دینگ بابکان

دینگ
بانبشنان بانبشن «شهبانوی شهبانوان» «ملکه ملکه‌ها»
تاج‌گذاری اردشیر در نقش رجب. دینگ در سمت راست تصویر دیده می‌شود.
زاده	استان پارس
فرزند(ان)	احتمالاً شاپور یکم[۱][۲]
دودمان	خاندان ساسان
پدر	بابک

دینَگ بابکان (پارسی میانه: Dēnag) یک شهبانوی (بانبشن) ساسانی در سدهٔ سوم میلادی بود. او همسر و احتمال کم خواهر شاهنشاه ساسانی، اردشیر بابکان بود.^[۳][۴]

دینگ بابکان دختر بابک، حاکم محلی در پارس بود؛ برادرانش شاپور، اردشیر بابکان و بلاش بودند. او بعداً طبق قانون زرتشتی خویدوده همسر اردشیر بابکان شد.^[۵] البته دلیل رد کردن اینکه خواهر اردشیر بوده شهبازی این گونه مینویسد :

در کتیبه سه زبانه شاپور یکم بر دیوار بنای هخامنشی در نقش رستم (که به غلط به کعبه زرتشت مشهور شده است) آمده است که شاپور برای عده ای آمرزش خواست و به گروهی خیریه بخشید. در میان آنان از «دینَک، ملکه ملکه ها» یاد شده است که «خواهر شاه اردشیر» بود، و از «دخترمان ملکه ملکه ها آدُر اناهید» سخن رفته است. این تعاریف باعث شد که عده ای دینک را خواهر و همسر اردشیر بدانند و آدر اناهید را دختر و همسر شاپور (من جمله ماری لوئیز شومان در مقاله در باب چند زن نامبرده شده در کتیبه سه زبانی شاپور یکم بر کعبه زرتشت، و هینتس، در کتاب یافته ها و پژوهشهایی از ایران کهن، ص ۱۲۴ و بعد). اما چنان که ماریق، هارماتا و ژینو نشان داده اند این انتساب ها از مقوله خیالپردازی است (رک. آدر اناهید، به قلم فیلیپ ژینو در دانشنامه ایرانی، ج۱، ص۴۷۲).

البته خواهر نامیدن میتواند برگرفته از رسم و رسومات سلوکی باشد باشد که به تعارف به ملکه خود میگفتند همسر و خواهر شاه شهبازی میگوید :^[۶]

(به هر حال «دختر» فقط یکی از معانیِ مرسوم آن اصطلاح بوده است و پس به هیچ روی نمی توان گزارشی چون «داریوش سوم با دختر خود ازدواج کرد» را به معنی تحت اللفظی آن گرفت، بلکه بسیار محتمل است که اصل آن چنین می بوده است: داریوش سوم با «شاهزاده خانم فلانی» زناشویی کرد. از همه جالبتر واژه یونانی اَدِلفِه است که در دوره یونانگرایی رسم شده است و سلوکیان و اشکانیان در نوشته های رسمی خود «همسر» خود را به تعارف «همسر و خواهر» (ادلفه) می خوانده اند (رک. مینز، ص۳۹). به عبارت دیگر، در این دوره ها لقب ملکه ممالک ادلفه بوده است که «همسر و خواهر» شاه معنی می داده است، و این امر از نمونه های فراوانی که داریم بسیار آشکار است. مشهورترین نمونه آن کتبه های آنتیوخوس سوم سلوکی و زن او لائودیسه است. هر کسی چند کلمه از تاریخ بداند، می داند که لائودیسه همسر آنتیوخوس سوم دختر پادشاه ایرانی زادۀ پنتوس (در جنوب دریای سیاه) بود و پدر او مهرداد (یکم) نام داشت و هیچ پیوند نزدیکی او را با آنتیوخوس سوم، که پسر سلوکوس دوم بود، وصل نمی کرد (پلی بیوس، تاریخ، ج۵، فصل ۴۳، بندهای ۱ تا ۴، و زَی بِرت، ص ۶۰). مع هذا آنتیوخوس در کتیبه های خود این لائودیسه را «خواهر و همسر» خود خوانده است (شروین- وایت- کورت، ص۲۰۴) و لائودیسه هم در کتیبه ای آنتیوخوس را «برادر و همسر» خود نامیده (همان منبع، ص۱۲۷). این تعبیر یک تعارف بیش نیست و فقط و فقط جنبه تشریفاتی دارد یعنی در دربار سلوکی ملکه از امتیازات دختر شاه و امتیازات زن شاه برخوردار می شده است)^[۷]

او لقب «بانبِشنان بانبِشن» (شهبانوی شهبانوان) داده شد و گمان می‌رود که او در سمت راست سنگ‌نگارهٔ تاج‌گذاری اردشیر در نقش رجب حضور داشته باشد. او پس از مرگ اردشیر در سال ۲۴۲ لقب بانبشنان بانبشن را از دست داد. ^[۵]

مُهری از دینگ بر جای مانده‌است که تصویر نیم‌تنه او با اسم و لقبش بانبشنان بانبشن (شهبانوی شهبانوان یا ملکه ملکه‌ها) به حروف پهلوی در آن کنده شده‌است. این بانو با چهره‌ای زیبا و مصصم، تاجی بر سر دارد که برفراز آن موهایش با نوار کوچکی بسته شده‌است. گوشواره‌ای که دارای سه مروارید است در گوش و گلوبند مرواریدی در گردنش دیده می‌شود و موهای مجعدش به چندین رشته بافته شده. تاج دایره‌ای او دارای لبه‌ای است که با جواهرات تزئین شده‌است.^[۸]

پژوهشگران در مورد مالکیت این مهر اختلاف نظر دارند. بیشتر محققان آن را متعلق به دینگ بابکان می‌دانند. علیرضا شاپور شهبازی، ارنست هرتسفلد و فیلیس اکرمن از جمله کسانی هستند که این مهر را از آن دینگ، همسر یزدگرد دوم و مادر هرمز و پیروز می‌دانند.^[۹]

• کریستین سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان، ترجمهٔ رشید یاسمی. چاپ پنجم. تهران: انتشارات امیرکبیر ۱۳۶۷