وتیوس والنس
وتیوس والنس (انگلیسی: Vettius Valens (۸ فوریهٔ ۱۲۰ – حدود ۱۷۵ میلادی) اختربینی یونانی‌مآب در سدهٔ دوم میلادی و از معاصران اندکی جوان‌ترِ کلودیوس بطلمیوس بود.
اثر اصلی والنس کتاب مجموعه (لاتین: Anthologia) است که در ده مجلد و به یونانی کوینه، تقریباً میان سال‌های ۱۵۰ تا ۱۷۵ میلادی، نوشته شد. مجموعه طولانی‌ترین و مفصل‌ترین رسالهٔ باقی‌مانده دربارهٔ اختربینی از آن دوره است. والنس که اختربینی حرفه‌ای بود، بیش از صد زایچهٔ نمونه از پرونده‌های کاری خود را در این کتاب آورده است.
زندگی
والنس زادهٔ انطاکیه بود، اما ظاهراً برای یافتن آموزه‌های خاص اختربینی و بهبود شیوهٔ کار خود، سفرهای بسیاری در مصر روم انجام داد. در آن هنگام، اسکندریه همچنان جایگاه شماری از اختربینان وابسته به سنت‌های کهن بابلی، یونانی و مصری بود. او بخش بزرگی از آموزه‌هایی را که از این سنت‌ها و تجربه‌های حرفه‌ای خود آموخته بود، با شیوه‌ای آموزشی و نسبتاً گیرا در مجموعه منتشر کرد. ازاین‌رو، این کتاب برای بازسازی روش‌های عملی اختربینی در آن دوره ارزش فراوانی دارد.
والنس سرچشمهٔ دانش اختربینی مصریان و فنیقیان را ابراهیم می‌داند.[۱]
اثر والنس از این جهت نیز اهمیت دارد که دیدگاه‌های شماری از مؤلفان و مراجع پیشین، از جمله تنگلوشا، را نقل کرده است؛ کسانی که در غیر این صورت اطلاعاتی دربارهٔ آنان در دست نبود. بخش‌هایی از آثاری که به فرعونِ منسوب، نکاوبا، و کاهن اعظم، پتوسیریس، نسبت داده شده‌اند ــ دو نویسندهٔ برساخته‌نگار سدهٔ دوم پیش از میلاد ــ عمدتاً از راه نقل‌قول‌های مستقیم والنس برجای مانده‌اند.
هر سه دست‌نوشتهٔ باقی‌مانده از مجموعه به سال ۱۳۰۰ میلادی یا پس از آن تعلق دارند.[۲] بااین‌حال، متن کتاب ظاهراً نسبتاً قابل اعتماد و کامل است، هرچند در بعضی بخش‌ها سازمان‌یافتگی کافی ندارد.
بطلمیوس، اخترشناس، ریاضی‌دان و اختربین اسکندریهٔ باستان و نویسندهٔ چهار مقاله ــ که تأثیرگذارترین متن اختربینی شناخته شده است ــ در سده‌های پس از مرگش معمولاً بزرگ‌ترین چهرهٔ اختربینی هلنیستی شمرده می‌شد. بااین‌حال، احتمالاً روش‌های تشریح‌شده در مجموعه والنس به شیوهٔ عملی اختربینی آن دوره نزدیک‌تر بوده‌اند. پژوهشگران جدید غالباً این دو را با یکدیگر مقایسه می‌کنند، زیرا تقریباً هم‌دوره بودند و هر دو در اسکندریه می‌زیستند. والنس بیشتر به شرح روش‌های عملی برخاسته از سنت‌های کهن پرداخت، درحالی‌که بطلمیوس، با رویکردی علمی‌تر، بیشتر در پی ساختن الگویی از نظر نظری سازگار بر پایهٔ چارچوب علّی ارسطویی خود بود.[۳]
ازاین‌رو، تصویری که مجموعه والنس عرضه می‌کند، برای شناخت اختربینی عملی آن دوره اهمیت فراوانی دارد. هیچ مؤلف هلنیستی دیگری به اندازهٔ والنس در شناخت روش‌های روزمره و عملی اختربینی در آغاز دورهٔ رومی و پایان دورهٔ هلنیستی سهم نداشته است.
در منابع فارسی
نام والنس در برخی منابع فارسی به صورت‌های والیس و فالیس آمده است. لغت‌نامه دهخدا در مدخل «والیس»، با استناد به حاشیهٔ محمد معین بر برهان قاطع، «والیس» و «فالیس» را صورت‌های مصحفِ نام «والنس» می‌داند و او را «منجم یونانی از مردم انطاکیه» معرفی می‌کند که در سدهٔ دوم میلادی می‌زیسته است. دهخدا برای این شناسایی همچنین به تاریخ الحکماء قفطی، الفهرست ابن ندیم و نوشته‌های سید حسن تقی‌زاده ارجاع می‌دهد.[۴]
در برخی فرهنگ‌های فارسی قدیم، هویت تاریخی والیس با روایات افسانه‌ای دربارهٔ اسکندر مقدونی آمیخته شده است. منتهی‌الارب او را حکیمی و ندیم اسکندر و برهان قاطع او را حکیمی «انیس و جلیس اسکندر» معرفی کرده‌اند؛ روایتی که با زندگی تاریخی والنس در سدهٔ دوم میلادی سازگار نیست.[۵]
صورت «والیس» در متون تخصصی احکام نجوم فارسی نیز دیده می‌شود. شهمردان رازی در روضةالمنجمین، در بحث مطرح شعاع، از منجمی با عنوان «والیس اسکندرانی» یاد می‌کند و رأی او را در کنار رأی ماشاءالله ابن اثری نقل می‌کند.
نام «والیس» در شعر فارسی نیز دیده می‌شود. نظامی گنجوی در ابیاتی از والیس در کنار حکیمان باستان یاد کرده است، از جمله:
- چنین راند والیس دانا سخن / که نو باد شه در جهان کهن
دهخدا همچنین شاهدی از آذر بیگدلی برای کاربرد نام والیس نقل کرده است.
منابع
- ↑ Fuss, Abraham M. (1994). "The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition". The Torah U-Madda Journal (in English). 5: 101–114. ISSN 1050-4745.
{{cite journal}}: از پارامتر ناشناخته|جی‌استور=صرف‌نظر شد (کمک) - ↑ M. Riley, "A survey of Vettius Valens" بایگانی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۵ توسط Wayback Machine, 1996, p. 21.
- ↑ Riley, Mark. 1987. “Theoretical and Practical Astrology: Ptolemy and His Colleagues,” Transactions of the American Philological Association. 117: 235–256.
- ↑ لغت‌نامه دهخدا: والیس
- ↑ لغت‌نامه دهخدا: والیس
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Vettius Valens». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
- Komorowska, J. Vettius Valens of Antioch: An Intellectual Monography. Cracow: Ksiegarnia Akademicka, 2004. شابک ۸۳−۷۱۸۸−۷۲۱−۳.
- Neugebauer, O. and Van Hoesen, H. B. Greek Horoscopes. Philadelphia: American Philosophical Society, 1959.
- Declercq, G. “The Regnal Canon in the Anthologies of Vettius Valens”. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik. 204 (2017): 221–228.
- Riley, Mark. “Theoretical and Practical Astrology: Ptolemy and His Colleagues”. Transactions of the American Philological Association. 117 (1987): 235–256.
- Vettius Valens. Anthologiarum libri novem. به کوشش دیوید پینگری. لایپزیگ، ۱۹۸۶. (به [[{{{پیوند زبان}}}|{{{نام زبان}}}]]: el)
- Vettius Valens d'Antioche. Anthologies. Livre 1. ترجمه و شرح فرانسوی ژان-فرمین بارا. لیدن: بریل، ۱۹۸۹.
- Vettius Valens. The Anthology. Book III. ترجمهٔ رابرت اشمیت، به کوشش رابرت هند. Project Hindsight, Greek Track, Vol. VIII. Berkeley Springs: The Golden Hind Press, 1994.
پیوند به بیرون
- پیش‌نویس ترجمهٔ مارک رایلی از «مجموعه»، ۲۰۱۰؛ همچنین برای توضیح اختصارها و مطالب تکمیلی، وبگاه مارک رایلی را ببینید.
- بخش مربوط به والنس در مقالهٔ دانشنامهٔ اینترنتی فلسفه
- پروژهٔ بازنگری؛ دربارهٔ وتیوس والنس و معاصران او
- پروژهٔ ترجمهٔ وتیوس والنس بایگانی‌شده در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine
{{cite web}}: یادکرد خالی (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- اهالی انطاکیه
- درگذشتگان دهه ۱۷۰ (میلادی)