ابراهیم زرقالی

ابراهیم زرقالی
تصویر خیالی زرقالی، اثر ائولوخیا مرله، ۲۰۱۱
زادهٔ	۱۰۲۹ میلادی پیرامون تولدو، اندلس
درگذشت	۱۰۸۷ یا ۱۱۰۰ میلادی احتمالاً کوردوبا، اندلس
پیشه(ها)	اخترشناس، اختربین، ریاضی‌دان، سازندهٔ ابزارهای نجومی
آثار	زیج‌های طلیطله، صفیحهٔ زرقالی، سالنامهٔ زرقالی
دوره	دوران طلایی اسلام

ابواسحاق ابراهیم بن یحیی نقاش زرقالی تجیبی، مشهور به ابراهیم زرقالی (زادهٔ ۱۰۲۹ میلادی؛ درگذشتهٔ ۱۰۸۷ یا ۱۱۰۰ میلادی)، اخترشناس، اختربین، ریاضی‌دان و سازندهٔ ابزارهای نجومی عربِ اندلس بود. او بیشتر زندگی علمی خود را در تولدو گذراند و از برجسته‌ترین اخترشناسان اندلس در سدهٔ یازدهم میلادی به‌شمار می‌رود.

صورت رایج نام او در منابع عربی «الزرقالی» است، هرچند برخی پژوهشگران صورت «الزرقَلُّه» را به اصل نام نزدیک‌تر دانسته‌اند. نام او در منابع لاتینی سده‌های میانه به صورت‌های گوناگونی درآمد و در آثار اروپایی با صورتی برگرفته از لقب «نقاش» یا «حکاک» شناخته شد.

زرقالی در ساخت ابزارهای نجومی مهارت فراوان داشت و نوعی اسطرلاب جهان‌شمول موسوم به صفیحهٔ زرقالی پدید آورد که در اروپا شهرت یافت. آثار او پس از ترجمه به لاتینی تأثیر مهمی بر اخترشناسی اروپای سده‌های میانه و آغاز دورهٔ جدید گذاشت. نیکلاس کوپرنیک نیز در درباره گردش اجرام آسمانی از داده‌ها و آثار زرقالی یاد کرده است.

دهانهٔ زرقالی در ماه به افتخار او نام‌گذاری شده است.

زندگی

زرقالی در سال ۱۰۲۹ میلادی در روستایی در نزدیکی تولدو، پایتخت آن هنگامِ طایفه تولدو، زاده شد. او از تبار عرب دانسته شده است.

زرقالی در آغاز پیشه‌وری و فلزکاری می‌کرد و به سبب مهارت در حکاکی فلز، لقب «نقاش» یافت. همین مهارت عملی او در ساخت ابزارها زمینهٔ ورودش به اخترشناسی را فراهم کرد. او پس از سال ۱۰۴۸ میلادی در حلقهٔ علمی صاعد اندلسی فعالیت کرد و در دستگاه مامون بن ذی‌النون، فرمانروای تولدو، نیز به کار پرداخت. زرقالی از حدود سال ۱۰۵۰ به مدت نزدیک به ۲۵ سال رصدهای خورشیدی انجام داد.

نمایی هنری از تولدو در اندلس، متعلق به حدود سال ۹۷۶ میلادی

زرقالی افزون بر ساخت ابزار، در هندسه و اخترشناسی نیز مهارت یافت و به یکی از برجسته‌ترین اخترشناسان اندلس تبدیل شد. او در دوره‌هایی در کوردوبا نیز حضور داشت و احتمالاً در سال‌های پایانی زندگی به آن شهر رفت.

پس از تصرف تولدو در سال ۱۰۸۵ میلادی به دست آلفونسوی ششم، پادشاه لئون و کاستیا، بسیاری از دانشوران مسلمان شهر ناچار به کوچ شدند. سرنوشت دقیق زرقالی پس از این واقعه روشن نیست. برخی منابع مرگ او را در ۱۰۸۷ و برخی دیگر در حدود ۱۱۰۰ میلادی، احتمالاً در کوردوبا، دانسته‌اند.

آثار زرقالی بر شماری از دانشمندان بعدی اندلس، از جمله ابن باجه، ابن طفیل، ابن رشد و نورالدین بطروجی اثر گذاشت. در سدهٔ دوازدهم میلادی، ژرار کرمونایی شماری از آثار او را به لاتینی ترجمه کرد. جفری چاوسر نیز در نوشته‌های خود از زرقالی با یکی از صورت‌های لاتینی نام او یاد کرده است.

در سدهٔ پانزدهم رگیومنتانوس رساله‌ای دربارهٔ صفیحهٔ زرقالی نوشت که پس از مرگ او در ۱۵۳۴ در نورنبرگ منتشر شد. یاکوب زیگلر نیز در ۱۵۳۰ بر یکی از آثار زرقالی شرح نوشت. نیکلاس کوپرنیک در کتاب درباره گردش اجرام آسمانی، منتشرشده در ۱۵۴۳، از زرقالی و بتانی یاد کرده است.

دستاوردهای علمی

ابزارهای نجومی

نمونه‌ای از صفیحهٔ زرقالی در برج کالائورا در کوردوبا

زرقالی دو اثر دربارهٔ ساخت ابزاری برای محاسبهٔ جایگاه سیارات بر پایهٔ الگوهای بطلمیوس نوشت. این آثار در سدهٔ سیزدهم میلادی، به فرمان آلفونسوی دهم، پادشاه کاستیا و لئون، در مجموعه‌ای از آثار نجومی به زبان کاستیلی ترجمه شدند.

مهم‌ترین ابزار منسوب به زرقالی نوعی اسطرلاب جهان‌شمول بود که در عربی الصفیحة الزرقالیة، یعنی «صفیحهٔ زرقالی»، نامیده می‌شد. برخلاف اسطرلاب‌های معمول که برای عرض جغرافیایی معینی ساخته می‌شدند، این ابزار را می‌شد در عرض‌های جغرافیایی مختلف به کار برد.

این ابزار در اروپا شهرت فراوان یافت و تا سدهٔ شانزدهم میلادی مورد استفادهٔ دریانوردان قرار داشت.

ساعت آبی

در برخی منابع از فردی با نام زرقالی یاد شده است که ساعت آبیای ساخته بود که می‌توانست ساعات شب و روز و همچنین روزهای ماه قمری را نشان دهد.

با این حال، گزارش زهری در کتاب الجغرافیه نام این سازنده را «ابوالقاسم بن عبدالرحمن زرقالی» آورده است؛ ازاین‌رو برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که سازندهٔ این ساعت شخص دیگری غیر از ابراهیم زرقالی بوده باشد.

نظریهٔ خورشیدی

زرقالی در اصلاح و تکمیل برخی داده‌های نجومی پیشینیان نقش داشت. او در رساله‌ای دربارهٔ سال خورشیدی، که متن آن تنها در ترجمه‌ای عبری باقی مانده است، حرکت اوج خورشید را نسبت به زمینهٔ ستارگان ثابت بررسی کرد.

او آهنگ این حرکت را حدود ۱۲٫۰۴ ثانیهٔ قوسی در سال به دست آورد؛ مقداری که به مقدار امروزی، حدود ۱۱٫۷۷ ثانیهٔ قوسی در سال، بسیار نزدیک است.

در الگوی زرقالی برای حرکت خورشید، مرکز فلک تدویر خورشید بر دایره‌ای کوچک که به‌آرامی می‌چرخید حرکت می‌کرد تا جابه‌جایی مشاهده‌شدهٔ اوج خورشید را توضیح دهد. این الگو بعدها در اروپا مورد بحث قرار گرفت و رگیومنتانوس و گئورگ فن پویرباخ نیز آن را بررسی کردند. نیکلاس کوپرنیک در سدهٔ شانزدهم شکل تغییر‌یافته‌ای از این سازوکار را در الگوی خورشیدمرکزی خود به کار گرفت.

عطارد

زرقالی هنگام بررسی الگوی پیچیدهٔ بطلمیوس برای حرکت عطارد دریافت که مسیر مرکز فلک تدویر اصلی عطارد، برخلاف سیارات دیگر، دقیقاً دایره‌ای نیست و شکلی تقریباً تخم‌مرغی یا شبیه دانهٔ کاج دارد.

این توصیف گاه به اشتباه نوعی پیش‌بینی قوانین کپلر دانسته شده است؛ با این حال زرقالی مدار سیارات را بیضوی در نظر نگرفت و نه او و نه اخترشناسان هم‌روزگارش در اندلس و مغرب از مدار بیضوی در محاسبات نجومی استفاده نکردند.

اصلاح داده‌های جغرافیایی

زرقالی برخی از داده‌های جغرافیایی بطلمیوس و خوارزمی را نیز تصحیح کرد. از جمله، برآورد بطلمیوس از امتداد طولی دریای مدیترانه را که حدود ۶۲ درجه دانسته شده بود، به حدود ۴۲ درجه کاهش داد که به مقدار واقعی بسیار نزدیک‌تر است.

زیج‌های طلیطله

مقالهٔ اصلی: زیج‌های طلیطله

زرقالی یکی از مهم‌ترین دانشمندانی بود که در تدوین مجموعهٔ مشهور زیج‌های طلیطله نقش داشت. این جداول با بهره‌گیری از داده‌ها و آثار اخترشناسان پیشین، از جمله خوارزمی و بتانی، برای مختصات جغرافیایی تولدو تنظیم شدند.

زیج‌ها و سالنامهٔ زرقالی در سدهٔ دوازدهم میلادی به دست ژرار کرمونایی به لاتینی ترجمه شدند و در گسترش اخترشناسی ریاضی در اروپای مسیحی نقش مهمی داشتند. داده‌های این سنت بعداً در زیج‌های طلیطله و سپس در زیج آلفونسی نیز به کار رفت.

سالنامهٔ زرقالی

زرقالی سالنامه‌ای نجومی نیز تهیه کرد که امکان تعیین آغاز ماه‌های قبطی، رومی، قمری و ایرانی را فراهم می‌کرد. این اثر همچنین جدول‌هایی برای تعیین جایگاه سیارات و پیش‌بینی برخی خورشیدگرفتگی‌ها و ماه‌گرفتگی‌ها داشت.

یکی از ویژگی‌های مهم این سالنامه آن بود که جایگاه اجرام آسمانی را به صورتی ارائه می‌کرد که نیاز به محاسبات طولانی را کاهش می‌داد. جدول‌های آن جایگاه حقیقی روزانهٔ خورشید را برای سال‌های ۱۰۸۸ تا ۱۰۹۲ و نیز موقعیت پنج سیاره را در دوره‌های زمانی معین ارائه می‌کردند.

آثار

از آثار منسوب یا شناخته‌شدهٔ زرقالی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• العمل بالصفیحة الزیجیة (کار با صفحهٔ زیجی)
• التدبیر
• المدخل إلی علم النجوم (درآمدی بر دانش ستارگان)
• رسالة فی طریقة استخدام الصفیحة المشترکة لجمیع العروض (رساله‌ای دربارهٔ شیوهٔ کاربرد صفحهٔ همگانی برای همهٔ عرض‌های جغرافیایی)
• سالنامهٔ زرقالی
• رساله‌هایی دربارهٔ ساخت و کاربرد صفیحهٔ زرقالی
• جداول و محاسبات مرتبط با زیج‌های طلیطله

تأثیر و میراث

زرقالی از چهره‌های اصلی انتقال دانش اخترشناسی اندلس به اروپای لاتینی بود. ابزارهای نجومی، جدول‌ها و نظریهٔ خورشیدی او در اروپای سده‌های میانه و دورهٔ رنسانس مورد مطالعه قرار گرفت. آثار او بر دانشمندانی همچون رگیومنتانوس، گئورگ فن پویرباخ و نیکلاس کوپرنیک تأثیر گذاشت.

صفیحهٔ جهان‌شمول او نیز یکی از مهم‌ترین نوآوری‌ها در تاریخ اسطرلاب به‌شمار می‌رود، زیرا برخلاف انواع معمول اسطرلاب، به عرض جغرافیایی خاصی محدود نبود.

دهانهٔ زرقالی در ماه به نام او نام‌گذاری شده است.

جستارهای وابسته

• اخترشناسی در سده‌های میانه اسلامی
• اخترشناسی در جهان اسلام
• زیج‌های طلیطله
• زیج آلفونسی
• اسطرلاب
• صاعد اندلسی

برای مطالعهٔ بیشتر

• Puig، Roser (۲۰۰۷). «Zarqālī: Abū Isḥāq Ibrāhīm ibn Yaḥyā al-Naqqāsh al-Tujībī al-Zarqālī». The Biographical Encyclopedia of Astronomers. نیویورک: Springer. صص. ۱۲۵۸–۱۲۶۰. شابک ۹۷۸-۰-۳۸۷-۳۱۰۲۲-۰.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Vernet، J. (۱۹۷۰). «Al-Zarqālī (or Azarquiel), Abū Isḥāq Ibrāhīm Ibn Yaḥyā Al-Naqqāsh». زندگی‌نامه علمی دانشوران. نیویورک: چارلز اسکریبنرز سانز.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• Kennedy، E. S. (۱۹۵۶). A Survey of Islamic Astronomical Tables. فیلادلفیا: American Philosophical Society.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)