سنگ‌نگاره انسان بالدار

سنگ‌نگاره انسان بالدار

نام	سنگ‌نگاره انسان بالدار
کشور	ایران
استان	فارس
شهرستان	پاسارگاد
اطلاعات اثر
نوع بنا	نقش کامل
دیرینگی	دوره هخامنشیان

سنگ‌نگاره انسان بالدار بر روی دیوار درگاه شمال خاوری پاسارگاد در استان فارس ایران کنده‌کاری شده است. بالای این نقش سنگ‌نوشته‌ای سه زبانی بوده که مسافران اروپایی آن را توصیف و نقاشی کرده بودند.

سنگ‌نگاره انسان بالدار نخستین‌بار در بازدید جیمز موریه و ویلیام اوزلیئدر سال ۱۸۱۱ میلادی ثبت شد. سپس توسط رابرت کر پورتر در سال ۱۸۱۸ میلادی و بار دیگر از سوی شارل تکسیه و پاسکال کوست (از معماران فرانسوی) در حدود سال ۱۸۴۰ میلادی به دقت طراحی و نقاشی شد. از نظر رومن گیرشمن، بال‌های این نقش نمادی از تسلط کوروش بر شرق، غرب، شمال و جنوب است. ابوالکلام آزاد و سید محمدحسین طباطبایی این نقش را با ذوالقرنین در قرآن یکی دانسته‌اند و عقیده دارند ذوالقرنین همان کوروش است.^[۱]

به باور علیرضا شاپور شهبازی این سنگ‌نگاره آمیخته‌ای از نمادهای مردم گوناگون زیر سلطه کوروش است که توجه به نگاه‌داری فرهنگ ملل تابع داشته. نقوش «انسان بالدار» از روی درگاه‌های اصلی کاخ سناخریب اقتباس شده‌اند، لباس عیلامی بر تن دارد، تاج وی مصری‌الاصل است و شاخ قوچ آن هم یادآور عقیده‌ای ایرانی که قوچ نمادی از فر کیانی بوده که شاهان ایرانی همواره به تأیید آن نیاز داشتند. به گفته شهبازی اگر لازم باشد توجیهی آیینی برای این نقش بکنیم، باید آن را یک نگهبان جادویی کاخ بدانیم که بال‌های او یادآور فرمانروایی او بر چهار گوشهٔ جهان است.^[۲]

متن پارسی باستان این سنگ‌نوشته چنین است: سطر اول: اَدَم (با فتح ‹الف› و ‹دال›) کوروش خشایثی (با فتح ‹ی› اول و کسر ‹ی› دوم) سطر دوم: یه (با فتح ‹ی›) هخامنشی یه؛ یعنی «من کوروش [ام]، شاه، هخامنشی» این متن، سنگ‌نوشته کوروش را معرفی می‌کند که «من کوروشم که شاه است و هخامنشی‌زاده»؛ نه اینکه معرف ساختمانی باشد و مفهوم من، کوروش شاه، هخامنشی زاده‌ام که این را ساخت.^[۳]

این سنگ‌نگاره از بالای سر تا کف پا ۲٫۳۵ متر و با تاج ویژه‌اش ۲٫۹۰ متر بلندی دارد.^[۴][۳]

نقش برجسته انسان بالدار، مردی چهار بال را نشان می‌دهد که 2.50 متر قد دارد، که با دانستن تاج همِم بر سر او، سرجمع 2.90 متر قد دارد. ^[۵] این بنا در جایی قرار دارد که پیشتر دروازه شمال شرقی مجموعه کاخ‌ها بوده است و زمانی مجسمه‌های گاو بالدار شبیه به لاماسو که در تخت جمشید یافت شده است، در کنار آن قرار داشته است. از آن زمان، لاماسوها نابود شده‌اند و تنها قطعات سنگی از آنها باقی مانده است و تنها سازه بجا مانده از دروازه، مجسمه انسان بالدار است. ^[۶] یک سنگ نوشته سه زبانه به زبان‌های فارسی باستان ، عیلامی و اکدی زمانی بالای نقش برجسته وجود داشته که روی آن نوشته شده «من، کوروش، پادشاه، هخامنشی» اما از میانه قرن نوزدهم میلادی، ناپدید شده است. ^{[۵] [۷]} همین سنگ نوشته در جاهای دیگر این مجموعه، بدون همراهی انسان بالدار، یافت شده است که ساخت باغ ایرانی پاسارگاد و کاخ دروازه و کاخ بارعام پاسارگاد را به کوروش بزرگ نسبت می‌دهد و این تصور را که خود انسان بالدار، نمایانگر کوروش بزرگ است، کم ارزش می‌کند. ^[۷]

جن های بالدار نقشی برجسته در هنر و معماری آشوری باستان هستند که اغلب در کاخ‌ها و اماکن سلطنتی ظاهر می‌شوند. با همراهی سرزمین‌های آشور به امپراتوری هخامنشی، بسیاری از نقوش آن در هنر و معماری هخامنشی نمود پیدا کرد. ممکن است یک انسان بالدار دیگر، در دیوار دیگرِ دروازه وجود داشته باشد که از پادشاه یا مجسمه او محافظت می‌کرده است.

این انسان بالدار، رَدایی ایلامی با حاشیه گل رز ایونی ، تاجی مصری از گونه تاج هم‌هم به تن دارد و بُن مایه سبکی نئوبابلی را در خود جای داده است، در حالی که یک جن بالدار، آشوری است و پیداست بُن مایه های فرهنگی مردمان و سرزمین‌های تازه فتح شده را با هم ترکیب کرده است و انسان بالدار هخامنشی ساخته است. ^{[۶] [۸]}

• تندیس کوروش بزرگ در پارک المپیک سیدنی