رتوریوس
رتوریوس (به یونانی: Ῥητόριος؛ به لاتین: Rhetorius؛ معروف به رتوریوس مصری) اختربین یونانی دوران باستان پسین بود. او را واپسین نمایندۀ برجستۀ سنت اختربینی یونانی‌مآب–بیزانسی می‌دانند؛ سنتی که آن را در مجموعه‌ای گرد آورد و دست‌کم ۱۱۷ فصل به همراه گزیده‌هایی از آن بر جای مانده است.
این اثر بیش از هر چیز بر پایۀ آموزه‌های آنتیکوس آتنی و تئوکروس بابلی استوار است و افزون بر آن از نوشته‌های بطلمیوس، وتیوس والنس، یولیانوس لاودیکیه‌ای و نیز شرح منسوب به المپیودوروس جوان بر رسالۀ مقدمات اثر پائولوس اسکندرانی بهره می‌گیرد. نویسنده‌ای ناشناس در عصر بیزانس در سال ۸۸۴ میلادی خلاصه‌ای از این اثر گرد آورد،[۱] که به مجموعۀ خطی بیزانسی موسوم به سنتگما لورنتیانوم راه یافت و در آغاز سدۀ یازدهم میلادی مورد استفادۀ دموفیلوس قرار گرفت. بازتاب‌های دیگری از کار او در رسالۀ گمنامی با عنوان «دربارۀ ستارگان ثوابت و درجات طلوع آن‌ها در برج‌ها»—که گمان می‌رود متن یونانی آن به سدۀ دهم تعلق داشته باشد—دیده می‌شود. همچنین در سدۀ دوازدهم، این دانشنامۀ نجومی پایۀ منظومۀ آموزشی «مقدمه‌ای بر نجوم» اثر یوحنا کاماتروس شد.
نوشته‌های رتوریوس گواهی مهم بر تداوم و بقای شگردهای پیچیده‌تر و ناشناخته‌تر احکام نجوم وتیوس والنس است؛ اختربین اهل عملی که روش‌های او تا حدی با شیوه‌های شناخته‌شده‌تر کلودیوس بطلمیوس تفاوت داشت. از جملۀ این موارد می‌توان به تلقی او از سهم سعادت (سهم بخت) در جایگاه طالع—بسیار شبیه به رویکرد والنس در کار با سهام—و نیز به‌کارگیری حیّز در پیوند با سهام اشاره کرد. افزون بر این، رتوریوس به بررسی سامانه‌های روزگار پایانی روم در زمینۀ خداوندگاران زمان (صاحبان دور) می‌پردازد؛ جستاری که بعدها به دست ایرانیان ساسانی، عرب‌ها و اروپاییان سده‌های میانه گسترش چشمگیری یافت. رتوریوس حلقۀ پیوند آموزنده‌ای میان سنت کهن‌تر هلنیستی و شیوه‌های دوره‌های اسلامی و سده‌های میانۀ پس از خود به‌شمار می‌رود.
دربارۀ جزئیات زندگی رتوریوس دانسته‌هایی در دست نیست. حتی روشن نیست که آیا «رتوریوس» نام واقعی او بوده یا خیر (این واژه در یونانی به معنای «خطیب» یا «سخنور» است). از آنجا که شماری از زایچه‌های موجود در اثر او متعلق به اوایل سدۀ ششم میلادی است، این تاریخ مبدأ زمانی کهن‌ترین دورۀ فعالیت او به‌شمار می‌رود. دیوید پینگری تاریخ یکی از زایچه‌های رتوریوس را ۲۴ فوریه ۶۰۱ میلادی می‌داند و بدین ترتیب دورۀ زندگی او را به اوایل سدۀ هفتم میلادی می‌رساند.[۲] با این حال، به باور جیمز هرشل هولدن، این زایچه به فرد خاصی تعلق ندارد و تنها یک نمونۀ آموزشی و فرضی است؛ بنابراین تاریخ محتمل‌تر برای تدوین مجموعۀ رتوریوس همان اوایل سدۀ ششم میلادی است.[۳] رتوریوس که گاه «رتوریوس مصری» نیز خوانده می‌شود، به احتمال فراوان در اسکندریه فعالیت می‌کرده و بدین ترتیب، دوران کار او پیش از فتح این شهر به دست اعراب در سال ۶۴۲ میلادی بوده است.
دیوید پینگری در مقالۀ خود با عنوان «از اسکندریه به بغداد و بیزانس» (۲۰۰۱)، رتوریوس را حلقه‌ای کلیدی در انتقال دانش احکام نجوم دوران هلنیستی به حوزۀ عربی–سریانی در اواخر دوران باستان و سپس راهیابی آن از طریق ترجمه‌های لاتین و یونانی به اختربینی اروپایی می‌داند.[۴]
نسخه‌ها
- دست‌نوشته‌ها
عنوان و محتوای دست‌نوشته‌ها:[۵]
- دست‌نوشتۀ A (نسخۀ پاریسی یونانی ۲۵۰۶): فصل‌های گوناگون در برگ‌های ۱ تا ۲۴؛ همچنین نسخه‌های رونویسی‌شده از آن در دست‌نوشتۀ ۲۴۲۴ پاریس.
- دست‌نوشتۀ B (نسخۀ برلین ۱۷۳): ۲ فصل (تئوکروس بابلی) در برگ‌های ۱۳۹ تا ۱۴۵ رویی.
- دست‌نوشتۀ L (نسخۀ لورنتسیانوس ۲۸٫۳۴): فصل‌های ۱ تا ۵۳ در برگ‌های ۸۴ تا ۹۳ پشت.
- دست‌نوشتۀ P (نسخۀ پاریسی یونانی ۲۴۲۵): فصل‌های ۱ تا ۱۱۷ در برگ‌های ۷۶ تا ۱۴۱ رویی.
- دست‌نوشتۀ V (نسخۀ مارچینوس یونانی ۳۳۵): فصل‌های ۳، ۴، ۷ (ناقص)، ۸ (ناقص)، ۱۷، ۲۱، ۲۳ تا ۴۴، ۴۶، ۴۷، ۹۹ تا ۱۰۲، ۱۰۴ و خلاصۀ چهارم.
- چاپ‌های متنی
- فهرست نسخه‌های خطی اختربینان یونانی (CCAG). جلد ۱ (۱۸۹۸)، صص ۱۴۰–۱۶۴؛ جلد ۷ (۱۹۰۸)، صص ۱۹۲–۲۲۶ (نسخه‌بدل‌ها جلد ۵، بخش ۴ (۱۹۴۰)، صص ۱۲۲–۱۳۳)؛ جلد ۸، بخش ۴ (۱۹۲۱)، صص ۱۱۵–۲۲۵؛ جلد ۸، بخش ۱ (۱۹۲۹)، صص ۲۲۰–۲۴۸؛ جلد ۵، بخش ۴ (۱۹۴۰)، صص ۱۳۳–۱۵۵.
- ولفگانگ هوبنر: درجات و حدود برج‌های دوازده‌گانه: رسالۀ ناشناس دربارۀ ستارگان ثوابت و درجات طلوع آن‌ها در برج‌ها. ۲ جلد. توبنر، اشتوتگارت و لایپزیگ ۱۹۹۵، جلد ۱، صص ۱۲۶–۱۲۷ (و شرح در جلد ۲، صص ۹۴–۱۰۳)؛ جلد ۱، صص ۲۲۱–۲۵۱ (و شرح در جلد ۲، صص ۱۹۸–۲۲۱).
- دیوید پینگری، اشتفان هایلن: مجموعۀ احکام نجوم منسوب به رتوریوس: کتاب‌های ۵ و ۶. ۲ جلد. دگرویتر، مونیخ ۲۰۱۵.
- ترجمۀ انگلیسی
- جیمز هرشل هولدن: رتوریوس مصری: دانشنامۀ احکام نجوم مشتمل بر تبیین و روایت سراسر هنر اختربینی. اتحادیۀ آمریکایی اختربینان، تمپی، آریزونا ۲۰۰۹.
منابع برای مطالعۀ بیشتر
- ولادیمیر بنشویچ: ردپای آثار رتوریوس مصری، لیویوس آندرونیکوس و اووید در ترجمه‌های اسلاوی کهن. در: نشریۀ بیزانس. جلد ۲۵، ۱۹۲۵، صص ۳۱۰–۳۱۲.
- فرانتس بول: صور فلکی: متون تازۀ یونانی و پژوهش‌هایی در تاریخ پیکرهای آسمانی. توبنر، لایپزیگ ۱۹۰۳، صص ۵–۲۱.
- کریس برنان: احکام نجوم هلنیستی: بررسی بخت و تقدیر. انتشارات امور فاتی، ۲۰۱۷، صص ۱۲۱ به بعد.
- ویلهلم گوندل، هانس گئورگ گوندل: ادبیات احکام نجوم در روزگار باستان و تاریخ آن. اشتاینر، ویسبادن ۱۹۶۶، صص ۲۴۹–۲۵۱.
- لِوِنته لازلو: رتوریوس، منجم زنون و دانشنامۀ نجومی سدۀ ششم. در: دامبارتن اوکس پیپرز. جلد ۷۴، ۲۰۲۰، صص ۳۲۹–۳۵۰.
- دیوید پینگری: آنتیکوس و رتوریوس. در: فیلولوژی کلاسیک. جلد ۷۲، شمارۀ ۳، ژوئیه ۱۹۷۷، صص ۲۰۳–۲۲۳.
- دیوید پینگری: اختربینی کلاسیک و بیزانسی در ایران عصر ساسانی. در: دامبارتن اوکس پیپرز. جلد ۴۳، ۱۹۸۹، صص ۲۲۷–۲۳۹.
- دیوید پینگری: از اسکندریه به بغداد و بیزانس: انتقال دانش نجوم. در: نشریۀ بین‌المللی سنت کلاسیک. جلد ۱، شمارۀ ۸، ۲۰۰۱، صص ۳–۳۷.
پیوند به بیرون
- رتوریوس مصری، در وبگاه اختربینی هلنیستی نوشتۀ کریس برنان
منابع
- ↑ CCAG 5,1 (1904), S. 217.
- ↑ David Pingree: Classical and Byzantine Astrology in Sassanian Persia. In: Dumbarton Oaks Papers Bd. 43 (1989), S. 232.
- ↑ James Herschel Holden: Rhetorius the Egyptian. Tempe 2009, S. 158.
- ↑ Vgl. تبارشناسی دست‌نویس‌ها در: David Pingree: From Alexandria to Baghdād to Byzantium. 2001, S. 37.
- ↑ James Herschel Holden: Rhetorius the Egyptian. Tempe 2009, S. xii f.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Rhetorius». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
- اختربینان سده ۶ (میلادی)
- درگذشتگان سده ۷ (میلادی)
- زادگان سده ۶ (میلادی)
- نویسندگان سده ۷ (میلادی) اهل امپراتوری روم شرقی