زبان نیا-بانتو
| نیابانتو | |
|---|---|
| بازسازی | زبان‌های بانتو |
| سرزمین | حوضهٔ رودخانه‌های ساناگا و نیونگ در جنوب کامرون |
| دوره | حدود ۴۵۰۰–۴۰۰۰ پیش از میلاد[۱] |
نیاکان بازسازی‌شده | نیانیجر-کنگو
|
زبان نیا-بانتو (انگلیسی: Proto-Bantu language)، شکل اولیهٔ بازسازی‌شدهٔ زبان‌های بانتو است که زیرگروهی از زبان‌های بانتومانند جنوبی به‌شمار می‌روند.[۲] گمان می‌رود که این زبان در خاستگاه خود در غرب و مرکز آفریقا، در منطقه‌ای که امروزه کامرون نامیده می‌شود، گویشورانی داشته است.[۳] حدود ۶٬۰۰۰ سال پیش، هم‌زمان با آغاز گسترش بانتو به سمت جنوب و شرق، نیابانتو از نیا-بانتومانند جنوبی جدا شد.[۴] دو نظریه دربارهٔ نحوهٔ گسترش این زبان‌ها مطرح شده است: نخست اینکه گویشوران بانتو ابتدا به منطقهٔ کنگو کوچ کردند و سپس شاخه‌ای از آن‌ها جدا شده و به شرق آفریقا رفتند؛ نظریهٔ دوم (که محتمل‌تر است) بر این باور است که این دو گروه از همان ابتدا از هم جدا شدند، گروهی روانهٔ منطقهٔ کنگو و گروه دیگر راهی شرق آفریقا شدند.[۳]
همانند سایر نیازبان‌ها، هیچ پیشینهٔ مکتوبی از نیابانتو در دست نیست. واژگان و تلفظ‌های آن توسط زبان‌شناسان بازسازی شده‌اند. از واژگان مشترکی که بر پایهٔ زبان‌های امروزی بانتو بازسازی شده‌اند، چنین برمی‌آید که بانتوها پیش از آغاز روند گسترش خود، با کشاورزی، ماهیگیری و بهره‌گیری از قایق آشنا بوده‌اند، اما هنوز فلزکاری را نمی‌شناختند. این موضوع، تاریخ آغاز این گسترش را در بازه‌ای بین ۳۰۰۰ تا ۸۰۰ پیش از میلاد قرار می‌دهد.[۵]
دیدگاهی در اقلیت وجود دارد که دربارهٔ موجودیت نیابانتو به‌عنوان یک زبان یکپارچه پیش از آغاز گسترش بانتوها تردید ایجاد می‌کند و بر این باور است که نیابانتو یک زبان واحد نبوده، بلکه گروهی از گویش‌های خویشاوند بوده است. پژوهشگری به نام راجر بلنچ در این باره می‌نویسد: «[...] استدلال مبتنی بر زبان‌شناسی تطبیقی که زبان‌های بسیار متنوع منطقهٔ ای را به یک بازسازی واقعی پیوند دهد، وجود ندارد. بیشترِ آنچه نیا-بانتو نامیده می‌شود، یا محدود به زیرگروه‌های خاصی است، یا به‌طور گستردهٔ خارج از محدودهٔ بانتوی اصلی گواهی شده است.»[۶] بر پایهٔ این فرضیه، بانتو در واقع یک گروه چندتبار است که شماری از خانواده‌های زبانی کوچک‌تر را در بر می‌گیرد که همگی در نهایت به خانواده زبانی (بسیار بزرگ‌تر) بانتومانند جنوبی تعلق دارند.
خاستگاه زبانی
خاستگاه نیابانتو به‌احتمال فراوان در حاشیهٔ جنگل‌های مرتفع پیرامون رود ساناگا و رود نیونگ در جنوب کامرون بوده است.[۷][۸][۹] پیش‌تر گمان می‌رفت که نیابانتو در جایی در منطقهٔ مرزی میان نیجریه و کامرون شکل گرفته است. با این حال، پژوهش‌های تازه نشان داده‌اند که این منطقه به احتمال زیاد خاستگاه نیا-بانتومانند جنوبی بوده است، پیش از آنکه مدت‌ها پیش از پیدایش نیابانتو، به سمت جنوب تا کامرون گسترش یابد.[۱۰][۱۱][۱۲]
واج‌شناسی
به‌طور کلی، نیابانتو با مجموعهٔ نسبتاً کوچکی از ۱۱ همخوان و ۷ واکه بازسازی می‌شود.[۱۳]
همخوان‌ها
| همخوان لبی | همخوان تیغه‌ای | همخوان کامی | همخوان نرم‌کامی | |
|---|---|---|---|---|
| همخوان خیشومی | *m | *n | *ɲ | (*ŋ) |
| بی‌واک | *p | *t | *c | *k |
| واک‌دار | *b | *d | *j | *g |
واج‌های یادشده در بالا، دارای واجگونه‌های چشمگیری بوده‌اند و شیوهٔ دقیق ادای بسیاری از آن‌ها نامشخص است.
- همخوان‌های بی‌واک *p، *t و *k تقریباً به‌طور قطع به‌عنوان همخوان‌های انفجاری سادهٔ [p]، [t] و [k] تولید می‌شدند.
- همخوان‌های واک‌دار *b و *g نیز ممکن است در برخی جایگاه‌ها به‌صورت سایشی [β] (یا [v]) و [ɣ] تلفظ شده باشند.
- همخوان *d پیش از واکه‌های افراشته (*i و *u) به‌صورت انفجاری [d] و پیش از سایر واکه‌ها به‌صورت کناری [l] بوده است.[۱۴]
- همخوان‌های *c و *j ممکن است انفجاری‌های [c] و [ɟ]، انسایشی‌های [tʃ] و [dʒ] یا حتی صفیری‌های [s] و [z] بوده باشند. برای *j آوای [j] نیز محتمل است.
همخوان‌ها نمی‌توانستند در پایان هجا قرار گیرند و تنها در آغاز هجا می‌آمدند. از این رو، ساختار هجا عموماً V (واکه) یا CV (همخوان-واکه) بود و تنها هجاهای باز وجود داشتند.[۱۳]
خوشه‌های همخوانی کاربردی نداشتند، مگر همخوان‌های پیش‌خیشومی‌شده، که زنجیره‌ای از یک خیشومی و به دنبال آن یک همخوان گرفته بودند.[۱۴] آن‌ها می‌توانستند در هر جایی که یک همخوان منفرد مجاز بود، از جمله در آغاز واژه، ظاهر شوند. همخوان‌های بی‌واک پیش‌خیشومی‌شده کمیاب بودند، زیرا بیشتر آن‌ها واک‌دار بودند. جایگاه تولید همخوان خیشومی با جایگاه تولید همخوانِ پس از خود همگون می‌شد، بنابراین می‌توان بخش خیشومی را یک واج خیشومیِ نامشخصِ منفرد (که با *N نشان داده می‌شود) در نظر گرفت که دارای چهار واجگونهٔ احتمالی بود. به‌طور معمول، پیش‌خیشومیِ لبی به‌صورت *m و سایرین به‌صورت *n نوشته می‌شوند.
- *mb، *mp؛ از نظر واج‌شناختی *Nb، *Np
- *nd، *nt؛ از نظر واج‌شناختی *Nd، *Nt
- *nj، *nc؛ از نظر واج‌شناختی *Nj، *Nc (در واقع به‌صورت *ɲj، *ɲc تلفظ می‌شدند)
- *ng، *nk؛ از نظر واج‌شناختی *Ng، *Nk (در واقع به‌صورت *ŋg، *ŋk تلفظ می‌شدند)
واج خیشومی نرم‌کامیِ پیشین، یعنی /ŋ/، که در زبان‌های بانتومانند وجود داشت، در نیابانتو از بین رفته بود.[۱۴] این آوا همچنان در همخوان‌های پیش‌خیشومی‌شده از نظر آوایی شنیده می‌شد، اما دیگر یک واج مستقل نبود.
واکه‌ها
| واکه پیشین | واکه پسین | |
|---|---|---|
| واکه بسته | *i | *u |
| تقریباً بسته | *ɪ | *ʊ |
| نیم‌باز | *e | *o |
| واکه باز | *a | |
نمایش واکه‌ها ممکن است به‌ویژه در مورد دو سطح میانی از نظر میزان بسته‌بودن، متفاوت باشد. برخی ترجیح می‌دهند مجموعهٔ تقریباً بسته را به‌صورت *e و *o نشان دهند و مجموعهٔ بازتر با *ɛ و *ɔ نمایش داده شود.
هجاها همیشه به یک واکه ختم می‌شدند، اما می‌توانستند با واکه نیز آغاز شوند. گاهی واکه‌ها به‌صورت پی‌درپی می‌آمدند اما واکه مرکب نمی‌ساختند؛ دو واکهٔ کنار هم، هجاهای جداگانه‌ای به‌شمار می‌رفتند. اگر دو واکهٔ یکسان در کنار هم قرار می‌گرفتند، یک واکهٔ بلند می‌ساختند، اما این حالت کمیاب بود.
نواخت‌ها
نیابانتو دارای دو نواخت متمایز بود: بم (پایین) و زیر (بالا). هر هجا یا نواخت بم داشت یا زیر. نواخت زیر به‌طور معمول با یک اکسان اگو (´) نشان داده می‌شود و نواخت بم یا با اکسان گراو (`) نمایش داده می‌شود یا اصلاً نشانه‌گذاری نمی‌شود.
ریخت‌شناسی
رده‌های اسمی
نیابانتو، همانند زبان‌های بازماندهٔ خود، دارای یک دستگاه پیچیده از رده‌های اسمی بود. ستاک‌های اسمی با یک پیشوند اسمی همراه می‌شدند تا معنای آن‌ها مشخص شود. سایر واژه‌هایی که به آن اسم مربوط می‌شدند یا به آن اشاره داشتند، مانند صفت‌ها و فعل‌ها، نیز پیشوندی متناسب با ردهٔ آن اسم می‌گرفتند («تطابق» یا سازگاری).
ماهو شرحی کلی از پنج نوع دستگاه تطابقی در زبان‌های بانتو ارائه می‌دهد.[۱۵] زبان‌های برآمده از نیابانتو را می‌توان در هر یک از این پنج نوع دسته‌بندی کرد.
- نوع الف: سنتی، کاملاً صوری
- نوع ب: سنتی با تطابق‌های جاندار عمومی
- نوع پ: نشانه‌گذاری مفرد/جمع بر پایهٔ جانداری
- نوع ت: فقط نشانه‌گذاری مفرد/جمع
- نوع ث: بدون هیچ‌گونه تطابق
جدول زیر بازسازی دستگاه رده‌های اسمی را نشان می‌دهد. املاها برای استفادهٔ یکپارچه از نشانه‌های ɪ و ʊ همسان‌سازی شده‌اند. اثر اصلی گاتری از حرف y برای توصیف نیم‌واکهٔ کامی استفاده می‌کند که در اینجا با نشانهٔ j جایگزین شده است.[۱۵][۱۶]
| شماره | بلیک ۱۸۶۹ |
ماینهوف ۱۹۳۲ |
میوسن ۱۹۶۷ |
گاتری ۱۹۷۱ |
ولمرز ۱۹۷۴ |
دموث ۲۰۰۰ |
معنا (های) نمونه |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | *mʊ- | *mʊ- | *mʊ- | *mo- | *mʊ- | *mʊ- | انسان‌ها، جانداران |
| ۲ | *ba- | *ʋa- | *ba- | *ba- | *va- | *va- | جمعِ ردهٔ ۱ |
| ۳ | *mʊ- | *mʊ- | *mʊ- | *mo- | *mʊ- | *mʊ- | گیاهان، بی‌جان‌ها |
| ۴ | *mɪ- | *mi- | *mɪ- | *me- | *mɪ- | *mɪ- | جمعِ ردهٔ ۳ |
| ۵ | *dɪ-, *lɪ- | *li- | *i- | *ji- | *lɪ- | *lɪ- | گوناگون |
| ۶ | *ma- | *ma- | *ma- | *ma- | *ma- | *ma- | جمعِ ردهٔ ۵، مایعات (اسامی ناشمارا) |
| ۷ | *kɪ- | *ki- | *kɪ- | *ke- | *kɪ- | *kɪ- | گوناگون، مصغرها، حالت/روش/زبان |
| ۸ | *pi- | *ʋɪ- | *bi- | *bi- | *ʋi-, *li- ("۸ایکس") | *ʋi-, *di- | جمعِ ردهٔ ۷ |
| ۹ | *n- | *ni- | *n- | *nj- | *nɪ- | *n- | جانوران، بی‌جان‌ها |
| ۱۰ | *thin- | *lɪ, ni- | *n- | *nj- | *li-nɪ- | *di-n- | جمعِ ردهٔ ۹ و ۱۱ |
| ۱۱ | *lʊ- | *lʊ- | *dʊ- | *do- | *lʊ- | *lʊ- | اسامی انتزاعی |
| ۱۲ | *ka- (۱۳) | *ka- (۱۳) | *ka- | *ka- | *ka- | *ka- | مصغرها |
| ۱۳ | *tʊ- (۱۲) | *tʊ- (۱۲) | *tʊ- | *to- | *tʊ- | *tʊ- | جمعِ ردهٔ ۱۲ |
| ۱۴ | *bʊ- | *ʋʊ- | *bʊ- | *bo- | *ʋʊ- | *ʋʊ- | اسامی انتزاعی |
| ۱۵ | *kʊ- | *kʊ- | *kʊ- | *ko- | *kʊ- | *kʊ- | مصدرها |
| ۱۶ | *pa- | *pa- | *pa- | *pa- | *pa- | *pa- | جایگاهی (نزدیک، دقیق) |
| ۱۷ | *kʊ- | *kʊ- | *ko- | *kʊ- | *kʊ- | جایگاهی (دور، تقریبی) | |
| ۱۸ | *mʊ- | *mʊ- | *mo- | *mʊ- | *mʊ- | جایگاهی (درون) | |
| ۱۹ | *pɪ- | *pi- | *pi- | *pi- | *pi- | مصغرها | |
| ۲۰ | *ɣu- | فرضی | |||||
| ۲۱ | *ɣɪ- | بزرگ‌کننده | |||||
| (۲۲) | |||||||
| ۲۳ | *i (۲۴) | جایگاهی |
فهرست جایگزین دیگری از رده‌های اسمی نیابانتو که توسط گود (۲۰۲۰:۱۵۱) ارائه شده، به‌شرح زیر است:[۱۷]
| مفرد (شماره) | مفرد (شکل) | جمع (شماره) | جمع (شکل) | معناشناسی |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | *mù- | ۲ | *βà- | انسان‌ها |
| ۳ | *mù- | ۴ | *mì- | درختان، گیاهان |
| ۵ | *lì- | ۶ | *mà- | ترکیبی/ردهٔ ۶ مایعات |
| ۷ | *kì- | ۸ | *βì̧- | ترکیبی |
| ۹ | *nì- | ۱۰ | *lì̧-nì- | جانوران، ترکیبی |
| ۱۱ | *lù- | ترکیبی | ||
| ۱۲ | *kà- | ۱۳ | *tù- | بزرگ‌کننده، مصغر و غیره. |
| ۱۴ | *βù- | انتزاعی | ||
| ۱۵ | *kù- | مصدر | ||
| ۱۶ | *pà- | جایگاه روی | ||
| ۱۷ | *kù- | جایگاه در | ||
| ۱۸ | *mù- | جایگاه درون | ||
| ۱۹ | *pì̧- | مصغر |
بازسازی ویلهلم بلیک از شانزده پیشوند اسمی تشکیل شده بود. کارل ماینهوف پیشوندهای بلیک را تطبیق داد، برخی ویژگی‌های آوایی را تغییر داد و پیشوندهای بیشتری افزود و شمار آن‌ها را به ۲۱ رساند. آ. ئی. میوسن پیشوندهای بازسازی‌شدهٔ ماینهوف را به ۱۹ کاهش داد، اما یک پیشوند جایگاهی دیگر با شمارهٔ ۲۳ افزود. مالکوم گاتری نیز بعدها همان ۱۹ ردهٔ میوسن را بازسازی کرد، اما پیشوند جایگاهی شمارهٔ ۲۳ را حذف نمود.[۱۵]
هندریکسه و پولوس یک پیوستار معنایی برای رده‌های اسمی بانتو پیشنهاد کردند. شماره‌هایی که رده‌های اسمی را در جدول زیر مشخص می‌کنند، به جدول پیشین که بازسازی رده‌های اسمی را نشان می‌داد، ارجاع دارند.[۱۵]
| اسم‌ها | → | اسم‌های صفت‌گونه | → | اسم‌های قیدگونه | → | اسم‌های فعل‌گونه |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱/۲، ۳/۴، ۹/۱۰ | ۵/۶، ۷/۸، ۱۱ | ۱۲/۱۳، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲ | ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۲۳ | ۱۴ | ۱۵ | |
| عینیت (پنج حس) | انتساب (دو حس) | جهت‌گیری فضایی (یک حس) | انتزاعی‌بودن (بدون حس) |
این آرایش، امکان دسته‌بندی رده‌های اسمی را از طریق عوامل غیرزبانی مانند ادراک و شناخت فراهم می‌کند. هندریکسه و پولوس رده‌های مفرد و جمع (مانند رده‌های ۱ و ۲) را در کنار هم گروهینه‌بندی کرده‌اند و جایگاه‌هایی ترکیبی میان مقوله‌های گوناگون (مانند جایگاه ردهٔ ۱۴) پدیدآورده‌اند.[۱۵]
جفت‌شدگی رده‌های اسمی
رده‌های ۲، ۴، ۶، ۸، ۱۰ و ۱۳ عموماً به‌عنوان صورت‌های جمع رده‌های اسمی در نیابانتو پذیرفته شده‌اند. رده‌های ۱۴ به بعد، صورت جمع مشخصی به شکل رده‌های ۱ تا ۱۳ ندارند.
میوسن جفت‌شدگی‌های ۱/۲، ۳/۴، ۵/۶، ۷/۸، ۹/۱۰، ۱۱/۱۰، ۱۲/۱۳، ۱۴/۶، ۱۵/۶ و احتمالاً ۱۹/۱۳ را پیشنهاد کرد.[۱۵]
گاتری جفت‌شدگی‌های ۱/۲، ۱الف/۲، ۳/۴، ۳، ۵/۶، ۵، ۶، ۷/۸، ۹/۱۰، ۹، ۱۱/۱۰، ۱۲/۱۳، ۱۴ و ۱۴/۶ را پیشنهاد کرد.[۱۵][۱۶]
ماهو جفت‌شدگی‌های دی ولف، میوسن و گاتری را در هم آمیخت و جفت‌شدگی‌های جایگزینی مانند ۳/۱۰، ۳/۱۳، ۹/۴، ۱۱/۴، ۱۲/۴، ۱۴/۴، ۱۴/۱۰، ۱۵/۴، ۱۹/۴ و ۱۹/۱۰ را ارائه داد.[۱۵]
واژگان
طی صد سال گذشته، با آغاز از پژوهش‌های کارل ماینهوف و شاگردانش، تلاش‌های فراوانی برای بررسی واژگانِ حدود ۵۵۰ زبان کنونی بانتو و تلاش برای بازسازی صورت‌های نیایی آن‌ها انجام گرفته است. از جملهٔ کارهای اخیر می‌توان به پژوهش باستین، کوپز و مان اشاره کرد که نمونه‌های تطبیقی ۹۲ واژهٔ مختلف را از تمامی ۱۶ منطقهٔ زبانی (که توسط مالکوم گاتری پایه‌گذاری شده‌اند) گردآوری کرده‌اند.[۱۸][۱۹]
اگرچه برخی واژه‌ها تنها در مناطق خاصی از دسته‌بندی گاتری یافت می‌شوند، اما شماری دیگر در هر منطقه‌ای به چشم می‌خورند. این واژگان شامل مواردی مانند *mbʊ́à (سگ)، *-lia (خوردن)، *ma-béele (پستان‌ها)، *i-kúpa (استخوان)، *i-jína (نام)، *-genda (راه‌رفتن)، *mʊ-kíla (دُم)، *njɪla (مسیر) و غیره است.[۱۹] (ستاره‌ها نشان می‌دهند که این‌ها صورت‌های بازسازی‌شده هستند و نشان‌دهندهٔ شیوهٔ تلفظ فرضی آن‌ها پیش از آغاز گسترش بانتوهاست).
سایر اقلام واژگانی تمایل دارند یا در این یا در آن گروه اصلی از گویش‌های بانتو حضور داشته باشند؛ یعنی گروه غربی (که عمدتاً شامل مناطق A, B، C, H، K, L و R می‌شود) یا گروه شرقی (شامل مناطق D, E، F, G، M, N، P و S). واژگان بازسازی‌شده برای این دو گروه، به‌ترتیب «نیابانتوی الف» (پی‌بی-ای) و «نیابانتوی ب» (پی‌بی-بی) نامیده می‌شوند، درحالی‌که واژگانی که در سراسر محدودهٔ بانتو رواج دارند، «نیابانتوی ایکس» (پی‌بی-ایکس) نام گرفته‌اند.[۲۰]
با تکیه بر پژوهش‌های انجام‌شده توسط آ. ئی. میوسن در دههٔ ۱۹۶۰، یک پایگاه دادهٔ قابل‌جستجو از تمامی اقلام واژگانی بانتو که تاکنون تثبیت یا پیشنهاد شده‌اند، توسط موزه سلطنتی آفریقای مرکزی در شهر ترووران بلژیک نگهداری می‌شود (به بخش پیوند به بیرون مراجعه کنید).
جستارهای وابسته
- زبان نیا-نیجر-کنگو
منابع
- ↑ Klieman, Kairn A. (19 December 2003). The Pygmies Were Our Compass: Bantu and Batwa in the History of West Central Africa, Early Times to C. 1900. Bloomsbury Academic. p. 43. ISBN 978-0-325-07104-6.
- ↑ Erhet & Posnansky, eds. (1982), Newman (1995)
- 1 2 Dimmendaal, Gerrit J. (2011). Historical Linguistics and the Comparative Study of African Languages, pp. 337ff.
- ↑ Newman (1995), Shillington (2005)
- ↑ Vansina (1995) quoted by Schadeberg, T. C. in Nurse, D. & Philippson, G. (eds) (2006) The Bantu Languages, p. 160.
- ↑ Blench, Roger بایگانی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine. Paper circulated before the Niger-Congo conference of September 2012.
- ↑ Bostoen, Koen; Clist, Bernard; Doumenge, Charles; Grollemund, Rebecca; Hombert, Jean-Marie; Muluwa, Joseph Koni; Maley, Jean (2015). "Middle to Late Holocene Paleoclimatic Change and the Early Bantu Expansion in the Rain Forests of Western Central Africa". Current Anthropology. 56 (3): 354–384. doi:10.1086/681436. JSTOR 10.1086/681436. S2CID 129501938.
- ↑ Bradshaw, Richard; Fandos-Rius, Juan (27 May 2016). Historical Dictionary of the Central African Republic. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8108-7992-8.
- ↑ Denham, Timothy P.; Iriarte, José; Vrydaghs, Luc (July 2016). Rethinking Agriculture: Archaeological and Ethnoarchaeological Perspectives. Routledge. ISBN 978-1-315-42099-8.
- ↑ Asher, R. E.; Moseley, Christopher (19 April 2018). Atlas of the World's Languages. Routledge. ISBN 978-1-317-85109-7.
- ↑ Grollemund, R.; Branford, S.; Bostoen, K.; Meade, A.; Venditti, C.; Pagel, M. (2015). "Bantu expansion shows that habitat alters the route and pace of human dispersals". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 112 (43): 13296–13501. Bibcode:2015PNAS..11213296G. doi:10.1073/pnas.1503793112. PMC 4629331. PMID 26371302.
- ↑ Meredith, Martin (14 October 2014). The Fortunes of Africa: A 5000-Year History of Wealth, Greed, and Endeavor. PublicAffairs. ISBN 978-1-61039-460-4.
- 1 2 Hyman, Larry (2003). In Nurse, D. & Philippson, G. (eds) The Bantu Languages. pp. 42ff.
- 1 2 3 Derek Nurse, Gérard Philippson (eds) (2006) The Bantu Languages.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Maho, J. F. (1999). A comparative study of Bantu noun classes.
- 1 2 Guthrie, M. (1970). Collected Papers on Bantu Linguistics.
- ↑ Good, Jeff. 2020. Niger-congo, with a Special Focus on Benue-congo in Vossen, Rainer and Gerrit J. Dimmendaal (eds.). The Oxford Handbook of African Languages pp. 138–160. Oxford: Oxford University Press.
- ↑ Bastin, Yvonne, André Coupez, and Michael Mann (1999). Continuity and Divergence in the Bantu Languages: Perspectives from a Lexicostatistic Study. (Annales, 162.) Tervuren: Musée royal de l'Afrique Centrale. 225 pp.
- 1 2 Schadeberg, T. C. in Nurse, D. & Philippson, G. (eds) (2006) The Bantu Languages, pp. 154ff.
- ↑ Bostoen & Bastin (2016), p. 4 (see External links).
پیوند به بیرون
- آ. ئی. میوسن "Bantu Grammatical Reconstructions" Africana Linguistica 3, 1967. pp. 79–121.
- «بازسازی واژگانی بانتو ۳». موزه سلطنتی آفریقای مرکزی، ترووران. پایگاه دادهٔ قابل‌جستجو برای واژگان بازسازی‌شدهٔ نیابانتو.
- باستون، کوئن و باستین، ایوون (۲۰۱۶). "بازسازی واژگانی بانتو". Oxford Handbooks Online. شرحی بر تاریخچه و اصول بنیادین بازسازی واژگان نیابانتو.
- فهرست سوادش نیابانتو بایگانی‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۸ توسط Wayback Machine (Schadeberg ۲۰۰۳)
- باستون، کوئن و دیگران (ویراستار). ۲۰۲۲. دربارهٔ بازسازی دستور زبان نیابانتو. (Niger-Congo Comparative Studies 4). Berlin: Language Science Press. DOI: 10.5281/zenodo.7560553 https://langsci-press.org/catalog/book/373 دسترسی آزاد.
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Proto-Bantu language». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳ مه ۲۰۲۶.
- زبان‌های بانتو
- نیازبان‌ها