رقیه چهره‌آزاد

رقیه فخرالملوک توکلی (۱۲۸۶ – ۱۰ دی ۱۳۷۳) که با نام رقیه چهره‌آزاد‌ شناخته می‌شود، بازیگر ایرانی بود. او به «مادر سینمای ایران» شهرت داشت. چهره‌آزاد برای بازی در فیلم مادر (۱۳۶۸) سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن را دریافت کرد. او مسن‌ترین بازیگری است که برنده این جایزه شده‌ است.^[۱]

وی همچنین مادربزرگ افسانه چهره‌آزاد است.^[۲]

از همان کودکی به بازیگری علاقه داشت تا جایی که در سنین کودکی برای فامیل و آشنا نمایش اجرا می‌کرد، وقتی ۱۹ ساله شد و دیپلمش را گرفت توانست به گروه تئاتر حرفه‌ای جامعه باربد که زیر نظر اسماعیل مهرتاش بود، بپیوندد. با تأسیس جامعه باربد در سال ۱۳۰۵ همکاری با مهرتاش، رفیع حالتی، علی دریابیگی، هوشنگ بهشتی و قنبری را آغاز کرد. با تأسیس تئاتر نکیسا در سال ۱۳۰۹ با محمود ظهرالدینی، حسین خیرخواه، علی‌اصغر گرمسیری، بهرامی، اتحادیه، مریم نوری، مهین دفتری و صبری کارش را ادامه داد در ۲۴ سالگی برای اولین بار روی صحنه رفت و تئاتر را با نمایش تأثیر زن در جامعه آغاز کرد. سال ۱۳۴۴ در نمایش پهلوان اکبر می‌میرد در تالار بیست‌وپنج شهریور نقش مادر را بازی کرد.

او در مصاحبه‌ای عنوان کرده است که از آنجا که اولین زن ایرانی بوده است که بر صحنهٔ تئاتر حجاب برداشته است، نام‌ خانوادگی «چهره‌آزاد» را برای خود انتخاب کرده است.^[۳]

چهره‌آزاد در سال ۱۳۴۱ از انجمن دوستداران تئاتر، به مناسبت روز جهانی تئاتر، دیپلم افتخار گرفت. همچنین برای بازی در فیلم مادر، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن در ۸۱ سالگی و هشتمین دوره جشنواره فیلم فجر به وی اعطا شد. در آن زمان او مسن‌ترین بازیگری بود که برندهٔ این جایزه شده است. وی در طول حیات هنری خود در آثار مختلفی بازی کرده است که از آنها می‌توان به طوفان زندگی، سوته‌دلان، دستکش سفید، پریچهر، ارثیه، مادر، عروس، دلشدگان، الو! الو! من جوجوام و تهران روزگار نو اشاره کرد. چهره‌آزاد همچنین در مجموعه‌هایی تلویزیونی همچون آرایشگاه زیبا، هزاردستان و مزد ترس به ایفای نقش پرداخته است.^[۴]

هنگام درگذشت چهره‌آزاد؛ روزنامه‌ها، نقل قولی از نقش غلامرضا‌ در فیلم‌ مادر (با بازی اکبر عبدی) را در تیتر خود نوشتند: «مادر مرد. از بس که جان ندارد.»^[۵]

• فهرست به‌خاک‌سپردگان قطعه هنرمندان بهشت زهرا

• فرهنگ سریال‌های تلویزیونی ایران از آغاز تا امروز؛ ماهنامه سینمایی فیلم، شماره ۲۴۵، ۱۵ آذر ۱۳۷۸

• رقیه چهره‌آزاد در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
• رقیه چهره‌آزاد در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)
• مصاحبه شفیقه نیک‌نفس با رقیه چهره‌آزاد، آرشیو تاریخ شفاهی کتابخانه ملی ایران