زرنوقه
زرنوقه
زرنوقة | |
|---|---|
 مسجد روستا در سال ۲۰۱۶ | |
| ریشه‌شناسی: «نهر کوچک» | |
.jpg) نقشه دهه ۱۸۷۰ .jpg) نقشه دهه ۱۹۴۰.jpg) نقشه معاصر .jpg) نقشه دهه ۱۹۴۰ با پوشش معاصرنقشههای تاریخی از منطقه پیرامون زرنوقه (دکمه‌ها را کلیک کنید) | |
  زرنوقه جایگاه در قیمومت بریتانیا بر فلسطین | |
| مختصات: ۳۱°۵۲′۴۷″ شمالی ۳۴°۴۷′۱۷″ شرقی / ۳۱٫۸۷۹۷۲°شمالی ۳۴٫۷۸۸۰۶°شرقی | |
| شبکه مختصات فلسطین | ۱۳۰/۱۴۳ |
| واحد سیاسی | قیمومت بریتانیا بر فلسطین |
| بخش | رمله |
| تاریخ تخلیه جمعیت | ۲۷–۲۸ مه ۱۹۴۸ |
| مساحت | |
| • کل | ۷٬۵۴۵ دونوم (۷٫۵۴۵ کیلومتر مربع یا ۲٫۹۱۳ مایل مربع) |
| جمعیت (۱۹۴۵) | |
| • کل | ۲۳۸۰ |
| علت تخلیه | اخراج توسط نیروهای یه‌شو |
| سکونتگاه‌های کنونی | رخووت، کووتصات شیلر، گیبتون و گیوات برنر |
زرنوقه (زرنوقة) که زرنوگا نیز نوشته می‌شود، روستایی عرب فلسطینی در بخش رمله بود. نام این روستا به معنای «نهر کوچک» است. این روستا در ۲۷–۲۸ مه ۱۹۴۸ در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل از سکنه تخلیه شد و ساکنان عرب آن اخراج گردیدند.
زرنوقه در ۱۰ کیلومتری جنوب‌غربی رمله در دشت ساحلی فلسطین و در ارتفاع نزدیک به ۵۰ متری از سطح دریا قرار داشت. پیش از ۱۹۴۸ این روستا به‌سبب کشت مرکبات و موز بسیار آباد بود و تنش‌هایی با مستعمره‌های یهودی همسایه به‌ویژه رخووت داشت. مساحت کل زمین‌های روستا ۷٬۵۴۵ دونوم (حدود ۷٫۵ کیلومتر مربع) بود. پس از تخلیه جمعیت، خانه‌های روستا غارت و سپس ویران شدند.
جغرافیا
زرنوقه در دشت ساحلی فلسطین ساخته شده بود و از طریق یک جاده فرعی به جاده اصلی منتهی به رمله راه داشت.[۱] شکل کلی روستا ذوزنقه‌ای بود که ضلع بزرگ‌تر آن رو به غرب قرار داشت.[۲] وادی قرامه در ۲٫۵ کیلومتری غرب آن جریان داشت. روستا و زمین‌های اطرافش فاقد چشمه بودند اما چاه‌های فراوانی در شمال و شمال‌غربی آن وجود داشت.[۳]
پیشینه
از عصر مفرغ تا دوره اسلامی آغازین
سفال‌هایی از دوره مفرغ متأخر در این مکان یافت شده‌اند.[۴] همچنین سفالینه‌هایی متعلق به دوره هخامنشی در منطقه کشف شده‌است.[۵]
یک ساختمان، یک کارگاه شراب‌سازی و سفالینه‌هایی از دوره بیزانسی نیز کشف شده‌اند[۶][۷] و بقایایی از دوره اسلامی آغازین نیز در همین مکان شناسایی شده‌است.[۸]
دوره عثمانی
گورهایی از اواخر دوره عثمانی در این مکان کاوش شده‌اند[۹] و همچنین ساختمانی با یک کوره و سفالینه‌هایی از سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی یافت شده‌است.[۱۰][۱۱] مسجد روستا را شیخ احمد الرحّال بنا کرد. یک چامه (شعر) دوسطری به خط نسخ تاریخ ساخت مسجد را ۱۲۰۷ هجری قمری (۱۷۹۲/۹۳ میلادی) ذکر کرده‌است.[۱۲][۱۳]
روستا بدون نام در نقشه‌ای که پیِر ژاکوتن در سال ۱۷۹۹ ترسیم کرد نشان داده شده‌است.[۱۴] در اوایل سده نوزدهم میلادی و در دوره حکومت ابراهیم پاشا مصری (۱۸۳۱–۱۸۴۰) موجی از مهاجران مصری به زرنوقه سرازیر شدند که به رشد جمعیت و شکل‌گیری برخی جنبه‌های زندگی روستایی کمک کرد.[۱۵] یافته‌های باستان‌شناختی از جمله کوزه‌های مصری «بلّاص» که در دفن‌های محلی بازکاربرد شده بودند پیوندهای مادی میان مهاجران مصری و جمعیت بومی را بازتاب می‌دهد. این گورها حاوی ظروف سفالی ساخت مصر و ردّ غلات بودند که احتمال وجود شیوه‌های آیینی را نشان می‌دهد.[۱۶]
در سال ۱۸۳۸ از زرنوقه با نام «زرنوکه» به‌عنوان روستایی در ناحیه غزه یاد شد.[۱۷] در ۱۸۶۳ ویکتور گِرَن جمعیت زرنوقه را ۳۰۰ نفر برآورد کرد و گزارش داد که روستا در میان مزارع تنباکو قرار دارد. یک مقام (زیارتگاه) به نام «شیخ محمد» در آنجا وجود داشت.[۱۸]
فهرست روستایی عثمانی از حدود ۱۸۷۰ شمار ۱۰۷ خانه و ۲۶۷ نفر جمعیت (فقط مردان) را ثبت کرد.[۱۹][۲۰] چارلز وارن در ۱۸۷۱ هنگام عبور از منطقه نوشت: «از میان باغ‌های زیتون و گلستان‌ها از زرنوکا گذشتیم تا اینکه از تپه‌هایی ناهموار گذشته به روستای عاقر رسیدیم.»[۲۱]
در ۱۸۸۲ بررسی فلسطین غربی وابسته به صندوق اکتشاف فلسطین زرنوقه را روستایی بزرگ از خشت با پرچین‌های کاکتوس و چاه‌هایی در باغ‌ها توصیف کرد.[۲۲] در ۱۸۹۰ منابع صهیونیستی منطقه میان زرنوقه و رمله به وسعت ۱۰٬۰۰۰ دونوم را زمین بایر و ناکِشت توصیف کردند.[۲۳] در مارس ۱۸۹۲ درگیری‌ای میان چوپانان زرنوقه و کشاورزان یهودی موشاوای تازه‌بنیاد رخووت پدید آمد که سرانجام در دادگاه حل شد.[۲۴]
در ۱۹۱۳ درگیری خشونت‌باری رخ داد که به گفته یهودیان با دزدیدن انگور از تاکستانی در ریشون لتسیون آغاز شده بود. در این رویداد دو یهودی اهل رخووت و یک عرب زرنوقه‌ای کشته شدند. اسناد تازه‌یافته در بایگانی‌های استانبول روایت عرب‌ها را ارائه می‌دهد: آنان نوشتند که یهودیان «خواستند لباس، پول و شتر شتربانان را بربایند اما آنها از دادن شترهایشان سر باز زدند و گریختند… یهودیان مذکور به روستاهای ما حمله کردند، اموال ما را غارت کردند، کشتند و حتی به آبروی خانواده‌ها آسیب زدند.» و افزودند: «آنها با پرداخت پول هرچه بخواهند انجام می‌دهند، گویی حکومت کوچکی مستقل در این سرزمین دارند.»[۲۵]
دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که مقامات قیمومت بریتانیا بر فلسطین انجام دادند، زرنوقه ۹۶۷ نفر جمعیت داشت که همگی مسلمان بودند.[۲۶] در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین این رقم به ۱٬۹۵۲ نفر رسید که همچنان همه مسلمان بودند و در ۴۱۴ خانه زندگی می‌کردند.[۲۷] بخش عمده این رشد جمعیتی ناشی از مهاجرت کارگران کشاورزی از غزه و خان‌یونس بود که دستمزدهای بالای کار در باغ‌های مرکبات (چه یهودی و چه عربی) آنان را جذب کرده بود.[۲۸]
در ۱۹۲۶ صندوق ملی یهود زمین‌هایی از ساکنان زرنوقه خرید و تا ۱۹۳۱ نخستین «موشاو عوودیم» (موشاو کارگری) به نام «کفار مارمورِک» را بر آن زمین‌ها بنیان نهاد که اکنون محله‌ای از رخووت است. ده خانواده یهودی یمنی که از کینِرِت اخراج شده بودند در آنجا اسکان یافتند.[۲۹]
در ۱۹۲۹ زرنوقه ۱٬۱۲۲ دونوم باغ مرکبات داشت و بیشتر رشد اقتصادی آن از پرتقال‌کاری حاصل می‌شد.[۳۰] نویسنده صهیونیست زئِو اسمیلانسکی در ۱۹۳۴ نوسازی روستا را به نزدیکی با رخووت و فروش زمین توسط افندی‌ها و فلاحین نسبت داد. فناوری‌های پیشرفته کشاورزی به آموزش همسایگان یهودی وارد شدند.[۳۱]
روستا دو دبستان داشت: یکی برای پسران (بنیاد ۱۹۲۴) و دیگری برای دختران (بنیاد ۱۹۴۳ با ۶۵ دانش‌آموز). مدرسه پسران از ۱۹۴۲ دوره‌های بالاتر با گرایش کشاورزی از جمله مرغداری و زنبورداری نیز ارائه می‌داد. در ۱۹۴۵ مدرسه پسران ۲۵۲ دانش‌آموز داشت.[۳۲] روستا یک درمانگاه نیز داشت و هر شنبه بازاری در آن برپا می‌شد که بازرگانان شهرهای همجوار را جذب می‌کرد.[۳۳]
در آمار روستایی ۱۹۴۵ جمعیت زرنوقه به همراه گیبتون شمارش شد و مجموع آنها ۲٬۶۲۰ نفر بود: ۲٬۳۸۰ مسلمان و ۲۴۰ یهودی.[۳۴][۳۵]
| مالک | دونوم |
|---|---|
| عرب | ۵٬۶۴۰ |
| یهودی | ۱٬۵۷۸ |
| عمومی | ۳۲۷ |
| مجموع | ۷٬۵۴۵ |
| نوع کاربری | عرب | یهودی |
|---|---|---|
| مرکبات و موز | ۲٬۰۷۰ | ۱٬۰۱۵ |
| آبیاری و درختکاری | ۱٬۱۸۹ | ۱۳ |
| غلات | ۲٬۲۶۶ | ۴۹۳ |
| شهری | ۶۸ | ۰ |
| قابل کشت | ۵٬۵۲۵ | ۱٬۵۲۱ |
| غیرقابل کشت | ۴۷ | ۵۷ |
جنگ ۱۹۴۸ و پیامدهای آن
در آغاز دسامبر ۱۹۴۷ پس از رأی سازمان ملل متحد به طرح تقسیم فلسطین، ساکنان زرنوقه ورود به پیمان عدم‌جنگ با رخووت را بررسی کردند اما ظاهراً این پیمان رسمی نشد. در آوریل ۱۹۴۸ شبه‌نظامیان عرب وارد روستا شدند. طایفه دار شُربجی خواهان تسلیم سلاح‌ها و پذیرش حمایت هاگانا بود اما دیگران مخالفت کردند. زنان، کودکان و سالمندان به روستای همجوار یِبنا تخلیه شدند و تنها شُربجی‌ها و چند ده مرد مسلح از طوایف دیگر ماندند.[۳۶]
زرنوقه در ۲۷–۲۸ مه ۱۹۴۸ توسط تیپ ۸۴ گیواتی در جریان جنگ ۱۹۴۸ اعراب و اسرائیل تخلیه شد. بنا بر گزارش روزنامه «عَل‌هَمیشمار» یکی از سربازان با مسلسل اِستِن به سه نفر (یک مرد سالخورده، یک زن سالخورده و یک کودک) شلیک کرد. ساکنان از خانه‌ها بیرون کشیده شدند و ساعت‌ها زیر آفتاب و در گرسنگی و تشنگی نگه داشته شدند تا سلاح‌هایی را که ادعا می‌کردند ندارند تحویل دهند. سپس به‌سوی یِبنا رانده شدند. در مجموع شش نفر کشته و ۲۲ نفر اسیر شدند. روز بعد ساکنان بازگشتند و روایت کردند که مردم یِبنا آنان را خائن خوانده‌اند. آنها شاهد غارت روستایشان به دست سربازان و مهاجرنشینان یهودی همسایه بودند. بار دیگر اخراج شدند و خانه‌ها در ماه ژوئن ویران گشتند.[۳۷]
حیدر عید، استاد دانشیار دانشگاه الاقصی در غزه، گفته‌است که والدینش توسط اعضای هاگانا و باند اِشتِرن با این تهدید از روستا اخراج شدند: «خانه‌هایتان را ترک کنید وگرنه شما را می‌کشیم و به شما تجاوز می‌کنیم.»[۳۸]
دوره اسرائیل
پس از تأسیس اسرائیل، «معبَرای زرنوقه» (اردوگاه انتقالی) در محل روستا برپا شد تا پناهندگان یهودی از اروپای شرقی و سرزمین‌های عربی را اسکان دهد.[۳۹] در ۲۷ مه ۱۹۴۹ تصمیم گرفته شد ۲۱ روستای فلسطینی تخلیه‌شده از جمله زرنوقه با مهاجران جدید یهودی بازسکونت یابند.[۴۰]
ولید خالدی در سال ۱۹۹۲ وضع باقی‌مانده روستا را چنین توصیف کرد: «در محل که درختان توت و کاکتوس می‌رویند خانه‌های مستعمره‌های یهودی چیره‌اند. خانه‌های اندک باقی‌مانده روستا یا در اشغال یهودیان است یا حصارکشی شده و به‌عنوان انبار به کار می‌رود.»[۴۱]
ساکنان سرشناس و فرزندانشان
- فتحی الشقاقی (۱۹۵۱–۱۹۹۵)، بنیان‌گذار و دبیرکل جهاد اسلامی فلسطین[۴۲]
- خلیل شقاقی (زادهٔ ۱۹۵۳)، پژوهشگر علوم سیاسی و مدیر مرکز فلسطینی پژوهش و نظرسنجی سیاسی در رام‌الله[۴۳]
- حیدر عید، استاد دانشیار دانشگاه الاقصی[۴۴]
منابع
- ↑ Khalidi، W. (۱۹۹۲). All That Remains: The Palestinian Villages Occupied and Depopulated by Israel in ۱۹۴۸. Institute for Palestine Studies. ص. ۴۲۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Zarnuqa». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۳۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «زرنوقة (قریة)». الموسوعة الفلسطینیة. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ مارس ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Marmelstein, Yitzhak (۲۰۱۴). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۲۶).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Glick, Alexander (۲۰۰۸). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۲۰).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Dagot, Angelina (۲۰۰۶). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۱۸).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Fogel, Peter (۲۰۰۷). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۱۹).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Glick, Alexander (۲۰۰۸). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۲۰).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Ajami, Moshe (۲۰۰۷). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۱۹).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Golan, Dor (۲۰۰۸). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۲۰).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Dagot, Angelina (۲۰۰۸). «Zarnuqa». Hadashot Arkheologiyot – Excavations and Surveys in Israel (۱۲۰).
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Petersen، Andrew (۲۰۰۱). A Gazetteer of Buildings in Muslim Palestine. انتشارات دانشگاه آکسفورد. ص. ۳۲۰-۳۲۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Taxel, Y. , Marom, R. , & Nagar, Y. (۲۰۲۵). «An Infant Jar Burial from Zarnūqa: Muslim Funerary Practices and Migrant Communities in Late Ottoman Palestine». 'Atiqot (۱۱۷): ۲۶۹–۲۹۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده) - ↑ Karmon, Y. (۱۹۶۰). «An Analysis of Jacotin's Map of Palestine». Israel Exploration Journal. ۱۰: ۱۷۱.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Avneri، Arieh L. (۱۹۸۴). The Claim of Dispossession. Transaction Publishers. ص. ۹۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Taxel, Y. , Marom, R. , & Nagar, Y. (۲۰۲۵). «An Infant Jar Burial from Zarnūqa: Muslim Funerary Practices and Migrant Communities in Late Ottoman Palestine». 'Atiqot (۱۱۷): ۲۶۹–۲۹۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:نام‌های متعدد:فهرست نویسندگان (رده) - ↑ Robinson، E. (۱۸۴۱). Biblical Researches in Palestine. ج. ۳. Crocker & Brewster. ص. ۱۱۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Guérin، V. (۱۸۶۹). Description Géographique Historique et Archéologique de la Palestine. ص. ۵۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Socin, A. (۱۸۷۹). «Alphabetisches Verzeichniss von Ortschaften des Paschalik Jerusalem». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. ۲: ۱۶۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hartmann, M. (۱۸۸۳). «Die Ortschaftenliste des Liwa Jerusalem». Zeitschrift des Deutschen Palästina-Vereins. ۶: ۱۳۳.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Warren, C. (۱۸۷۱). «The plains of Philistia». Quarterly Statement – Palestine Exploration Fund. ۳: ۹۲.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Conder، C.R. (۱۸۸۲). The Survey of Western Palestine: Memoirs. ج. ۲. Committee of the Palestine Exploration Fund. ص. ۴۱۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Avneri، Arieh L. (۱۹۸۴). The Claim of Dispossession. Transaction Publishers. ص. ۵۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Avneri، Arieh L. (۱۹۸۴). The Claim of Dispossession. Transaction Publishers. ص. ۹۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «New documents reveal early Palestinian attitudes toward Zionist settlements». هاآرتص. ۲۰۱۲-۱۱-۰۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ آوریل ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Barron، J.B. (۱۹۲۳). Palestine: Report and General Abstracts of the Census of ۱۹۲۲. Government of Palestine. ص. ۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Mills، E. (۱۹۳۲). Census of Palestine ۱۹۳۱. Government of Palestine. ص. ۲۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Karlinsky، Nahum (۲۰۱۲). California Dreaming: Ideology, Society, and Technology in the Citrus Industry of Palestine. Suny Press. ص. ۱۶۲-۱۶۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Yalqut Teiman. Tel-Aviv. ۲۰۰۰. ص. ۱۳۰. شابک ۹۶۵-۷۱۲۱-۰۳-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Karlinsky، Nahum (۲۰۱۲). California Dreaming. Suny Press. ص. ۱۶۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Karlinsky، Nahum (۲۰۱۲). California Dreaming. Suny Press. ص. ۱۶۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Khalidi، W. (۱۹۹۲). All That Remains. Institute for Palestine Studies. ص. ۴۲۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Zarnuqa». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۳۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Village Statistics, April, ۱۹۴۵. Government of Palestine, Department of Statistics. ۱۹۴۵. ص. ۳۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hadawi، S. (۱۹۷۰). Village Statistics of ۱۹۴۵. Palestine Liberation Organization Research Center. ص. ۶۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Morris، B. (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. ص. ۲۵۸–۲۵۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Morris، B. (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. ص. ۲۵۸–۲۵۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Diary of an Israeli war». الجزیره عربی. ۲۰۱۴-۰۷-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Belcove-Shalin، Janet S. (۱۹۹۵). New World Hasidim. Suny Press. ص. ۷۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Morris، B. (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. ص. ۳۹۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Zarnuqa». Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۳۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «S - Personalities, PASSIA». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «S - Personalities, PASSIA». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بازبینی=و|بازبینی=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Returning to Zarnouqa». ماندویس. ۲۰۲۴-۰۵-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۲۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Zarnuqa». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Zarnouqa». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «زرنوقة». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «זרנוגה». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عبری ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین