رستگاری (الهیات)

رستگاری (به انگلیسی: Redemption)، مفهومی اساسی در بسیاری از ادیان از جمله یهودیت، مسیحیت و اسلام است. این اصطلاح به معنای پرداخت بهای چیزی یا بازخرید آن است، همانند برده‌ای که از طریق پرداخت باج آزاد شده است.

مسیحیت

در الهیات مسیحی، رستگاری (یونانی باستان: Ἀπολύτρωσις، apolutrosis) به رهایی مسیحیان از گناه و پیامدهای آن اشاره دارد.[۱] مسیحیان بر این باورند که همه انسان‌ها در حالتی از گناه و جدایی از خدا در مسیحیت متولد می‌شوند و رستگاری بخشی ضروری از نجات برای دستیابی به حیات ابدی است.[۲] لئون موریس می‌گوید که «پولس رسول از مفهوم رستگاری در درجه اول برای بیان اهمیت نجات‌بخش مصلوب شدن عیسی استفاده می‌کند.»[۳]

در عهد جدید، واژه رستگاری و واژگان مرتبط هم برای رهایی از گناه و هم برای آزادی از اسارت به کار می‌روند.[۴] در الهیات مسیحی، رستگاری استعاره‌ای است برای آنچه از طریق رستگاری در مسیحیت به دست می‌آید؛[۵] بنابراین، به معنای مجازی، مرگ عیسی بهای فدیه را می‌پردازد (واژه لاتین redemptio به معنای واقعی «بازخرید» است - مقایسه کنید با لاتین emptus به معنای «خریداری‌شده»)، و مسیحیان را از بندگی گناه و مرگ رها می‌سازد.[۶] بیشتر متکلمان و فرقه‌های پروتستان مسیحیت انجیلی استدلال اوریگن اسکندریه را رد می‌کنند که خداوند بهای فدیه رستگاری را به شیطان پرداخت کرد.[۶]

فرجام‌شناسی مسیحی مسیحیت ارتدکس شرقی تصور می‌کند که ظهور دوم شامل رستگاری جهانی خواهد بود: «بهشت میراث ما شده است. [...] آنگاه به تکمیل همه چیز، متحرک و بی‌جان، مادی و معنوی خواهیم رسید؛ آنگاه به تکمیل کار رستگاری انسان دست خواهیم یافت.»[۷]

اصطلاح نجات به فرایند کلی رستگاری اشاره دارد،[۵] که شامل رستگاری به‌ویژه می‌شود، اما همچنین جنبه‌های دیگر ایمان مسیحی مانند تقدیس و جلال‌یابی را نیز در بر می‌گیرد.

هندوئیسم

مفهومی مشابه رستگاری در دین‌های هندی پرایاشچیتا نامیده می‌شود که به معنای الهیاتی گناه ارتباطی ندارد، بلکه به کفاره و رهایی شخصی از احساس گناه مربوط می‌شود. با این حال، هدف نهایی یک موجود موکشا یا رهایی از کارما است که به پایان سامسارا می‌انجامد. با رسیدن به موکشا، آتمن (خود یا روح) دوباره در پرم آتما (خدا) ادغام می‌شود، همان‌طور که موجی دوباره در اقیانوس محو می‌شود.[۸][۹]

اسلام

در اسلام، رستگاری از طریق مسلمان بودن و انجام ندادن عملی که کفر فرد را نسبت به اسلام نشان دهد،[۱۰] داشتن ایمان صادقانه (ایمان در اسلام) و انجام اعمال فضیلت‌مندانه حاصل می‌شود.[۱۱] گناهکاران مسلمان باید به درگاه خدای مهربان توبه کنند و اعمال نیک دیگری مانند نماز و نیکوکاری انجام دهند تا به رستگاری برسند.[۱۲][۱۳] در برخی موارد، رستگاری همچنین با طلب بخشش از کسی که مسلمانان به او ظلم کرده‌اند و دریافت بخشش او علاوه بر طلب آمرزش مستقیم از خدا مرتبط است. در نتیجه این دیدگاه دربارهٔ رستگاری، مسلمانان دیدگاه‌های جایگزین رستگاری، به‌ویژه الهیات مسیحی دربارهٔ گناه نخستین را مورد انتقاد قرار داده‌اند.[۱۰]

جینیسم

مانند دیگر ادیان هندی، رستگاری در اینجا بیشتر با کفاره مرتبط است، اما آمرزش را نیز در بر می‌گیرد. پراتیکرامانا (ت.ت. '«درون‌نگری»') آیینی است که در آن جینیان از گناهان و اعمال غیرشایسته‌ای که آگاهانه یا ناخواسته در زندگی روزمره از طریق فکر، گفتار یا عمل مرتکب شده‌اند توبه می‌کنند (پرایاشچیت). به جای یک پرایاشچیتا پس از ارتکاب گناه، این بیشتر یک رفتار منظم است که در آن هر شکل ممکنی از خطا خوانده می‌شود و اگر ممکن است مرتکب شده باشند، خواه آگاهانه یا تصادفی، از آن توبه می‌شود. این همچنین به شکل آتما-آلوچانا («خودانتقادی») است که محور اصلی جینیسم است. وراتیس و پراتیمادهاریس، از جمله مونیس و آریایکاس، سامایکا و پراتیکرامانا را به عنوان یک روتین ضروری روزانه انجام می‌دهند.

یهودیت

در تورات، تعابیر فراوانی از مفهوم رستگاری (عبری گئولا) وجود دارد: آزادسازی زمین و خانه‌ها از تصرف شخص دیگری،[۱۴] رهایی از بردگی،[۱۵] نجات از مصیبت، بازخرید محصولات کشاورزی از تقدس عشریه‌ها،[۱۶] پایان بیوگی،[۱۷] رهایی از مرگ،[۱۸] و کاربردهای مشابه.[۱۹][۲۰]

رستگاری مسیحایی در یهودیت

اگرچه اصطلاح گئولا به چندین نوع رستگاری اشاره دارد، رستگاری قوم یهود و آمدن دوران مسیح در یهودیت هم در کتاب مقدس و هم در تورات شفاهی، از جمله تلمود اورشلیم و تلمود، و همچنین در میدراش اولیه[۲۱] و در دو اثر محوری عرفان یهودی: زوهر و اتز چایم، منسوب به شاگرد اسحاق لوریا، جایگاه ویژه‌ای دارد.

انتظار رستگاری قوم اسرائیل یکی از تکالیف محوری در یهودیت است. این موضوع حتی در هالاخای یهودی به عنوان یک میتسوا از «خدمت قلب»، یعنی نماز، تثبیت شده است. یکی از نمونه‌های چنین نمازی عمیده است که توسط مردان کنیسه بزرگ تدوین شده است.[۲۲][۲۳] رستگاری همچنین به عنوان دوازدهمین اصل از سیزده اصل ایمان ابن میمون فهرست شده است. درک یهودی از گئولا در باور به صفات خدا، قدرت نامحدود، عدالت و رحمت او ریشه دارد.[۲۴][۲۵][۲۶] تورات شامل چندین فرمان است که بر اساس سنت یهودی تنها در دوران رستگاری قابل اجراست،[۲۷] مانند آیین‌های قربانی،[۲۸][۲۹] زیارت پرستش‌گاه اورشلیم،[۳۰] و قوانین کشاورزی و آیینی مبتنی بر معبد.[۳۱] از آنجا که شریعت یهودی معتقد است فرمان‌ها را نمی‌توان صرفاً تکالیف معنوی دانست، منابع کلاسیک یهودی عموماً رستگاری را نه به عنوان یک حالت صرفاً معنوی، بلکه به عنوان یک واقعیت تاریخی و مادی می‌فهمند که شامل دگرگونی‌های اجتماعی، سیاسی و آیینی ملموس است.[۳۲][۳۳][۳۴] این درک پایه‌ای برای بحث‌های بعدی خاخامی، فلسفی و مدرن دربارهٔ ماهیت و زمان‌بندی رستگاری فراهم می‌کند.

الگوهای خاخامی رستگاری

ادبیات خاخامی الگوهای مختلف گئولا را مورد بحث قرار می‌دهد و میان رستگاری‌ای که «در زمان خود» (be'ita בעיתה) رخ می‌دهد و رستگاری‌ای که «شتاب‌یافته» است (achishena אחישנה) تمایز قائل می‌شود.[۳۵][۳۶][۳۷] اولی به رستگاری‌ای اشاره دارد که بر اساس سیر طبیعی تاریخ شکل می‌گیرد، در حالی که دومی می‌تواند ناگهانی از طریق مداخله الهی رخ دهد. این تمایز در تفاسیر پیشگویی‌های کتاب مقدس بازتاب دارد، به‌ویژه در نوشته‌های مفسران قرون وسطایی مانند رمبان که تأکید می‌کرد تلاش انسانی (هیشتادلوت) و섭لطف الهی هر دو می‌توانند در فرایند رستگاری نقش داشته باشند.[۳۸][۳۹] در اندیشه یهودی متأخر، این چارچوب برای تفسیر رویدادهای تاریخی و ظهور جنبش‌های ملی یهودی به عنوان بخشی از مراحل تدریجی یا معجزه‌آسای رستگاری به کار می‌رود.[۴۰][۴۱]

تبعید و رستگاری در یهودیت خاخامی و مدرن

در یهودیت خاخامی، رستگاری به رهایی خداوند برای بنی‌اسرائیل از تبعیدهایشان، با آغاز از مصر، اشاره دارد.[۴۲] این شامل رستگاری آخرالزمانی از تبعید کنونی نیز می‌شود.[۴۳] برخی جریان‌های صهیونیسم، به‌ویژه در صهیونیسم دینی، احیای ملی و سیاسی در اسرائیل را مرحله‌ای مهم در رستگاری قوم یهود می‌دانند.[۴۴][۴۵] این دیدگاه بر پایه درک‌های خاخامی پیشین از رستگاری به عنوان بازگشت تاریخی از تبعید بنا شده، در حالی که دربارهٔ اینکه آیا رویدادهای سیاسی معاصر باید بخشی از آن فرآیند تفسیر شوند اختلاف نظر وجود دارد.[۴۶] این جنبش‌ها تأسیس دولت اسرائیل را تحقق نهایی رستگاری نمی‌دانند، بلکه آن را «آغاز شکوفایی رستگاری ما» (عبری ראשית צמיחת גאולתנו) می‌دانند که مراحل بسیار بیشتری هنوز باید طی شود.[۴۷] جامعه یهودیت حریدی با این رویکرد مخالف است و معتقد است که فرآیند رستگاری باید توسط مسیح آغاز شود. در فلسفه حسیدی میان رستگاری از تبعید و رستگاری شخصی که هنگامی حاصل می‌شود که فرد صفات اخلاقی‌اش را تهذیب کند موازی‌هایی کشیده می‌شود، هرچند برای این در تلمود منبعی وجود ندارد. بلکه رستگاری مسیحایی با رعایت شبات،[۴۸] نماز،[۴۹] و وعده رستگاری برای کسانی که به کوه صهیون می‌نگرند مرتبط است.[۵۰]

رستگاری به عنوان مفهومی حقوقی در یهودیت

مفهوم رستگاری در شریعت یهودی (هلاخا) اساساً حقوقی و معاملاتی است و به رهایی یک شخص یا شیء از حالت تعهد، قداست یا مالکیت محدود اشاره دارد. این مفهوم در طیف گسترده‌ای از زمینه‌های آیینی و اقتصادی کاربرد دارد، از جمله آیین‌های مرتبط با پرستش‌گاه اورشلیم،[۵۱][۵۲] قوانین مربوط به فروش و بدهی،[۵۳][۵۴] و بازخرید اشیاء خاص وقف‌شده مانند گاو سرخ.[۵۵] رستگاری همچنین شامل اموال غیرمنقول از جمله مزارع[۵۶] و خانه‌ها،[۵۷] دام‌هایی مانند خر،[۵۸] محصولات کشاورزی،[۵۹] و اشیاء آیینی مشخص مانند تفیلین می‌شود.[۶۰] در این معنای حقوقی، رستگاری ممکن است شامل رهایی اموال غیرمنقول از تعهد، مانند وام مسکن نیز باشد.

رستگاری همچنین به اشخاص یا گروه‌ها تعلق می‌گیرد، از جمله برده اسرائیلی،[۶۱] اسیر اسرائیلی،[۶۲] و پسر نخست‌زاده از طریق مراسم پیدیون هابن (عبری: פדיון הבן‎).[۶۳] در مورد اخیر، پسر نخست‌زاده یهودی از طریق انتقال سکه‌های نقره به یک کوهن به صورت نمادین از مالکیت الهی بازخرید می‌شود، آن‌گونه که هالاخا مقرر کرده است.[۶۴] از این سه مورد است که مفهوم رستگاری تبعید اشتقاق می‌یابد، زیرا قوم اسرائیل «نخست‌زاده» خدا از یعقوب تلقی می‌شوند که بندگان خدا هستند[۶۵] و علی‌رغم رابطه پیمانی مستمرشان با خدا، به‌طور موقت در حالت اسارت به سر می‌برند.

ادبیات معبد دوم و آخرالزمانی

در دوران معبد دوم، مفهوم گئولا در جهت‌های جدیدی تکامل یافت، به‌ویژه در ادبیات آخرالزمانی آن دوره. متونی مانند کتاب دانیال، سفر خنوخ و دوم عزرا رستگاری را به عنوان دگرگونی دراماتیک و الهی‌محور تاریخ ترسیم می‌کنند که اغلب شامل داوری کیهانی، سقوط امپراتوری‌های ستمگر و برقراری پادشاهی ابدی حاکم‌شده توسط خدا یا نماینده مسح‌شده‌اش است.[۶۶][۶۷][۶۸][۶۹][۷۰] طومارهای دریای مرده بیشتر نشان می‌دهد که گروه‌های یهودی آن دوره چگونه رستگاری را به عنوان امری قریب‌الوقوع و مرتبط با طهارت اجتماعی خودشان تصور می‌کردند. نوشته‌های فرقه‌ای مانند طومار جنگ (1QM) و طومار قانون جامعه (1QS) رستگاری آینده‌ای را توصیف می‌کنند که توسط دو شخصیت مسیحایی رهبری می‌شود: مسیح کاهنی و مسیح سلطنتی، مسیح در یهودیت.[۷۱][۷۲] این منابع نشان می‌دهند که تا اواخر دوران معبد دوم، انتظارات یهودی از گئولا به‌طور فزاینده‌ای بازسازی ملی، نبرد آخرالزمانی، رستاخیز و وحی الهی جهانی را در هم آمیخته بود.[۷۳] پژوهشگران این دوره را برای الگوهای خاخامی و قرون وسطایی بعدی رستگاری که به گسترش مضامین ابتدا در اندیشه آخرالزمانی بیان‌شده ادامه دادند، سازنده می‌دانند.[۷۴]

الگوهای کابالایی و حسیدی رستگاری

در کابالای قرون وسطایی، به‌ویژه در زوهر و بعداً در تعالیم ربی اسحاق لوریا (آری)، مفهوم رستگاری فراتر از بازسازی ملی به فرآیندی کیهانی شامل ترمیم خود قلمرو الهی گسترش یافت، در حالی که انتظار سنتی از رستگاری ملی و تاریخی آینده را حفظ کرد.[۷۵] کابالای لوریایی خلقت را دارای یک شکست ازلی (شویرات هاکلیم، «شکستن ظروف») توصیف می‌کند که جرقه‌های الهی را در سراسر جهان مادی پراکنده کرد.[۷۶][۷۷] گئولا از طریق تیکون عولم، یعنی ترمیم و یکپارچه‌سازی مجدد این جرقه‌ها که به‌طور جمعی از طریق میتسووت، رفتار اخلاقی و کاوانا (نیت معنوی) انجام می‌شود، حاصل می‌گردد.[۷۸] این چارچوب کیهانی عمیقاً بر اندیشه حسیدی تأثیر گذاشت که رستگاری را هم به عنوان یک رویداد ملی تاریخی و هم به عنوان یک دگرگونی معنوی درونی تفسیر کرد. استادان اولیه حسیدی، مانند بعل شم طوو و ربی دوو بر از مزریچ، تأکید داشتند که ارتقای واقعیت عادی از طریق شادی، نماز و دووقوت (پیوند با خدا) به فرایند رستگاری کمک می‌کند.[۷۹] سنت‌های حسیدی متأخر تأکیدهای متمایزی گسترش دادند: اندیشه خبد، آن‌گونه که توسط ربی شنئور زالمان از لیادی و بعداً توسط مناخم مندل اشنیرسون بیان شد، رستگاری را به عنوان آشکارسازی وحدت الهی در جهان مادی می‌داند.[۸۰] تعالیم برسلوو بر تجدید شخصی، شادی و توکل بر خدا به عنوان راه‌هایی به رستگاری فردی و جمعی تأکید می‌کنند.[۸۱] در حالی که یهودیت حسیدی انتظار کلاسیک یهودی از رستگاری مسیحایی آینده را حفظ می‌کند، ادبیاتش اغلب تأکید می‌کند که تهذیب معنوی درونی و سرزندگی دینی اجتماعی خود اجزایی از فرایند رستگاری در حال شکل‌گیری هستند.[۸۲][۸۳]

== جستارهای وابسته ==

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به رستگاری (الهیات) در ویکی‌گفتاورد موجود است.

منابع

  1. ↑ Morris, Leon (1962). Redeemer, Redemptio, 'The New Bible Dictionary'. Grand Rapids: شرکت انتشاراتی ویلیام بی اردمانز. pp. 1078–1079.
  2. ↑ "Redemption". Christian Classics Ethereal Library. Calvin College. July 2, 2009.
  3. ↑ Morris, Leon (1993). 'Redemption' Dictionary of Paul and his Letters. Downers Grove: InterVarsity Press. p. 784.
  4. ↑ Demarest, Bruce (1 August 2006). "'Christ died for our sins once for all' 1 Peter 3:18: The Doctrine of Atonement". The Cross and Salvation: The Doctrine of Salvation. Foundations of Evangelical Theology (reprint ed.). Wheatton, Illinois: Crossway. pp. 177–178. ISBN 978-1-4335-1957-4. Retrieved 19 November 2024.
  5. 1 2 Demarest, The Cross and Salvation, 177.
  6. 1 2 Grudem, Wayne (1994). Systematic Theology: An Introduction to Biblical Doctrine. Nottingham: InterVarsity Press. p. 580.
  7. ↑ Frangopoulos, Athanasios (13 May 2024). Our Orthodox Christian Faith (revised ed.). Athens: Brotherhood of Theologians "The Savior". ISBN 9786182120064. Retrieved 19 November 2024.
  8. ↑ Robert Lingat (1973). The Classical Law of India. University of California Press. pp. 98–99. ISBN 978-0-520-01898-3.
  9. ↑ Bhikkhu Nyanatusita (2014). Analysis of the Bhikkhu Patimokkha. Buddhist Publication Society. p. 86. ISBN 978-955-24-0405-4.
  10. 1 2 حوا لازاروس-یافه (1981). Some Religious Aspects of Islam: A Collection of Articles. Brill Archive. p. 48. ISBN 9789004063297.
  11. ↑ Yahiya Emerick (1 Nov 2011). The Complete Idiot's Guide to Islam, 3rd Edition. Penguin. ISBN 978-1-101-55881-2.
  12. ↑ Mahmoud Mustafa Ayoub. "The Idea of Redemption in Christianity and Islam". BYU. Archived from the original on 13 July 2015. Retrieved 18 February 2015.
  13. ↑ Chawkat Georges Moucarry (2001). Faith to Faith: Christianity & Islam in Dialogue. Inter-Varsity Press. p. 110. ISBN 978-0-85111-899-4.
  14. ↑ Leviticus 25:10.
  15. ↑ Exodus 21:8.
  16. ↑ Leviticus 27:13.
  17. ↑ Ruth 3:9.
  18. ↑ Hosea 13:14.
  19. ↑ Demarest, Bruce (1997). The Cross and Salvation: The Doctrine of Salvation. Wheaton: Crossway Books. pp. 176.
  20. ↑ Dann, Moshe (2010-03-30). "The meaning of Exodus". Ynetglobal (in English). Retrieved 2025-12-01.
  21. ↑ Even Shmuel, Yehuda. Midrashei Geula.
  22. ↑ Wolfson, Moshe. Service of the Heart.
  23. ↑ "Berakhot 28b:15". www.sefaria.org. Retrieved 2025-12-02.
  24. ↑ Isaiah 51:5–6.
  25. ↑ Isaiah 63:7–9.
  26. ↑ Exodus 34:6–7.
  27. ↑ Rambam, Mishneh Torah, Hilchot Melachim 11–12.
  28. ↑ Leviticus 1–7.
  29. ↑ Numbers 28–29.
  30. ↑ Deuteronomy 16:16.
  31. ↑ Ezekiel 40–48.
  32. ↑ Rambam (Maimonides). Guide for the Perplexed III:27 & III:32.
  33. ↑ Ramban (Nachmanides). Commentary on Leviticus 18:25 & Deuteronomy 30:3.
  34. ↑ "גלות וגאולה במשנת הרמב"ן – ספריית אסיף" (in Hebrew). Retrieved 2025-12-02.
  35. ↑ "Chapter 3: Studies in the Passage on the Redemption in Tractate Sanhedrin". www.chabad.org (in English). Retrieved 2025-12-04.
  36. ↑ "From Exile to Redemption - Volume 2". www.sichos-in-english.org. Retrieved 2025-12-04.
  37. ↑ Morgenstern, Arie; Linsider, Joel A. (2006-07-01). Hastening Redemption. Oxford University Press. doi:10.1093/0195305787.003.0004. ISBN 978-0-19-530578-4.
  38. ↑ "Providence". Yeshivat Har Etzion (in English). Retrieved 2025-12-04.
  39. ↑ Ramban (Nachminides). The Book Of Redemption.
  40. ↑ "Religious Zionism Sources | Sefaria". www.sefaria.org. Retrieved 2025-12-04.
  41. ↑ Jacobi, Margaret (2007). "'In Its Time I Will Hasten It': Messianic Speculation in the Babylonian Talmud". European Judaism. 40: 115–119. doi:10.3167/ej.2007.400108. Retrieved 2025-12-04.
  42. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Rosh HaShanah, 11b
  43. ↑ for example Talmud Yerushalmi, Tractate Berachot, 2c "(mid.)
  44. ↑ ערוץ 7. "הנשיא העשירי: המשיח יגיע". ערוץ 7 (in Hebrew). Retrieved 2025-12-03.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:نام‌های عددی:فهرست نویسندگان (رده)
  45. ↑ "Is the State of Israel ראשית צמיחת גאולתנו". www.sefaria.org. Retrieved 2025-12-03.
  46. ↑ The Maharal. Netzach Yisrael.
  47. ↑ "Jewish Prayers: Prayer for the State of Israel". Jewish Virtual Library. Retrieved 2025-12-03.
  48. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Shabbat, 118b
  49. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Berachot, 4b
  50. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Ketubot, 75a
  51. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Chullin, 35b
  52. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Moed Katan, 12a
  53. ↑ for example Babylonian Talmud, Tractate Temurah, 31a
  54. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Arachin, 30b
  55. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Shevuot, 11b
  56. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Arachin, 14b
  57. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Arachin, 33a
  58. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Bechorot, 5b
  59. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Succah, 40b
  60. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Gittin, 45b
  61. ↑ for example, Babylonian Talmud, Tractate Kiddushin, 18a
  62. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Bava Batra, 8a
  63. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Bechorot, 31b
  64. ↑ Babylonian Talmud, Tractate Bechorot, 51b
  65. ↑ Vayikra 25:55
  66. ↑ John J. Collins (1998). The Apocalyptic Imagination: An Introduction to Jewish Apocalyptic Literature.
  67. ↑ Loren Stuckenbruck & Gabriele Boccaccini. Enoch and the Synoptic Gospels.
  68. ↑ Michael E. Stone (1990). Fourth Ezra: A Commentary on the Book of Fourth Ezra.
  69. ↑ George W. E. Nickelsburg, James C. VanderKam. 1 Enoch: The Hermeneia Translation.
  70. ↑ חיים מיליקובסקי. מאמרים שונים על ספר דניאל והספרות האפוקליפטית.
  71. ↑ George W. E. Nickelsburg (1981). Jewish Literature Between the Bible and the Mishnah.
  72. ↑ Geza Vermes (1998). The Complete Dead Sea Scrolls in English.
  73. ↑ James VanderKam. The Dead Sea Scrolls and the History of Judaism.
  74. ↑ מיכאל סטון. כתבי אחרית הימים ומקורות יהודיים קדומים.
  75. ↑ Elliot R. Wolfson. Language, Eros, Being: Kabbalistic Hermeneutics and Poetic Imagination.
  76. ↑ Gershom Scholem (1961). Major Trends in Jewish Mysticism.
  77. ↑ גרשם שלום. פרקי יסוד בהבנת הקבלה וסמליה.
  78. ↑ Moshe Idel (1988). Kabbalah: New Perspectives.
  79. ↑ Rachel Elior (2006). The Mystical Origins of Hasidism.
  80. ↑ Ada Rapoport-Albert (1996). Hasidism Reappraised.
  81. ↑ Arthur Green (1979). Tormented Master: The Life and Spiritual Quest of Rabbi Nahman of Bratslav.
  82. ↑ Joseph Dan. Hasidism: Teachings and History.
  83. ↑ עמנואל אטקס. בעקבי החסידות הראשונים.

پیوند به بیرون

  • Redemption، بحث رادیو ۴ بی‌بی‌سی با ریچارد هریس، جانت سوسکیس و استفان مولهال (In Our Time، ۱۳ مارس ۲۰۰۳)

الگو:Soteriology الگو:Christian Soteriology

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.