دودمان نمانیچ

Nemanjić Немањић
خاندان مادر	دودمان ووکانوویچ
کشور	صربستان: شاهزاده‌نشین بزرگ صربستان پادشاهی صربستان (قرون وسطی) امپراتوری صرب
تاریخ بنیان‌گذاری	۱۱۶۶ (1166)
بنیانگذار	استفان نمانیا
آخرین حاکم	استفان اوروش پنجم صربستان
عنوان‌ها	شاهزادهٔ بزرگ (Veliki Župan / Велики Жупан) پادشاه صربستان (Kralj / Краљ) پادشاه سیرمیا امپراتور صرب‌ها (تزار، Car / Цар)
دارایی(ها)	شاهزاده‌نشین بزرگ صربستان، پادشاهی صربستان (قرون وسطی)، دوکلیا-زتا-زتا، تراونیا، دالماسی و هوم
انحلال	۱۳۷۱ به‌عنوان دودمان حاکم (نگاه کنید به فروپاشی امپراتوری صرب) ۱۴۲۳ (مرگ آخرین بازماندهٔ ذکور، یوان اوروش)
شاخه‌(های) فرعی	خاندان اشرافیِ دیانوویچ (از سوی مادر) دودمان لازارویچ (از سوی مادر) دودمان برانکوویچ (از سوی مادر)

خاندان نمانیچ (سیریلیک صربی: Немањић، جمع (دستور زبان) Немањићи؛ به لاتین صربی: Nemanjić، جمع (دستور زبان) Nemanjići، تلفظ‌شده به صورت [nɛ̌maɲitɕ]) برجسته‌ترین دودمان بومیِ صرب‌ها در صربستانِ سده‌های میانه بود. این خاندانِ شاهزاده‌نشین، پادشاهی و امپراتوری، دوازده پادشاه صرب را پدید آورد که میان سال‌های ۱۱۶۶ تا ۱۳۷۱ میلادی فرمانروایی کردند.

بنیان‌گذار این خاندان، استفان نمانیا، از تبار شاخهٔ کوچک‌تر دودمان ووکانوویچ (۱۱۰۱–۱۱۶۶ میلادی)، بود. پس از نمانیا، همهٔ پادشاهان از استفان به‌عنوان نام شخصی یا نام سلطنتی بهره بردند؛ سنتی که برای تثبیت ادعاهای سلطنتی به کار گرفته می‌شد. این پادشاهان کار خود را با عنوان شاهزادهٔ بزرگ آغاز کردند و با تاج‌گذاریِ استفان نمانیچ در سال ۱۲۱۷ میلادی، این سرزمین به مقام پادشاهی ارتقا یافت و کلیسای ارتدکس صربی در سال ۱۲۱۹ میلادی بنیان نهاده شد. در سال ۱۳۴۶ میلادی، استفان دوشان با عنوان «امپراتور صرب‌ها و یونانیان» تاج‌گذاری کرد و کلیسای اسقف‌اعظمیِ صربستان به مقام پاتریارک‌نشین صربستان (پچ) ارتقا یافت.

فرمانروایی این دودمان در صربستان با مرگ بی‌فرزندِ استفان اوروش پنجم (سلطنت ۱۳۵۵–۱۳۷۱ میلادی) در سال ۱۳۷۱ میلادی به پایان رسید. این امر به فروپاشی امپراتوری صرب انجامید. حاکمان محلی کنترل ولایات خود را در دست گرفتند. واپسین بازماندگان خاندان نمانیچ، یوان اوروش، فرمانروای تسالی و امپراتور اسمیِ امپراتوری صرب، که در حدود سال‌های ۱۴۲۲–۱۴۲۳ میلادی درگذشت، و برادر کوچک‌ترش، استفان اوروش، فرمانروای فارسال، بودند. تبار نمانیچ تنها از طریق خطوط مادری در چند خاندان صرب دیگر باقی ماند.

پیش‌زمینه

نگاره‌ای دیواری از شجرهٔ نمانیچ در صومعه اسقف بزرگ پچ

دودمان نمانیچ، نگارهٔ دیواری سدهٔ چهاردهم میلادی از ویسوکی دچانی

در سدهٔ هشتم میلادی، دودمان ولاستیمیروویچ شاهزاده‌نشین صربستان را بنیان نهاد. این حکومت پس از مرگ چاسلاو صربستان، آخرین فرمانروای شناخته‌شدهٔ خاندان ولاستیمیر، در حدود سال‌های ۹۴۰ تا ۹۶۰ میلادی، از هم پاشید و بیزانسی‌ها این منطقه را ضمیمهٔ قلمرو خود کردند و برای یک سده، تا سال ۱۰۴۰ میلادی که صرب‌ها به رهبری دودمان ووییسلاولیویچ در دوکلیا (پومورجه) شورش کردند، آن را در اختیار داشتند. در دههٔ ۱۰۹۰ میلادی، دودمان ووکانوویچ شاهزاده‌نشین بزرگ صربستان را پایه‌گذاری کرد و از میانهٔ سدهٔ دوازدهم میلادی، استاری راس به‌طور بلامنازع تحت کنترل صرب‌ها درآمد و به کانون دفاعی و اقامتگاهیِ شاهزاده‌نشین صربستان بدل شد. در سال ۱۱۶۶ میلادی، استفان نمانیا بر تخت نشست و بدین‌سان آغازگر دورانِ صربستان تحت فرمانروایی نمانیچ‌ها (شاخهٔ ووکانوویچ) شد.

صربستان تحت فرمانروایی دودمان نمانیچ

امپراتوری صرب، سال ۱۳۵۵ میلادی

صربستان در دوران دودمان نمانیچ به اوج قدرت خود رسید. پادشاهی صربستان (قرون وسطی) در سال ۱۲۱۷ میلادی اعلام شد که به تأسیس کلیسای ارتدکس صربی در سال ۱۲۱۹ میلادی انجامید. در همان سال، ساوا نخستین قانون اساسی صربستان این کشور را منتشر کرد: نوموکانون سنت ساوا. تزار استفان دوشان در سال ۱۳۴۶ میلادی امپراتوری صرب را اعلام کرد. در دوران فرمانروایی دوشان، صربستان از نظر قلمرو، سیاست و اقتصاد به اوج خود رسید، خود را جانشین امپراتوری بیزانس معرفی کرد و به قدرتمندترین دولت بالکان در آن دوران بدل شد. دوشان قانون اساسیِ گسترده‌ای موسوم به قانون دوشان وضع کرد، مسیرهای بازرگانیِ تازه‌ای گشود و اقتصاد کشور را تقویت کرد، اما یکپارچگیِ جامعهٔ آن ناتمام ماند و تا زمان تهاجم عثمانی به‌اندازهٔ کافی منسجم نشد. هویت سیاسیِ صربستان در سده‌های میانه به‌شدت تحت تأثیر فرمانروایی این دودمان و دستاوردهای آن شکل گرفت؛ دستاوردهایی که از سوی کلیسای ارتدکس صربی حمایت و ترویج می‌شدند.

استفان دوشان کوشید همراه با پاپ، جنگ صلیبی‌ای علیه ترک‌های تهدیدگر سازمان دهد، اما در دسامبر ۱۳۵۵ میلادی به‌ناگاه درگذشت. جانشین او پسرش، اوروش، ملقب به «ضعیف»، شد؛ لقبی که شاید بر وضعیت خودِ امپراتوری نیز صادق باشد، چراکه به‌آرامی به سوی پراکندگیِ فئودالی سُر خورد. این دوران با ظهور تهدیدی تازه همراه بود: امپراتوری عثمانی، که از آسیا به اروپا گسترش یافت، بیزانس را فتح کرد و سپس دیگر دولت‌های بالکان را نیز درنوردید.

اعضا

پادشاهان

دودمان نمانیچ بر سرزمین‌های صرب از حدود سال ۱۱۶۶ تا ۱۳۷۱ میلادی فرمانروایی کرد.

تصویر	عنواننام	سلطنت	یادداشت‌ها
	شاهزادهٔ بزرگ استفان نمانیا	۱۱۶۶–۱۱۹۶	نمانیا بنیان‌گذارِ نام‌آورِ دودمان نمانیچ است. او کنترل سرزمین‌های همسایه، از جمله دوکلیا، هوم و تراونیا را دوباره برقرار کرد. در سال‌های پایانی عمر، به پسرش ساوا پیوست و سوگندهای رهبانی یاد کرد و بعدها، پس از معجزات متعددِ منسوب به او که پس از مرگش رخ داد، با عنوان سنت سیمئون شناخته شد. یادداشت: دوکلیا، زاهومیه و تراونیا بازپس گرفته شدند و نمانیا با عنوان «شاهزادهٔ بزرگِ همهٔ صربستان» اعلام شد.
	شاهزادهٔ بزرگ ووکان	۱۲۰۲–۱۲۰۴	پسر ارشد استفان نمانیا. او تا سال ۱۱۹۰ میلادی، به‌عنوان شاهزادهٔ بزرگ، ملک موروثیِ «دوکلیا، دالماسی (زاهومیه)، تراونیا، توپلیتسا و هووسنو» را در اختیار داشت. او در آغاز ولیعهد بود، اما پدرش پس از کناره‌گیری از قدرت در سال ۱۱۶۶ میلادی، استفان را به‌جای او برگزید. با مرگ نمانیا، ووکان علیه برادرش دسیسه‌چینی را آغاز کرد. او در مجارستان یاری یافت و آن دو با هم استفان را به گریز به بلغارستان واداشتند. او به‌عنوان واسالِ مجارستان فرمانروایی کرد؛ نشانه‌ای از این امر، عنوانِ «پادشاه صربستان» است که امریک یکم برای خود برگزید. او در سال ۱۲۰۴ میلادی تخت را ترک کرد و همچنان بر ملک موروثی خود فرمانروایی کرد؛ او بعدها از سوی برادر سومش، ساوا، بخشوده شد.
	پادشاه ↑شاهزادهٔ بزرگ استفان نخستین‌تاج‌دار	۱۱۹۶–۱۲۰۲ ۱۲۰۴–۱۲۲۸	پسر دوم استفان نمانیا. او عنوانِ شاهزادهٔ بزرگ را در سال ۱۱۹۶ میلادی، هنگامی که پدرش برای رهبانیت کناره‌گیری کرد، به ارث برد. سلطنت او با کشمکش علیه برادرش ووکان، که استفان را به بلغارستان تبعید کرد، آغاز شد. کالویان در ازای سرزمین‌های شرقی، سپاهی از کومان‌ها در اختیار او گذاشت. این بحران زمانی پایان یافت که ساوا صلحی میان دو برادر برقرار کرد و قدرت استفان تثبیت شد. او در سال ۱۲۱۷ میلادی به عنوان پادشاه تاج‌گذاری کرد و سپس ساوا استقلال کلیسایی به دست آورد و در سال ۱۲۱۹ میلادی نخستین اسقف‌اعظم صرب‌ها شد؛ بدین‌ترتیب صربستان استقلال کامل خود را حفظ کرد.
	پادشاه استفان رادوسلاو	۱۲۲۸–۱۲۳۳	پسر استفان نخستین‌تاج‌دار. او در دوران سلطنت پدرش بر زاهومیه فرمانروایی می‌کرد و همچنین سِمَتِ فرمانداریِ زتا را نیز بر عهده داشت. او همراه پدرش، که به‌سبب بیماری در سال ۱۲۲۷ میلادی کناره‌گیری کرد و سوگندهای رهبانی یاد کرد، بنیان‌گذارِ صومعهٔ ژیچا بود. رادوسلاو از سوی عمویش، ساوا، اسقف‌اعظم صربستان، تاج‌گذاری کرد. ازدواج او با آنا دوکاینا آنجلینا ناخوشایند از آب درآمد، چراکه او اقتدار رادوسلاو را تضعیف کرد؛ رادوسلاو وفاداری مردم را از دست داد و در سال ۱۲۳۳ میلادی، شورشی علیه آنان، این زوج را به گریز به دوبروونیک واداشت.
	پادشاه استفان ولادیسلاو	۱۲۳۳–۱۲۴۳	پسر استفان نخستین‌تاج‌دار. او جانشین برادرش رادوسلاو در سال ۱۲۳۳ میلادی شد و ده سال فرمانروایی کرد، پیش از آنکه به دست برادر کوچک‌ترش، اوروش، برکنار شود. او همچنان بر زتا فرمانروایی کرد. نخستین طرح شناخته‌شدهٔ پرچم صربستان در گنجینهٔ او یافت شد.
	پادشاه استفان اوروش یکم	۱۲۴۳–۱۲۷۶	پسر استفان نخستین‌تاج‌دار. او جانشین برادرش ولادیسلاو شد. او تجارت با دوبروونیک و کوتور را تقویت کرد و بدین‌سان آغازگر دورانی از شکوفایی اقتصادی شد. در سال ۱۲۵۳ میلادی جنگی علیه دوبروونیک درگرفت که در سال ۱۲۵۴ میلادی با صلح پایان یافت، و در دههٔ ۱۲۶۰ میلادی جنگ دومی آغاز شد که در سال ۱۲۶۸ میلادی به پایان رسید. اوروش بی‌درنگ رو به مجارستان کرد و با موفقیت ماچوا را تصرف کرد، اما اسیر شد و صلح میان دو پادشاه از طریق ازدواج دراگوتین و کاترین، دختر ایشتوان پنجم، تضمین شد. پسر ارشد او، دراگوتین، می‌بایست جانشین سلطنتش می‌شد، اما اوروش استفان میلوتین، پسر کوچک‌تر، را به‌عنوان جانشین ترجیح داد. او در سال ۱۲۷۶ میلادی به دست استفان دراگوتین برکنار شد.
	پادشاه استفان دراگوتین	۱۲۷۶–۱۲۸۲ ۱۲۸۲–۱۳۱۶	پسر استفان اوروش یکم. او پس از نبرد گاتسکو، با یاریِ خاندان سلطنتیِ مجارستان (از راه ازدواج با کاترین مجارستانی)، پدرش را برکنار کرد. او در سال ۱۲۸۲ میلادی زخمی شد و فرمانروایی عالی را به برادر کوچک‌ترش، میلوتین، سپرد، اما همچنان بر قلمرویی که بعدها به پادشاهی سیرمیا بدل شد، با پایتختِ بلگراد، فرمانروایی کرد. میلوتین روابط با امپراتور بیزانس را تقویت کرد و از واگذاریِ فرمانروایی به ولادیسلاو دوم (پسر دراگوتین) خودداری کرد که این امر به شکافی در پادشاهی انجامید. دراگوتین همچنان بر مرز شمالی در اتحاد با مجارستان فرمانروایی کرد، اما در سال‌های پایانی عمر، دوباره با صربستان پیوند برقرار کرد و به‌عنوان واسال عمل کرد.
	پادشاه استفان میلوتین	۱۲۸۲–۱۳۲۱	پسر استفان اوروش یکم. او جانشین برادرش دراگوتین شد. با به‌قدرت‌رسیدنش، بی‌درنگ رو به مقدونیه کرد و بخش شمالی آن را همراه با اسکوپیه، که پایتختش شد، تصرف کرد. او تا اعماق سرزمین‌های بلغارستان پیش رفت و شمال آلبانی و تا کاوالا را تصرف کرد. او همچنین ویدینِ بلغارستان و سپس دراج (آلبانی) را نیز گرفت. او پس از انعقاد صلح با بیزانسی‌ها در سال ۱۲۹۹ میلادی، در جنگی جانشینی با دراگوتین درگیر شد. میلوتین در نبرد گالیپولی بیزانسی‌ها را در برابر ترکان عثمانی یاری کرد که به پیروزی انجامید. با مرگ دراگوتین، میلوتین بیشتر سرزمین‌های او همراه با بلگراد را زیر فرمانروایی خود درآورد؛ در همان سال، پسرش استفان دچانسکی کوشید او را برکنار کند که به تبعید وی به قسطنطنیه انجامید. در سال ۱۳۱۹ میلادی، مجارستانی‌ها همهٔ سرزمین‌های دراگوتین را، جز ناحیه برانیچوو، تصرف کردند. یادداشت: سیرمیا مستقل می‌شود و توسط ولیعهد نخستین اداره می‌شود: پادشاه سیرم (پادشاه صرب‌ها) استفان ولادیسلاو دوم ۱۳۱۶–۱۳۲۵ پسر دراگوتین.
	پادشاه استفان کنستانتین	۱۳۲۱–۱۳۲۲	پسر کوچک‌تر استفان میلوتین که در سال ۱۳۲۲ میلادی به دست برادر بزرگ‌ترش، استفان دچانسکی، شکست خورد.
	پادشاه استفان دچانسکی اهل دچانی	۱۳۲۲–۱۳۳۱	برادر بزرگ‌تر استفان کنستانتین.
	امپراتور ↑پادشاه استفان دوشان توانمند	۱۳۳۱–۱۳۵۵	پسر استفان دچانسکی. او فرماندهی نظامیِ بسیار چیره‌دست بود و در بیست‌سالگی بوسنی و بلغارستان را شکست داد. از آنجا که پدرش فاتحی توانمند نبود، دوشان او را از تخت برکنار کرد. دوشان قلمرو کشور را دو برابر کرد و سرزمین‌های بیزانسی را تا پلوپونز تصرف کرد. او در سال ۱۳۴۶ میلادی به‌عنوان امپراتور تاج‌گذاری کرد. امپراتوری صرب شکوفا شد و او در سال ۱۳۴۹ میلادی قانون اساسیِ قانون دوشان را وضع کرد.
	امپراتور استفان اوروش پنجم ضعیف	۱۳۵۵–۱۳۷۱	پسر استفان دوشان، که با عنوان پادشاه راشیا (۱۳۴۶–۱۳۵۵) تاج‌گذاری کرد و پس از مرگ دوشان در سال ۱۳۵۵ میلادی جانشین او به‌عنوان امپراتور شد. لقب او به‌سبب «فرمانروایی ضعیفش» بر او نهاده شد. یادداشت: تلاش‌های جانشینی (امپراتوران اسمی): دسپوتیت اپیروس سیمئون اوروش عموی اوروش پنجم. او در سال ۱۳۴۸ میلادی به فرمانداریِ مناطقِ فتح‌شدهٔ جنوب‌غربی منصوب شد و تا سال ۱۳۵۵ میلادی، هنگامی که شوهرخواهرش، نیکفوروس دوم اورسینی، بازگشت و حمایت گرد آورد، فرمانروایی کرد. نیکفوروس در سال ۱۳۵۹ میلادی کشته شد و سیمئون فرمانروایی خود را تا مرگش در سال ۱۳۷۱ میلادی ادامه داد. او در سال ۱۳۵۶ میلادی خود را «امپراتور صرب‌ها و یونانیان» اعلام کرد، هرچند این کار برخلاف خواست اشراف صربستانِ اصلی و مقدونیه بود. پس از تهاجمی ناکام به زتا، از اندیشهٔ فرمانروایی بر صربستان دست کشید. فرمانروای اپیروس و تسالی یوان اوروش پسر سیمئون اوروش. جانشین پدرش با عنوان اسمیِ «امپراتور صرب‌ها و یونانیان» شد و از ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۳ میلادی بر منطقه‌ای از اپیروس و تسالی فرمانروایی کرد، پیش از آنکه سوگندهای رهبانی یاد کند. در سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۵ میلادی، به خواهرش، امپراتریس ماریا آنجلینا دوکاینا پالئولوگینا، در ادارهٔ اپیروس یاری رساند (او بیوهٔ توماس دوم پرلیوبوویچ، دسپوت اپیروس در سال‌های ۱۳۶۷–۱۳۸۴ میلادی، بود).

صومعه‌های ساخته‌شده

نشان خانوادگیِ منسوب به دودمان نمانیچ در نشان‌نامهٔ فویینیتسا، برگرفته از نشان‌نامهٔ اوهموچویچ (اواخر سدهٔ شانزدهم میلادی). عقاب دوسر در پرچمِ پادشاهیِ سده‌های میانهٔ صربستان توسط آنجلینو دولچرت (سال ۱۳۳۹ میلادی) گواهی شده است.

دودمان نمانیچ نقشی محوری در گسترش مسیحیت ارتدکس شرقی در سراسر بالکان ایفا کرد. حامیانِ کلیدیِ کلیسای ارتدکس صربی، یعنی فرمانروایان نمانیچ، در ساخت و وقفِ شمار بسیاری از مجموعه‌های صومعه‌ای نقش اساسی داشتند و بدین‌سان هویت دینی و فرهنگی را در صربستانِ سده‌های میانه تقویت کردند. تعهد آنان به آیین ارتدکس، سهمی چشمگیر در جایگاه آنان به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین دودمان‌های تاریخ صربستان داشت.

میراث معماری و فرهنگیِ دورانِ نمانیچ، در شبکهٔ گستردهٔ صومعه‌هایی که همچنان به‌عنوان بناهای یادمانیِ تاریخی و دینیِ حیاتی به کار می‌روند، آشکار است. از نمونه‌های برجستهٔ آن می‌توان به میراث‌های جهانیِ یونسکو نظیر دیر استودنیچا، صومعه گراچانیتسا، صومعهٔ هیلاندار، جورجویی استوپووی، سوپوچانی، ویسوکی دچانی، صومعه اسقف بزرگ پچ و بانوی ما از لیویش اشاره کرد.

از دیگر صومعه‌های برجسته می‌توان به صومعهٔ ژیچا، صومعهٔ بانیسکا، صومعهٔ میله‌شوا، صومعهٔ گراداتس، صومعهٔ موراچا، صومعهٔ فرشتگان مقدس، صومعهٔ ماتیچه، کلیسای سنت آخیلیوس اریلیه و بسیاری دیگر اشاره کرد.

دیگر اعضا

• جورجه نمانیچ (۱۲۰۸–۱۲۴۳)، پادشاه (اسمی) زتا
• استفان ولادیسلاو دوم، پادشاه سیرمیا، (سلطنت ۱۳۲۱–۱۳۲۵)

در فرهنگ عامه

• رمانِ تاریخیِ سه‌جلدیِ «Car Dušan» نوشتهٔ دکتر ولادان جورجویچ (۱۸۷۵ میلادی) داستان امپراتور دوشان را روایت می‌کند.
• رمان تاریخیِ «Stefan Dušan» نوشتهٔ اسلاوومیر ناستاسیویچ (۱۹۸۷ میلادی) روایتی دیگر از امپراتور دوشان است.
• رمان تاریخیِ «Dušan Silni» («دوشانِ بزرگ») نوشتهٔ میله کوردیچ (۲۰۰۲ میلادی).
• رمان «Izvori - Roman o Nemanji i Svetom Savi» («سرچشمه‌ها - داستانِ نمانیا و سنت ساوا») نوشتهٔ میلان میلتیچ (۲۰۱۲ میلادی)، به‌تصویرکشیدنِ استفان نمانیا و پسرش، ساوا.
• رمانِ «Gora Preobraženja» نوشتهٔ لیلیانا هابیانوویچ جوروویچ (۲۰۱۵ میلادی) داستان ساوا را روایت می‌کند.
• مجموعهٔ تلویزیونیِ «Nemanjići - rađanje kraljevine» (۲۰۱۷ میلادی) (دودمان نمانیچ: تولد پادشاهی) روایتگر فرمانروایی پادشاه استفان نخستین‌تاج‌دار، نخستین پادشاه صربستان، است.
• https://www.zaduzbine-nemanjica.rs/zaduzbine-nemanjica.htm

جستارهای وابسته

• دودمان لازارویچ

منابع

• Angold, Michael (2011). "The Latin Empire of Constantinople, 1204–1261: Marriage Strategies". Identities and Allegiances in the Eastern Mediterranean after 1204. Farnham: Ashgate Publishing Limited. pp. 47–68. ISBN 978-1-4094-1098-0.
• Bataković, Dušan T., ed. (2005). Histoire du peuple serbe [History of the Serbian People] (in French). Lausanne: L’Age d’Homme. ISBN 9782825119587.
• Beckwith, John (1986). Early Christian and Byzantine Art (2nd ed.). Harmondsworth: Penguin. ISBN 0-300-05296-0.
• Ćirković, Sima (2004). The Serbs. Malden: Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-4291-5.
• Ćirković, Sima (2014) [1964]. "The Double Wreath: A Contribution to the History of Kingship in Bosnia". Balcanica (45): 107–143. doi:10.2298/BALC1445107C.
• Curta, Florin (2006). Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81539-0.
• Curta, Florin (2019). Eastern Europe in the Middle Ages (500-1300). Leiden and Boston: Brill. ISBN 9789004395190.
• Dvornik, Francis (1962). The Slavs in European History and Civilization. New Brunswick: Rutgers University Press. ISBN 978-0-8135-0799-6. {{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک)
• Ferjančić, Božidar; Maksimović, Ljubomir (2014). "Sava Nemanjić and Serbia between Epiros and Nicaea". Balcanica (45): 37–54. doi:10.2298/BALC1445037F. hdl:21.15107/rcub_dais_12894.
• Fine, John V. A. Jr. (1991) [1983]. The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press. ISBN 0-472-08149-7.
• الگو:The Late Medieval Balkans
• Gavrilović, Zaga (2001). Studies in Byzantine and Serbian Medieval Art. London: The Pindar Press. ISBN 978-1-899828-34-0.
• Ivić, Pavle, ed. (1995). The History of Serbian Culture. Edgware: Porthill Publishers. ISBN 978-1-870732-31-4.
• Jireček, Constantin (1911). Geschichte der Serben. Vol. 1. Gotha: Perthes.
• Jireček, Constantin (1918). Geschichte der Serben. Vol. 2. Gotha: Perthes.
• Kalić, Jovanka (2017). "The First Coronation Churches of Medieval Serbia". Balcanica (48): 7–18. doi:10.2298/BALC1748007K. hdl:21.15107/rcub_dais_4886.
• Krstić, Aleksandar R. (2016). "The Rival and the Vassal of Charles Robert of Anjou: King Vladislav II Nemanjić". Banatica. 26 (2): 33–51.
• Marjanović-Dušanić, Smilja (2006). "Lʹ idéologie monarchique dans les chartes de la dynastie serbe des Némanides (1168-1371): Étude diplomatique". Archiv für Diplomatik: Schriftgeschichte, Siegel- und Wappenkunde. 52: 149–158. doi:10.7788/afd.2006.52.jg.149. S2CID 96483243.
• McDaniel, Gordon L. (1984). "On Hungarian-Serbian Relations in the Thirteenth Century: John Angelos and Queen Jelena" (PDF). Ungarn-Jahrbuch. 12 (1982-1983): München, 1984: 43–50.
• McDaniel, Gordon L. (1986). "The House of Anjou and Serbia". Louis the Great: King of Hungary and Poland. Boulder: East European Monographs. pp. 191–200. ISBN 978-0-88033-087-9.
• Nicol, Donald M. (1993) [1972]. The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-43991-6.
• Obolensky, Dimitri (1974) [1971]. The Byzantine Commonwealth: Eastern Europe, 500-1453. London: Cardinal. ISBN 978-0-351-17644-9.
• Orbini, Mauro (1601). Il Regno de gli Slavi hoggi corrottamente detti Schiavoni. Pesaro: Apresso Girolamo Concordia.
• Орбин, Мавро (1968). Краљевство Словена. Београд: Српска књижевна задруга.
• Ostrogorsky, George (1956). History of the Byzantine State. Oxford: Basil Blackwell.
• Popović, Danica (2019). "On Two Lost Medieval Serbian Reliquaries: The Staurothekai of King Stefan Uroš I and Queen Helen". Balcanica (50): 39–55. doi:10.2298/BALC1950039P. hdl:21.15107/rcub_dais_7795. S2CID 226868916.
• Popović, Marko (1999). Tvrđava Ras [The Fortress of Ras] (in Serbian). Belgrade: Archaeological Institute. ISBN 9788680093147.
• Popović, Svetlana (2002). "The Serbian Episcopal sees in the thirteenth century". Старинар (51: 2001): 171–184.
• Porčić, Nebojša (2016). "Information on Travel of Nemanjić Embassies: Content and Context". Balcanica (47): 97–118. doi:10.2298/BALC1647097P.
• Samardžić, Radovan; Duškov, Milan, eds. (1993). Serbs in European Civilization. Belgrade: Nova, Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies. ISBN 9788675830153.
• Sedlar, Jean W. (1994). East Central Europe in the Middle Ages, 1000-1500. Seattle: University of Washington Press. ISBN 978-0-295-80064-6.
• Soulis, George Christos (1984). The Serbs and Byzantium during the reign of Tsar Stephen Dušan (1331-1355) and his successors. Washington: Dumbarton Oaks Library and Collection. ISBN 978-0-88402-137-7.
• Stanković, Vlada, ed. (2016). The Balkans and the Byzantine World before and after the Captures of Constantinople, 1204 and 1453. Lanham, Maryland: Lexington Books. ISBN 978-1-4985-1326-5.
• Stephenson, Paul (2000). Byzantium's Balkan Frontier: A Political Study of the Northern Balkans, 900-1204. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-77017-0.
• Stojkovski, Boris; Kartalija, Nebojša (2019). "Serbia through the eyes of contemporary western travelers in the age of Nemanjić Dynasty (1166–1371)" (PDF). Deseti međunarodni interdisciplinarni simpozijum Susret kultura: Zbornik radova. Novi Sad: Filozofski fakultet. pp. 305–321.

پیوند به بیرون

• Nemanjić dynasty dinastija-nemanjic.weebly.com (به صربی)
• Serbian Medieval History بایگانی‌شده در ۲۰۱۶-۱۱-۰۱ توسط Wayback Machine www.blagofund.org