ستون الله‌آباد

بر پایهٔ نظریه‌ای که در قرن نوزدهم توسط باستان‌شناسان مطرح شد و پژوهشگرانی چون اوپیندر سینگ نیز از آن پشتیبانی کردند، ستون الله‌آباد اصلاً متعلق به کوسامبی، پایتخت باستانی پادشاهی واتسا در حدود ۵۰ کیلومتری غرب موقعیت کنونی بوده است. بر این اساس، ستون ابتدا در آن‌جا نصب شده و بعدها در دوران مسلمانان به الله‌آباد منتقل شده است. همچنین، وجود یک ستون شکسته در کوسامبی، در نزدیکی ویرانه‌های صومعهٔ گوشیتاراما، این گمان را تقویت می‌کند که ستون الله‌آباد ممکن است یکی از دو ستون جفتی بوده باشد، همچون آنچه در رامپوروا یافت شده است.

این ستون چندین بار از قرن سیزدهم به بعد برپا شده و دوباره خوابانده شده است. در سال ۱۶۰۵ میلادی، در دوران جهانگیرشاه، دوباره برپا شد و این‌بار با گنبدی کروی و مخروطی‌شکل در بالا. بعدها، مبلغ مذهبی ژوزف تیفن‌تالر در قرن هجدهم تصویری از آن ترسیم کرد. ژنرال کاید در سال ۱۷۹۸ آن را پایین کشید و در سال ۱۸۳۸، سروان ادوارد اسمیت از مهندسان نظامی، ستون را دوباره با سرستونی شیرشکل از طراحی خودش برپا کرد. با این حال، کانینگهام این بازسازی را «شکستی کامل» توصیف کرد و آن را به «پودلی پر شده بر بالای یک گلدان وارونه» تشبیه نمود.

در سال ۱۹۳۵، پژوهشگرانی چون کریشناسوامی و گوش، فرضیهٔ تثبیت در جای اصلی را مطرح کردند. آن‌ها تمامی نظریه‌های مربوط به جابه‌جایی ستون را رد کرده و دلایل خود را بر پایهٔ تاریخ کتیبه‌ها، نبود شواهد در منابع تاریخی، و دشواری فنی انتقال چنین ستونی سنگین استوار کردند. آنان معتقد بودند آشوکا ستون را در پریاگ نصب کرده است، چراکه تلاقی رودهای گنگ و جمنا در این منطقه از دیرباز محل زیارت بود. از نظر اینان، کتیبهٔ آشوکا در الله‌آباد نسخه‌ای از همان متن ستون کوسامبی است که بر ستونی جداگانه حک شده است. همچنین، آسیب‌های سطحی و افزوده‌شدن کتیبه‌های جدید نیز مربوط به زمانی است که ستون در مکان فعلی‌اش بوده است.

در سال ۱۹۷۹، جان اروین فرضیه‌ای سوم مطرح کرد که نه‌تنها ستون را بومیِ پریاگ دانست، بلکه قدمت آن را پیشاآشوکایی دانست. بر پایهٔ تحلیل‌های باستان‌شناسی و متون کهن، وی به این نتیجه رسید که ستون پیش از آشوکا و در بستر آیین‌های پیشابودایی و برهمنی وجود داشته است. او همچنین به خط‌خراش‌ها و کتیبه‌های خردی اشاره کرد که ماه «ماگه» در آن‌ها تکرار شده و آن را با جشنوارهٔ مذهبی میلهٔ مَگهه پیوند داد. یافته‌های زمین‌شناسی دهه‌های گذشته نیز مسیر تاریخی متفاوتی از رود گنگ را نشان می‌دهد که زمانی درست از کنار ستون کنونی می‌گذشته است.

او همچنین به یک چاه بزرگ باستانی در شرق ستون و بقایای شهر کهن «پراتیستان» (امروزی ژوسی) اشاره کرد که همگی با توصیف‌های متون سانسکریت اولیه هماهنگ‌اند. اروین نتیجه گرفت که این ستون در اصل دارای نماد گاو نر بوده، نه شیر، و آشوکا بعدها کتیبه‌های خود را بر آن افزود تا پیام خود را به زائران و صومعه‌های بودایی منطقه برساند.

مطابق دیدگاه هندشناس مشهور کارل ورنر، پژوهش‌های اروین به‌روشنی نشان داد که ستون نه‌تنها از کوسامبی نیامده، بلکه از دوران پیشابودایی در پریاگ وجود داشته و از مراکز اصلی یک آیین ستونی کهن بوده است. از نظر او، نسبت دادن ستون به آشوکا، تنها در سطح کتیبه‌هاست، نه در اصل بنای آن.

کتیبه‌های آشوکا بر ستون الله‌آباد (همراه با دیگر کتیبه‌ها در مکان‌های گوناگون) نقش مهمی در رمزگشایی از خط براهمی توسط جیمز پرینسپ از انجمن آسیایی ایفا کردند. این امر به بازشناسی دوبارهٔ امپراتوری مائوریا و آشکارسازی گسترهٔ فرمانروایی آشوکا انجامید.

این کتیبه‌ها به‌صورت خطی پیوسته به‌دور ستون، با خط براهمی نگاشته شده‌اند و همان شش احکام آشوکا را دربرمی‌گیرند که در دیگر ستون‌های آشوکا نیز دیده می‌شوند. کانینگهام مشاهده کرده بود که نوشته‌های بازمانده از دورهٔ آشوکا «از نظر اندازه یکنواخت، خوش‌تراش و عمیقاً حک‌شده‌اند.»

کتیبه‌ای متأخرتر که به نام «پراگ پراشَستی» (ستایش‌نامهٔ پراگ) نیز شناخته می‌شود، به سامودراگوپتا، شاه امپراتوری گوپتا در سدهٔ چهارم میلادی منسوب است و بلافاصله در زیر احکام آشوکا بر ستون حک شده است.^[۳] این کتیبه به‌عنوان «مهم‌ترین سند تاریخی دوران کلاسیک گوپتا» شناخته می‌شود^[۴] و به زبان سانسکریت عالی و به خط خط گوپتا (گونه‌ای متأخر از خط براهمی) نوشته شده است. نویسندهٔ این متن شاعر و وزیر دربار، هری‌شِنا، بوده است.^[۵] این کتیبه متنی ستایشی از سامودراگوپتا است و دستاوردهای سیاسی و نظامی دوران فرمانروایی او، از جمله لشکرکشی‌های او به جنوب، در آن شرح داده شده است. این سند، نگاهی بی‌مانند به امپراتوری گوپتا و همسایگانش ارائه می‌دهد و بسیاری از اطلاعات ما دربارهٔ جغرافیای سیاسی آن دوره از همین کتیبه به‌دست آمده است.^[۴][۵]

بر پایهٔ ترجمهٔ دی. آر. بندارکر، بخش‌هایی از این کتیبه چنین است:^[۴][۶][۷]

بند سوم: او که ذهنش از همنشینی با خردمندان سرشار از شادی است، و به همین دلیل توان آن را دارد که حقیقت و هدف هر دانشی را حفظ کند؛ او که با فرمانِ زیبایی‌شناسی ادبیات، موانع درخشش شعر ناب را می‌زداید و در میان جهانیانِ باسواد، به‌دلیل سرودن اشعار فراوان و روشن، در جایگاهی والا قرار دارد.

بند چهارم: پدرش، او را با اشتیاق در آغوش کشید، چشمانش اشک‌آلود از عشق و دل‌بستگی، اما حقیقت را درک کرد و گفت: «اکنون تو سراسر زمین را نگاه‌دار»؛ در حالی که اشرافی هم‌ترازش با چهره‌هایی غمگین، به او چشم دوخته بودند و در همان حال درباریان با آرامش نفس می‌کشیدند.

بند پنجم: بسیاری از اعمال فراانسانی او، برخی را از شدت شگفتی به لرزه انداخت، برخی دیگر با احساسی عمیق آن را ستودند، و دشمنانی که با قدرت او مواجه شده بودند، پس از تعظیم و فروتنی، از او پناه خواستند.

بند ششم: دشمنانش که همواره در گناه بودند، با قدرت بازوی او در جنگ‌ها شکست خوردند و روز به روز، در دلشان پشیمانی و لذت آمیخته با شادی و محبت پدیدار گشت.

بند هفتم: او که با قدرت خروشان بازویش، تنها و در یک لحظه دشمنانی چون آچیوته، ناگاسِنا و گاناپاتی را در نبرد شکست داد، و شاه‌زادهٔ خاندان کوتا را به اسارت گرفت، در حالی‌که در شهر پُشپا سرگرم بود، خورشید نیز بر کرانه‌ها می‌تابید…

بند هشتم: چون دژی برای «دهرما» (قانون مقدس) است، شهرتش چون پرتوهای ماه می‌درخشد؛ دانشش به ژرفای حقیقت نفوذ می‌کند، گفتارش شایستهٔ مطالعه است و اشعارش فراتر از توانایی شاعران دیگر. چه فضیلتی هست که از آنِ او نباشد؟ از همین‌رو، او موضوع اندیشهٔ خردمندان شده است.

بندهای ۱۷–۱۸: او که در صدها نبرد گونه‌گون مهارت داشت، تنها یار او دلاوری‌اش بود؛ جسمش پوشیده از نشانه‌های زیبای زخم‌هایی بود که از تبر، پیکان، نیزه، شمشیر، گرز آهنین و تیرهای مختلف به جا مانده‌اند.

بندهای ۱۹–۲۰: بزرگواری او آمیخته با دلاوری بود، زیرا پس از اسیر کردن پادشاهان ناحیهٔ داکشیناپات، آنان را آزاد کرد. از جمله مهِندرا از «کوسالا»، ویاغراراجا از «مهاکانتارا»، مانتاراجا از «کورالا»، مهِندراگیری از «پیتاپورام»، سوامی‌داتا از «کوتورا»، دامانا از «ایرانداپالا»، شاهان دودمان پالاوا، نیلاراجا از «اواموکتا»، هستی‌وارمان از «ونگی»، اوگراسه‌نا از «پالاکا»، کوبرا از «دواراشترا» و دهانانجایا از «کوستالاپورا».^{[۵]: ۱۴۵}

بند ۲۱: او با دلاوری شگفت‌انگیز، شاهانی چون رودرادِوا، ماتیلا، ناگاداتا، چندراوارمان، گاناپاتیناگا، ناگاسِنا، آچیوته-ناندا و بالاوارمان را نابود کرد و همهٔ شاهان مناطق جنگلی را به بندگی خود درآورد.

بندهای ۲۲–۲۳: فرمانروایی قدرتمند او باعث شد که حاکمان مرزی همچون ساماتاتا، داواکا، کاماروپا، نپال، و کارتری‌پورا، و همچنین ملواها، آرجونایاناها، یاودهیه‌ها، مادرَکاها، آبیرَیاها، پراَرجوناها، ساناکانیکاها، کاکاها، خراپریکاها و دیگر طوایف، خراج بپردازند، فرمان ببرند و برای ادای احترام به دربارش بیایند.^{[۵]: ۱۴۲}

بند ۲۳: شهرت او، به دلیل بازگرداندن بسیاری از پادشاهی‌های سقوط‌کرده، سراسر جهان را درنوردیده است.

بندهای ۲۳–۲۴: جریان بی‌وقفهٔ قدرت بازوی او تنها با «سدّ زمینی» ای متوقف شد که با خدماتی مانند تسلیم شدن، دادن دختران خود در ازدواج، و درخواست ادارهٔ سرزمین‌هایشان از راه نشان گارودا، توسط شاهنشاهی کوشانی، شاهان ساکا و فرمانروایان جزایر (مانند سی‌هالا) انجام شد.^{[۵]: ۱۴۹}

بندهای ۲۴–۲۶: او در زمین بی‌رقیب بود؛ با فراوانی فضیلت‌ها و کنش‌های نیکو، شهرت شاهان دیگر را زدود. او «پوروشا» است؛ سبب کامیابی نیکان و نابودی بدان؛ فقط با اخلاص و فروتنی دلش را می‌توان ربود؛ او سرشار از شفقت است؛ هزاران گاو بخشیده است؛ ذهنش برای یاری بیچارگان و نیازمندان وقف شده؛ او تجسم بخشایش و شکوه انسانی است؛ هم‌تراز با کوبرا، وارونا، ایندرا و یَما؛ افسرانش همواره در تلاش‌اند تا دارایی و جایگاه را به شاهان مغلوب بازگردانند.

بندهای ۲۷–۲۸: هوش تیز و درخشانش بریهاسپَتی را شرمنده کرده و با هنر موسیقی خود تومبورو و نارَده را از میدان به‌در کرده است؛ عنوان «شاه شاعران» را با سرودن اشعار فراوان که وسیلهٔ امرار معاش دانایان بود، به‌دست آورده است. اعمال شگفت‌انگیز و والا و شایسته‌اش سزاوار ستایش جاودانه است. او تنها از آن رو انسان به‌شمار می‌رود که مناسک دنیوی را انجام می‌دهد، وگرنه خود ایزدی است که بر زمین سکونت دارد.

• (سطرهای ۳۰–۲۸) این ستونِ بلند، همچون دستی برافراشته از زمین است که گویی اعلام می‌دارد شهرتی که با چیرگی بر سراسر زمین به اوج رسیده و سراسر جهان را فراگرفته است، اکنون به‌راحتی و وقار، از این جهان رهسپار جایگاه ایزد ایزدان، ایندرا، شده است؛ و این شهرت از آنِ سامودراگوپتای کامیاب است، مهاراجادهیرجه، فرزند چاندراگوپتای (یکم) کامیاب، مهاراجادهیرجه، زادهٔ ماهادوی کومارادوی، نوهٔ دختری خاندان لیچَوی، و نبیرهٔ غاتوتکاجای کامیاب، مهاراجه، و نتیجهٔ گوپتای کامیاب، مهاراجه است. شهرت او:
• (بیت ۹) پیوسته در حال صعود و گسترش، و از راه‌های گوناگون، از جمله بخشندگی، توانایی نظامی، وقار رفتاری، و قرائت متون دینی، سه جهان را همچون آب سپید رود گنگ که با رهایی از گیسوان ژولیدهٔ پشوپتی به تندی جریان می‌یابد، پاک و منزه می‌سازد.
• (سطرهای ۳۲–۳۱) و باشد که این سرودهٔ شاعرانهٔ هاریشِنا، که خدمت‌گزار همان «بهاتارَکا» ی بزرگ است، کسی که ذهنش به‌سبب نزدیکی با او روشن شده، و عهده‌دار مناصب «ساندهیویگرهیکا»، «کوماراماتیا» و «مهادَندَنایَکا» ست، و اهل خادیاتاپاکا و فرزند «مهادَندَنایَکا» درووبهوتی است، مایهٔ رفاه و شادکامی همهٔ آفریدگان گردد!
• (سطر ۳۳) و این سنگ‌نوشته به‌دست «مهادندَنایَکا» تیلابهاتاکا اجرا شده، که در پای پارامابهاتاراکا به نیایش می‌پردازد.

ترجمه‌های پیشین، از جمله ترجمهٔ جان فیت‌فول فلیت نیز موجودند.^[۸]

کتیبهٔ بیربل مربوط به نیمهٔ دوم سدهٔ شانزدهم میلادی است.^[۹]

در سال سموت ۱۶۳۲، شکا ۱۴۹۳، در ماه مَگهه، در روز پنجم از نیمهٔ تاریک ماه، در دوشنبه، گانگاداس، پسر مهاراجه بیربل، زیارت خجسته‌ای به تیرت راج پرایاگ انجام داد. سفال نوشت.^[۹]

این کتیبه اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد که پرایاگ در سدهٔ شانزدهم یک مرکز زیارتی مهم، یعنی تیرت راج، برای هندوها بوده و جشن مگهه نیز در همین ماه برگزار می‌شده است. سال سموت ۱۶۳۲ برابر با ۱۵۷۵ میلادی و شکا ۱۴۹۳ برابر با ۱۵۷۱ میلادی است. یکی از این تاریخ‌ها به‌احتمال خطای کاتبی است، اما دههٔ زمانی درست است، زیرا الله‌آباد در آن زمان در کنترل اکبر کبیر بود و دژ بزرگی در آن ساخته شده بود. اسناد تاریخی همچنین نشان می‌دهند که بیربل بارها از اکبر و الله‌آباد دیدار کرده است.^[۹][۱۰]

کانینگهام اشاره کرده است که در گذر زمان، کتیبه‌های کوچک بسیاری به این ستون افزوده شده‌اند. بسیاری از این کتیبه‌ها تاریخ‌هایی بین سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۹۷ میلادی دارند و بیشترشان شامل نام ماه مَگهه هستند. به‌گفتهٔ کریشناسوامی و گوش، این تاریخ‌ها به احتمال زیاد با زیارت میلهٔ (جشن) مَگهه در پرایاگ مرتبط‌اند، همان‌گونه که در متون کهن هندو توصیه شده است.^[۱۱]

کتیبه‌ای متأخرتر به زبان فارسی به امپراتور گورکانی، جهانگیرشاه مربوط می‌شود. این کتیبه توسط میرحسن مشگین‌قلم، اندکی پیش از به‌سلطنت‌رسیدن جهانگیر (در زمانی که هنوز شاه سلیم بود) بر ستون نگاشته شد.^[۱۲] کانینگهام نوشته است که این کتیبهٔ جهانگیر بخش بزرگی از سنگ‌نوشتهٔ کهن آشوکا را «بی‌رحمانه نابود کرده» است.^[۲][۱۳]