران ایستگاه راه‌آهن گرمسار ایستگاه راه‌‌آهن سمنان ایستگاه راه‌آهن شاهرود ایستگاه راه‌آهن جاجرم ایستگاه راه‌آهن نقاب ایستگاه راه‌آهن نیشابور ایستگاه راه‌آهن کاشمر ایستگاه راه‌آهن فریمان ایستگاه راه‌آهن مشهد
عملکرد
گونه	مسافری باری
گرداننده‌ها	راه‌آهن ایران
تاریخچه
گشایش	۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۶
فنی
طول خط	۹۲۶ کیلومتر (۵۷۵ مایل)
اندازه ریل	۱٬۴۳۵ mm (4 ft 8 1⁄2 in) ریل استاندارد

خط راه‌آهن تهران-مشهد (گرمسار-مشهد) در سال ۱۳۱۶ هجری خورشیدی، عملیات اجرایی آن به طول ۹۲۶ کیلومتر، آغاز گردید^[۱] و در سال ۱۳۳۵، اولین قطار باری در این محور راه اندازی شد. در تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۶، خط تهران-مشهد به‌طور رسمی افتتاح شد و در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۴۵، ساختمان اصلی ایستگاه راه‌آهن مشهد افتتاح گردید.^[۲][۳]

افزایش فزاینده و بیش از پیش سرعت قطارها و پیدایش قطارهای سریع، از آن رو که تشریفات و هزینه سوخت و استهلاک قطار، به مراتب کمتر از مدت زمان تشریفات و هزینه سوخت و نگهداری هواپیما است، باعث می شود در مسافت های حدود هزار کیلومتر، جابجاگری قطار جایگزین جابجایش با هواپیما شود و ترافیک پروازی کاهش یابد. در سال ۱۳۵۴ و در آستانه پنجاهمین سال بنیان‌گذاری دودمان پهلوی (۲۵۳۵ شاهنشاهی)، مقرر گردید که ریل‌راه تهران↔مشهد به‌صورت قطار های تندرو و گلوله‌ای Shinkansen-type line (شینکانسن新幹線 ژاپن و TGV فرانسه) دو لاینی رفت-آمدی اجرا گردد^[۴][۵]

افزایش فزاینده و بیش از پیش سرعت قطارها و پیدایش قطارهای سریع، از آن رو که تشریفات و هزینه سوخت و استهلاک قطار به مراتب کمتر از مدت زمان تشریفات و هزینه سوخت و نگهداری هواپیما است، باعث می شود در مسافت های حدود هزار کیلومتر، جابجاگری قطار جایگزین جابجایش با هواپیما شود و ترافیک پروازی کاهش یابد. در سال ۱۳۵۴ و در آستانه پنجاهمین سال بنیان‌گذاری دودمان پهلوی (۲۵۳۵ شاهنشاهی)، مقرر گردید که ریل‌راه تهران↔مشهد به‌صورت قطار های تندرو و گلوله‌ای Shinkansen-type line (شینکانسن新幹線 ژاپن و TGV فرانسه) دو لاینی رفت-آمدی اجرا گردد^{[۶] [۷]}

در نخستین گام از این چشم‌انداز، کاهش فوری و چشمگیر زمان سفر به مشهد با خرید چهار قطار توربویی پنج واگنه RTG ازANF-Frangeco فرانسه امکان پذیر شد. توربو ترن (Turbo Train) قطاری با با موتور توربینی و سرعت زیاد بودند که که در سال ۱۹۶۷ در خطوط ریل‌راهی بین شهری فرانسه بکار گرفته شدند و زمینه را برای ایجاد سامانه قطار تندرو فرانسه (Train à Grand Vitesse) ایجاد کردند. چهار دستگاه RTG کلاس T 2000 (نوع متناسب با سیستم ریلی ایران) با سرعت 160 km/h توسط راه‌آهن ایران از فرانسه خریداری شد و در سال ۱۳۵۵ (۲۵۳۵ شاهنشاهی) در مسیر تهران-مشهد مورد بهره‌برداری قرار گرفت. ^[۸] توربوترن‌های ایران، نخستین قطارهای مسافری سریع-سیر ایران بودند که دو مزیت بزرگ ارائه میدادند: کاهش چشمگیر زمان سفر تهران-مشهد، از بیش از 16 ساعت، به حدود 8 ساعت و 30 دقیقه. و دوم نوع سفرهای درجه یک مجلل آن، با سرویس ناهار و نوشیدنی های سبک در صندلی، که در قطارهای دیگر قابل دسترسی نبود. خدمات توسط مهمانداران آموزش دیده با لباس های شیک آبی و با دانش حداقل یک زبان خارجی انجام می شد. این قطارهای شیک و مجهز، گرچه کوپه ای نبودند، اما مسافران به واسطه پذیرائی خوب، مهمانداران حرفه ای، و محیط دلپذیر دورهمی، فاصله تهران تا مشهد را ۸ ساعته و بدون خستگی طی می‌کردند. ^{[۹] [۱۰]}

برای اینکه قطارها با سرعت 120 کیلومتر در ساعت کار کنند، لازم بود یک برنامه سریع ارتقاء مسیر و انجام برخی اصلاحات جزئی انجام شود. کار یکپارچه‌سازی، بالاست‌سازی مجدد، ترازبندی مجدد، محصور کردن مسیر در برخی از بخش‌ها، برخی از نوسازی مجدد، و ساخت جاده خدماتی، توسط شرکت فرانسوی Secmafer در مدت سه ماه انجام شد.^[۱۱]

پس از راه اندازی قطارهای تندرو توربو (نوربو ترن) در مسیر ریلی تهران↔مشهد در سال ۱۳۵۵ ه.خ. دولت ایران به دنبال کاهش زمان سفر، از هشت ساعت به چهار ساعت بود. از اینرو به مطالعه مسیر دومی مطابق با استانداردهای شینکانسن بین دو شهر پرداخت. این مطالعه توسط تیم مشاور ژاپنی راه آهن ملی ژاپن JNR 日本国有鉄道 انجام شد. گرچه توربوترن‌ها سرعت قبلی 80 کیلومتر در ساعت را به استانداردهای 160 کیلومتری رسانده بودند، اما هنوز پیچ های زیادی وجود داشت که سرعت در آنها باید به 90 کیلومتر در ساعت محدود می شد. از اینرو پیشنهادات اولیه ژاپنی ها، ارائه تعدادی مسیر قطع با مسیر دوم بود که به طور مؤثر فاصله راه آهن بین دو شهر را حدود 130 کیلومتر کاهش می داد. این تمهید، حذف گردنه ریلی بین مشهد و نیشابور (ناشی از کوهستان بینالود) بود ^[۱۲]. از اینرو و جهت جلوگیری از تخریب محیط زیست جانوری و گیاهیِ دوطرف این رشته کوه و روستاهای پیرامون (توسط فعالیتهای انسانی) مقرر گردید که این مسیر، به‌صورت تونل اختصاصی ریلی در دل کوهستان بینالود انجام شود. این تونل، از حاشیه کوهسنگی (در محل فعلی مجتمع آیه ها) شروع شده و در بوژان نیشابور ، از کوه بیرون آمده و ازآن پس تا تهران به موازات خط قدیم ادامه می یافت. ارتباط بین ایستگاه راه آهن کوهسنگی با ایستگاه فعلی راه آهن نیز توسط مسیری تونلی که از زیر خیابان دانشگاه (خط ۲ قطار شهری فعلی) عبور می یافت، انجام می پذیرفت. این مسیر جهت قطارهای مسافری و به صورت برقی بود و طبق برنامه ریزی، پروژه از تابستان سال ۱۳۵۸ شروع شده و تا پایان سال ۱۳۶۰ (۲۵۴۰ شاهنشاهی) به بهره برداری می رسید.

جهت ارتباط ریلی بین مشهد و شهرهای جنوبی خراسان بزرگ، با توجه به کاربری باری و ترانزیتی این مسیر و نیز کوهستانی بودن آن ، نیاز بود تا از کِشنده (لوکوموتیو)های دیزل استفاده گردد تا قدرت جابجایی کالاهای سنگین را داشته باشند. از اینرو این مسیرها ، به‌صورت غیربرقی طراحی گردید. این مسیر ریلی، کریدوری از کوهسنگی به پیوِژَن بود و از آنجا ، منطبق با راه ریلی موجود کنونی، به ایستگاه تربت رفته و سپس از گناباد، به دو شاخه تقسیم می گشت که یکی به کرمان و بندر عباس و دیگری به بیرجند و نهبندان ادامه می یافت. راه های ریلی برون‌مرزی (با شوروی سابق و افغانستان) نیز به دلیل حمل کالاهای سنگین و ترانزیتی بودن مسیر ، نیازمند کشنده های قدرتی دیزل بود و غیر برقی طراحی گردید. ایران قصد داشت از مشهد یک انشعاب ریلی به مرز افغانستان ببرد و سپس، به افغانستان برای طراحی و ساخت یک خط ریلی کمک کند تا ارتباط مستقیم با کابل برقرار شود. این کار مقدمه برقراری راه ریلی ایران با کابل، راولپندی، و دهلی بود. ^{[۱۳] [۱۴]}

مسیر ریلی تهران-مشهد یکی از پرترددترین مسیرهای داخلی می‌باشد که کلیه قطارهای رجا، فدک و سفیر در آن فعالیت دارند. سایر قطارهای موجود در این مسیر عبارتند قطار زندگی، سیمرغ، پردیس، فدک، سبز، غزال، نورالرضا، مهتاب، جوپار، طوس، ارم، غدیر و قطارهای اتوبوسی نگین.