زیج‌های طلیطله

«قوانین» (کانونس) ترجمه‌ای از نمودارهای زیج‌های طلیطله به دست گراردوس کرمونیسی است.[۱]

زیج‌های طلیطله (به انگلیسی: Toledan Tables) یا جدول‌های طلیطلی، مجموعه‌ای از جدول‌های نجومی بودند که برای پیش‌بینی و محاسبۀ حرکات خورشید، ماه و سیارات نسبت به ستارگان ثوابت به کار می‌رفتند. این اثر مجموعه‌ای از جدول‌های ریاضی بود که جنبه‌های گوناگون کیهان از جمله پیش‌بینی تاریخ‌های گاه‌شماری، زمان رویدادهای فلکی و حرکات اجرام آسمانی را تبیین می‌کرد.[۲]

خاستگاه

زیج‌های طلیطله در حدود سال ۱۰۸۰ میلادی به دست گروهی از اخترشناسان مسلمان در طلیطله (تولدو در اسپانیا) تدوین شد. شالودۀ این اثر بر پایۀ زیج‌های عربی کهن‌تری بود که پیش‌تر در دیگر مراکز علمی فراهم آمده بودند و سپس مختصات و ارقام آن‌ها برای موقعیت جغرافیایی و نصف‌النهار طلیطله بازتنظیم و محاسبه شد.[۲][۳] زیج‌های طلیطله تا اندازۀ زیادی بر پایۀ پژوهش‌های ابواسحاق ابراهیم زَرقالی (که در باخترزمین با نام آرزاخل شناخته می‌شود) شکل گرفت؛ ریاضی‌دان، منجم، سازندۀ ابزارهای نجومی و اهل احکام نجوم که در طلیطله می‌زیست. این جدول‌ها را گروهی از دانشمندان تدوین کردند که هویت بیشتر آنان ناشناخته مانده و تنها نام زرقالی در این میان روشن است.

طلیطله در میانۀ دهۀ ۱۰۸۰ میلادی، یعنی اندکی پس از اتمام نگارش جدول‌ها، به تصرف پادشاهی مسیحی اسپانیا درآمد. یک سده پس از آن در طلیطله، گراردوس کرمونیسی (۱۱۱۴–۱۱۸۷ میلادی) که متون عربی را به لاتین برمی‌گرداند، این زیج‌ها را برای مخاطبان لاتین‌زبان ترجمه کرد که در آن روزگار دقیق‌ترین مجموعۀ نجومی در اروپا به شمار می‌رفت. این مجموعه تأثیر فراوانی از آثار و جدول‌های نجومی پیشین چون جدول‌های بطلمیوسی و زیج البتانی پذیرفته بود.[۴] آنچه زیج‌های طلیطله را از متون پیشین متمایز می‌ساخت و مستقیماً از آن‌ها اقتباس نشده بود، متغیرها و مبانی مربوط به حرکت اوسط اجرام آسمانی بود. این متغیرها بر پایۀ مختصات نجومی تنظیم شده بودند، بر خلاف جدول‌های دیگر مانند جدول‌های بطلمیوس که بر پایۀ مدار حُسبانی و اعتدالی (انقلابی) تدوین یافته بودند.[۲] در میانۀ سدۀ سیزدهم میلادی، کامپانوس نووارایی جدول‌هایی را بر مبنای نصف‌النهار نووارا با بهره‌گیری از زیج‌های طلیطلیِ زرقالی تدوین کرد.[۵]

نسخۀ اصلی عربی زیج‌های طلیطله از میان رفته است، اما بیش از صد نسخه از ترجمۀ لاتین آن بر جای مانده که مبنای ترجمۀ یونانی این زیج در دهۀ ۱۳۳۰ میلادی در قبرس قرار گرفت؛ ترجمه‌ای که احتمالاً به دست دانشمند یونانی‌تبار قبرسی، جورج لاپیتس انجام شده است.[۶][۷]

در محاسبات زیج‌های طلیطله خطاهای متعددی نیز به چشم می‌خورد. این اثر تا حد زیادی گردآوری و نسخه‌برداری از جدول‌های دیگر بوده است، از این رو بسیاری از این خطاها و ناهمخوانی‌ها را ناشی از لغزش‌های نسخه‌برداران و کاتبان می‌دانند.[۲]

کاربردهای تاریخی

در دهۀ ۱۲۷۰ میلادی، جدول‌های آلفونسو در طلیطله به زبان‌های اسپانیایی و لاتین و بر پایۀ همین زیج‌های طلیطله با اصلاحاتی به‌روزرسانی شد.[۳] این آثار مشتق‌شده با تصحیحات تازه، پرکاربردترین جدول‌های نجومی در اواخر سده‌های میانه در جهان لاتین بودند. با وجود آنکه تدوین‌کنندگان این زیج‌ها زمین را ساکن و در مرکز عالم می‌پنداشتند، داده‌های موجود در آن بعدها از سوی کپرنیک در تدوین و گسترش نظریۀ خورشیدمرکزی با موفقیت به کار رفت.

زیج‌های طلیطله در آثار اسحاق بن یوسف اسرائیلی اهل طلیطله نیز مورد استفاده قرار گرفت. او با بهره‌گیری از مجموعه‌ای از این جدول‌ها و دیگر منابع، داده‌هایی را دربارۀ گرفت‌ها (کسوف و خسوف) ارائه داد؛ گرفت‌هایی که پیش‌تر به دست اسحاق بن سید (از مؤلفان جدول‌های آلفونسین کاستیلی) رصد شده بودند. از همین رو گمان می‌رفت اسحاق بن یوسف به جدول‌های آلفونسو ارجاع دهد، اما او هیچ اشاره‌ای به جدول‌های آلفونسو نکرده و به جای آن از زیج‌های طلیطله نام برده است.[۸]

یکی از ویژگی‌های مهم برخی از بخش‌های زیج‌های طلیطله آن است که درجات و حِصَص موقعیت سیارات را در گام‌های نیم‌درجه‌ای فهرست کرده‌اند؛ امری که حجم این جدول‌ها را دو برابر جدول‌های دیگر با درجات کامل می‌کرد.[۹] این حِصَص و تعدیلات به طور ویژه برای سیارات زحل، زهره و عطارد تنظیم شده بود.[۲]

زیج‌های طلیطله در دسته‌بندی‌هایی بدین شرح سازمان یافته بود:[۱۰]

  • گاه‌شماری و تواریخ دوره‌ها
  • مثلثات و هیئت کروی
  • حرکات اوسط خورشید، ماه و سیارات
  • عرض فلکی سیارات
  • کسوف و خسوف (گرفت‌ها)
  • احکام نجوم

در اخترشناسی نوین، جدول‌های نشان‌دهندۀ موقعیت و حرکات اجرام آسمانی را «تقویم نجومی» (افمریس) می‌نامند. این تقویم‌ها بسط‌یافتۀ همان ایده‌های زیج‌های طلیطله هستند و با شیوه‌های محاسباتی پیشرفته برای تعیین موضع هر جرم فلکی در هر زمان نسبت به اجرام دیگر به کار می‌روند. این داده‌ها هر ساله از سوی ناسا به‌روزرسانی می‌شوند تا دقت لازم برای محاسبات امروزی فراهم آید. این روند با به کار بردن تحلیل‌های دقیق‌تر مقاطع مخروطی مدارهای اجرام، شکل تکامل‌یافتۀ جدول‌های آلفونسین است که نقشۀ دقیق‌تری از مدارها به دست می‌دهد.[۱۱]

جستارهای وابسته

پیوند به بیرون

  • Kusukawa, Sachiko (1999). "Astronomical Tables". University of Cambridge: Department of History and Philosophy of Science. Retrieved 30 Mar 2021.

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ "File:Gerardus Cremonensis (1114-1187) Wellcome L0070081.jpg - Wikipedia". commons.wikimedia.org (in English). Retrieved 2022-04-19.
  2. 1 2 3 4 5 Toomer, G. J. (1968). "A Survey of the Toledan Tables". Osiris. 15: 5–174. Bibcode:1968Osir.........5T. doi:10.1086/368631. ISSN 0369-7827. JSTOR 301687. S2CID 143675018.
  3. 1 2 Glick, Thomas F. (2005). "Toledo". In Thomas F. Glick; Steven John Livesey; Faith Wallis (eds.). Medieval science, technology, and medicine: an encyclopedia. New York: Routledge. pp. 478–481. ISBN 978-0-415-96930-7.
  4. ↑ Chabás, José; Goldstein, Bernard R. (2020-12-17). "New Approaches and Parameters in the Parisian Alfonsine Tables". Suhayl. International Journal for the Exact and Natural Sciences in Islamic Civilisation (in Catalan): 51–68. ISSN 2013-620X.
  5. ↑ Benjamin, Francis Seymour; Toomer, G. J. (1971). Campanus of Novara and medieval planetary theory: Theorica planetarum. University of Wisconsin Press. p. 15. ISBN 978-0-299-05960-6.
  6. ↑ Pingree, David (1976). "The Byzantine Version of the "Toledan Tables": The Work of George Lapithes?". Dumbarton Oaks Papers. 30: 85–132. doi:10.2307/1291391. ISSN 0070-7546. JSTOR 1291391.
  7. ↑ Grivaud, Gilles (2005). "Literature". In Nicolaou-Konnari, Angel; Schabel, Chris (eds.). Cyprus: Society and Culture 1191-1374. BRILL. p. 273.
  8. ↑ Bernard R. Goldstein; José Chabás (2017). "The Astronomical Tables of Isaac ben Joseph Israeli of Toledo". Aleph. 17 (2): 357. doi:10.2979/aleph.17.2.0357. ISSN 1565-1525. S2CID 171763157.
  9. ↑ Chabás, José (2012). "The Toledan Tables in Castilian: Excerpts of the Planetary Equations". Suhayl. International Journal for the History of the Exact and Natural Sciences in Islamic Civilisation: 179–188. ISSN 2013-620X.
  10. ↑ Pedersen, Fritz Saaby (2002). The Toledan Tables: A Review of the Manuscripts and the Textual Versions with an Edition (in English). Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. ISBN 978-87-7876-267-2.
  11. ↑ Gingerich, Owen (2017), "The Role of Ephemerides from Ptolemy to Kepler", in Arias, Elisa Felicitas; Combrinck, Ludwig; Gabor, Pavel; Hohenkerk, Catherine (eds.), The Science of Time 2016, Astrophysics and Space Science Proceedings (in English), vol. 50, Cham: Springer International Publishing, pp. 17–24, doi:10.1007/978-3-319-59909-0_3, ISBN 978-3-319-59908-3, retrieved 2022-04-09
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.