سنگ یادبود موآبی

سنگ یادبود موآبی
سنگ مشا در لوور: قطعات قهوه‌ای تکه‌هایی از ستون اصلی هستند، در حالی که مواد سیاه صاف‌تر بازسازی گانیو از دهه ۱۸۷۰ است.
موادبازالت
نوشتهزبان موابی
خلق‌شدهح. 840 BCE
کشف‌شده۱۸۶۸–۷۰
مکان کنونیلوور
شناسهAO 5066

سنگ یادبود موآبی (انگلیسی: Mesha Stele) ویا سنگ یادبود مشا یک سنگ یادبود مربوط به حدود ۸۴۰ پیش از میلاد است که حاوی یک کتیبه مهم کنعانی به نام مشا پادشاه موأب (پادشاهی واقع در اردن امروزی است. مشا می‌گوید که چگونه کموش، خدای موآب، با قوم خود خشمگین شده بود و به آنها اجازه داده بود که تحت فرمان پادشاهی شمالی اسرائیل قرار گیرند، مشا می‌گوید که چگونه کموش، خدای موآب، بر قوم خود خشمگین شده بود و به آنها اجازه داده بود که تحت فرمان پادشاهی شمالی اسرائیل قرار گیرند، اما در نهایت، کموش بازگشت و به مشا کمک کرد تا یوغ اسرائیل را بیرون برانند و سرزمین موآب را بازگرداند. مشا همچنین بسیاری از پروژه‌های ساختمانی خود را شرح می‌دهد.[۱] به گونه‌ای از الفبای فنی نوشته شده‌است که نزدیک به الفبای نیاعبری است.[۲][۳]

این سنگ‌نوشته به‌طور سالم توسط فردریک آگوستوس کلاین، مبلغ انگلیکان، در مکان دیبون باستانی (امروزه دِهبان، اردن) در اوت ۱۸۶۸ کشف شد. یک «کپی» (اثر کاغذ مچاله شده) توسط یک عرب محلی به نمایندگی از شارل سیمون کلرمون-گانئو، باستان‌شناس مستقر در کنسولگری فرانسه در اورشلیم، تهیه شده بود. سال بعد، این سنگ‌نوشته توسط قبیلهٔ بنی حمیده به چندین قطعه شکسته شد، که این اقدام به‌عنوان اعتراض به مقامات عثمانی که بادیه‌نشینان را تحت فشار قرار داده بودند تا سنگ‌نوشته را تحویل دهند و به آلمان منتقل شود، دیده شد. کلرمون-گانئو بعدها موفق شد قطعات را جمع‌آوری کرده و با استفاده از اثر تهیه‌شده پیش از تخریب، آن‌ها را به هم بچسباند.[۴]

سنگ‌نوشتهٔ مشا، نخستین کتیبهٔ بزرگ کنعانی که در جنوب شام یافت شده است[۵] و طولانی‌ترین کتیبهٔ عصر آهن در منطقه به‌شمار می‌رود، شواهد عمده‌ای برای زبان موآبی فراهم می‌کند و «سنگ بنای اپیگرافی سامی»[۶] و تاریخ است.[۷] داستان این سنگ‌نوشته، با برخی تفاوت‌ها، موازی با یک بخش از کتاب پادشاهان در کتاب مقدس (۲ پادشاهان ۳:۴–۲۷) است و اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ زبان موآبی و رابطهٔ سیاسی بین موآب و اسرائیل در یک مقطع از قرن نهم پیش از میلاد ارائه می‌دهد.[۳] این طولانی‌ترین کتیبهٔ بازیابی‌شده‌ای است که به پادشاهی اسرائیل («خانهٔ عمری») اشاره دارد؛[۸] همچنین قدیمی‌ترین مرجع غیرکتابی مطمئن به خدای اسرائیلیان، یهوه، را در خود دارد.[۸][۹] این کتیبه یکی از چهار کتیبهٔ هم‌عصر شناخته‌شده است که نام اسرائیل در آن‌ها آمده است، و سه مورد دیگر شامل سنگ‌نوشتهٔ مرنپتاح، سنگ‌نوشتهٔ تل‌دان و یکی از منشورهای کورخ هستند.[۱۰][۱۱][۱۲] اصالت آن طی سال‌ها مورد بحث بوده و برخی مینیمالیست‌های کتاب مقدس معتقدند که متن تاریخی نیست و تنها یک تمثیل کتاب مقدسی است؛ با این حال، اکثریت باستان‌شناسان کتاب مقدس، این سنگ‌نوشته را اصیل و تاریخی می‌دانند.[۱۳]

این سنگ‌نوشته از سال ۱۸۷۳ بخشی از مجموعهٔ موزه لوور در پاریس، فرانسه، بوده است.[۲] اردن از سال ۲۰۱۴ خواستار بازگرداندن این لوح سنگی به محل اصلی خود شده است.[۱۴]

توصیف و کشف

این سنگ‌نوشته بلوکی صیقلی از بازالت است که حدود یک متر ارتفاع، ۶۰ سانتی‌متر عرض و ۶۰ سانتی‌متر ضخامت دارد و کتیبه‌ای ۳۴ سطری از آن باقی مانده است.[۱۵]

فردریک کلاین، مبلغ انگلیکان اهل آلزاس، این سنگ را به‌صورت سالم در اوت ۱۸۶۸ در مکان دیبون باستانی (امروزه دِهبان، اردن) کشف کرد. کلاین توسط سطام الفایز، پسر فندی الفایز، رئیس قبیله یا امیر بنی سخر، به سنگ هدایت شد[۱۶]، اگرچه هیچ‌یک از آن‌ها قادر به خواندن متن نبودند.[۹] در آن زمان، کاشفان و باستان‌شناسان آماتور در شام به‌دنبال شواهدی برای اثبات تاریخی بودن کتاب مقدس بودند. خبر این کشف موجب شد فرانسه، بریتانیا و آلمان برای به‌دست آوردن این قطعه رقابت کنند.

دهبان.


یک «کپی» (اثر کاغذ مچاله شده) از کل سنگ‌نوشته درست پیش از تخریب آن تهیه شده بود. ترجمهٔ گینزبرگ[۱۷] از گزارش رسمی، «Über die Auffindung der Moabitischen Inschrift»،[۱۸] بیان می‌کند که شارل سیمون کلرمون-گانئو، باستان‌شناس مستقر در کنسولگری فرانسه در اورشلیم، یک عرب به نام یعقوب کاراوکا را برای تهیهٔ کپی فرستاد زیرا «نمی‌خواست خود سفر بسیار پرهزینه [و خطرناک] را انجام دهد».[۱۹] کاراوکا هنگام تهیهٔ کپی توسط بادیه‌نشینان محلی زخمی شد و یکی از دو همراه او با اسب، کپی را هنگامی که هنوز مرطوب بود از سنگ جدا کرده و در هفت قطعه نگه داشت تا فرار کنند.[۲۰]

سنگ‌نوشتهٔ مشا: عمری، پادشاه اسرائیل، همان‌طور که در کتیبهٔ موآبی ذکر شده است (زمینه: «عمری پادشاه [اسرائیل] موآب را برای چندین روز تحقیر کرد»).
سنگ یادبود مشا در موزه لوور پاریس.


در نوامبر ۱۸۶۹، سنگ‌نوشته توسط بادیه‌نشینان محلی، بنی حمیده، شکسته شد، پس از آن که دولت عثمانی در مناقشهٔ مالکیت دخالت کرد.[۱۷] سال قبل، بنی حمیده توسط یک لشکرکشی عثمانی به بالقا به رهبری محمد رشید پاشا، رئیس ولایات شام، شکست خورده بودند. با اطلاع از اینکه دستور تحویل سنگ به کنسولگری آلمان توسط عثمانی‌ها صادر شده بود و با مشاهدهٔ فشار حاکم سلط بر آنان، سنگ‌نوشته را در آتش گرم کرده، با آب سرد بر آن ریختند و با سنگ‌های بزرگ آن را به قطعات خرد کردند.[۲۰]

در ۸ فوریه ۱۸۷۰، جورج گروو از «صندوق اکتشاف فلسطین» کشف سنگ‌نوشته را در نامه‌ای به روزنامهٔ The Times اعلام کرد و این کشف را به چارلز وارن نسبت داد. در ۱۷ فوریه ۱۸۷۰، کلرمون-گانئو ۲۴ ساله، اولین اعلامیهٔ تفصیلی دربارهٔ سنگ‌نوشته را در Revue de l’Instruction Publique منتشر کرد.[۲۱] یک ماه بعد، یادداشتی از ف. آ. کلاین در The Pall Mall Gazette منتشر شد که در آن کشف خود از سنگ‌نوشته در اوت ۱۸۶۸ را شرح می‌داد:

«… بعداً متوجه شدم که ادعای [گانئو] مبنی بر اینکه هیچ اروپایی پیش از من سنگ را ندیده بود کاملاً درست است. … متأسفم که دریافتم من همچنین آخرین اروپایی بودم که فرصت دیدن این بنای قدیمی عبری را در وضعیت کاملاً سالمش داشته‌ام. … سنگ در میان ویرانه‌های دِهبان کاملاً آزاد و در معرض دید قرار داشت، و کتیبه بالای آن بود. … همان‌طور که از طرح ضمیمه مشخص است، سنگ از هر دو طرف گرد است و نه تنها در بالای آن، همان‌طور که آقای گانئو ذکر کرده بود. در گوشه‌های پایین، کلمات کتیبه به اندازه‌ای که اگر پایین آن مربع بود، گم نشده‌اند، همان‌طور که آقای گانئو به اشتباه از مرجع خود مطلع شده بود؛ زیرا همان‌طور که در قسمت بالایی، در قسمت پایینی نیز خطوط به‌تدریج کوچک‌تر می‌شوند. … بر اساس محاسبهٔ من، سنگ ۳۴ خط داشت، زیرا دو یا سه خط بالایی بسیار محو شده بودند. خود سنگ در وضعیتی بسیار عالی قرار داشت و هیچ قطعه‌ای شکسته نشده بود، و تنها به دلیل قدمت زیاد و قرار گرفتن در معرض باران و آفتاب، برخی قسمت‌ها، به‌ویژه خطوط بالا و پایین، کمی آسیب دیده بودند.»

— ف. آ. کلاین به جورج گروو (صندوق اکتشاف فلسطین)، اورشلیم، ۲۳ مارس ۱۸۷۰، منتشرشده در Pall Mall Gazette در ۱۹ آوریل ۱۸۷۰.[۲۲]

قطعاتی از سنگ‌نوشتهٔ اصلی که بیشتر کتیبه، ۶۱۳ حرف از حدود هزار حرف، در آن موجود بود، بعدها بازیابی شده و دوباره کنار هم قرار گرفتند. از میان قطعات موجود سنگ‌نوشته، قطعهٔ بالای سمت راست شامل ۱۵۰ حرف، قطعهٔ پایین سمت راست ۳۵۸ حرف، قطعهٔ میانهٔ سمت راست ۳۸ حرف و باقی‌مانده شامل ۶۷ حرف است.[۲۳] باقی‌ماندهٔ سنگ‌نوشته توسط گانئو از کپی‌ای که توسط کاراوکا تهیه شده بود، بازسازی شد.[۲۳]

نقشه سرزمین باستانی موآب که در شرق با سرزمین‌های اسرائیل و یهودا هم‌مرز بود، با مناطق مورد مناقشه‌ای همچون نبو و بعل-مئون که در شمال نشان داده شده‌اند. نقشه آتاروت و دیبون را نشان می‌دهد، مکانی که کتیبه مشا در آن کشف شد، درست شرق دریاچه مرده.


هنری بی. تریسترام که در سال ۱۸۷۲ از این سایت بازدید کرد، متقاعد شد که سنگ‌نوشته نمی‌توانسته مدت زیادی در معرض دید بوده باشد و بر این باور بود که احتمالاً در دورهٔ روم به‌عنوان مصالح ساختمانی استفاده شده بوده تا اینکه در زلزلهٔ ۱۸۳۷ جلیل از جای خود سقوط کرده است.[۲۴]

متن

کتیبه‌ای که به عنوان KAI 181 شناخته می‌شود، در تصویر زیر نمایش داده شده و در اینجا پس از کامپستون، ۱۹۱۹، آورده شده است که باید از راست به چپ خوانده شود.[۲۵]

‎𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤌𐤔𐤏 𐤟 𐤁𐤍 𐤟 𐤊𐤌𐤔 ? ? 𐤌𐤋𐤊 𐤟 𐤌𐤀𐤁 𐤟 𐤄𐤃

𐤉𐤁𐤍𐤉 | 𐤀𐤁𐤉 𐤟 𐤌𐤋𐤊 𐤟 𐤏𐤋 𐤟 𐤌𐤀𐤁 𐤟 𐤔𐤋𐤔𐤍 𐤟 𐤔𐤕 𐤟 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤌𐤋𐤊‎

[𐤕𐤉 𐤟 𐤀𐤇𐤓 𐤟 𐤀𐤁𐤉 | 𐤅𐤀𐤏𐤔 𐤟 𐤄𐤁𐤌𐤕 𐤟 𐤆𐤀𐤕 𐤟 𐤋𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤁𐤒𐤓𐤇𐤄 | 𐤁[𐤍𐤎 𐤟 𐤉‎

𐤔𐤏 𐤟 𐤊𐤉 𐤟 𐤄𐤔𐤏𐤍𐤉 𐤟 𐤌𐤊𐤋 𐤟 𐤄𐤔𐤋𐤊𐤍 𐤟 𐤅𐤊𐤉 𐤟 𐤄𐤓𐤀𐤍𐤉 𐤟 𐤁𐤊𐤋 𐤟 𐤔𐤍𐤀𐤉 | 𐤏𐤌𐤓‎

𐤉 𐤟 𐤌𐤋𐤊 𐤟 𐤉𐤔𐤓𐤀𐤋 𐤟 𐤅𐤉𐤏𐤍𐤅 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤌𐤀𐤁 𐤟 𐤉𐤌𐤍 𐤟 𐤓𐤁𐤍 𐤟 𐤊𐤉 𐤟 𐤉𐤀𐤍𐤐 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤁𐤀𐤓‎

𐤑𐤄 | 𐤅𐤉𐤇𐤋𐤐𐤄 𐤟 𐤁𐤍𐤄 𐤟 𐤅𐤉𐤀𐤌𐤓 𐤟 𐤂𐤌 𐤟 𐤄𐤀 𐤟 𐤀𐤏𐤍𐤅 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤌𐤀𐤁 𐤟 | 𐤁𐤉𐤌𐤉 𐤟 𐤀𐤌𐤓 𐤟 𐤊‎

[𐤅𐤀𐤓𐤀 𐤟 𐤁𐤄 𐤟 𐤅𐤁𐤁𐤕𐤄 | 𐤅𐤉𐤔𐤓𐤀𐤋 𐤟 𐤀𐤁𐤃 𐤟 𐤀𐤁𐤃 𐤟 𐤏𐤋𐤌 𐤟 𐤅𐤉𐤓𐤔 𐤟 𐤏𐤌𐤓𐤉 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 [𐤀𐤓‎

𐤑 𐤟 𐤌𐤄𐤃𐤁𐤀 | 𐤅𐤉𐤔𐤁 𐤟 𐤁𐤄 𐤟 𐤉𐤌𐤄 𐤟 𐤅𐤇𐤑𐤉 𐤟 𐤉𐤌𐤉 𐤟 𐤁𐤍𐤄 𐤟 𐤀𐤓𐤁𐤏𐤍 𐤟 𐤔𐤕 𐤟 𐤅𐤉𐤔‎

𐤁𐤄 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤁𐤉𐤌𐤉 | 𐤅𐤀𐤁𐤍 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤁𐤏𐤋𐤌𐤏𐤍 𐤟 𐤅𐤀𐤏𐤔 𐤟 𐤁𐤄 𐤟 𐤄𐤀𐤔𐤅𐤇 𐤟 𐤅𐤀𐤁𐤍‎

𐤀𐤕 𐤟 𐤒𐤓𐤉𐤕𐤍 | 𐤅𐤀𐤔 𐤟 𐤂𐤃 𐤟 𐤉𐤔𐤁 𐤟 𐤁𐤀𐤓𐤑 𐤟 𐤏𐤈𐤓𐤕 𐤟 𐤌𐤏𐤋𐤌 𐤟 𐤅𐤉𐤁𐤍 𐤟 𐤋𐤄 𐤟 𐤌𐤋𐤊 𐤟𐤉‎

[ 𐤔𐤓𐤀𐤋 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤏𐤈𐤓𐤕 | 𐤅𐤀𐤋𐤕𐤇𐤌 𐤟 𐤁𐤒𐤓 𐤟 𐤅𐤀𐤇𐤆𐤄 | 𐤅𐤀𐤄𐤓𐤂 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤊𐤋 𐤟𐤄𐤏𐤌 𐤟 [𐤌‎

[𐤄𐤒𐤓 𐤟 𐤓𐤉𐤕 𐤟 𐤋𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤅𐤋𐤌𐤀𐤁 | 𐤅𐤀𐤔𐤁 𐤟 𐤌𐤔𐤌 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤀𐤓𐤀𐤋 𐤟 𐤃𐤅𐤃𐤄 𐤟 𐤅𐤀[𐤎‎

𐤇𐤁𐤄 𐤟 𐤋𐤐𐤍𐤉 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤁𐤒𐤓𐤉𐤕 | 𐤅𐤀𐤔𐤁 𐤟 𐤁𐤄 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤀𐤔 𐤟 𐤔𐤓𐤍 𐤟 𐤅𐤀𐤕 𐤟 𐤀𐤔‎

𐤌𐤇𐤓𐤕 | 𐤅𐤉𐤀𐤌𐤓 𐤟 𐤋𐤉 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤋𐤊 𐤟 𐤀𐤇𐤆 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤍𐤁𐤄 𐤟 𐤏𐤋 𐤟 𐤉𐤔𐤓𐤀𐤋 | 𐤅𐤀‎

𐤄𐤋𐤊 𐤟 𐤁𐤋𐤋𐤄 𐤟 𐤅𐤀𐤋𐤕𐤇𐤌 𐤟 𐤁𐤄 𐤟 𐤌𐤁𐤒𐤏 𐤟 𐤄𐤔𐤇𐤓𐤕 𐤟 𐤏𐤃 𐤟 𐤄𐤑𐤄𐤓𐤌 | 𐤅𐤀𐤇‎

[𐤆 𐤟 𐤅𐤀𐤄𐤓𐤂 𐤟 𐤊𐤋𐤄 𐤟 𐤔𐤁𐤏𐤕 𐤟 𐤀𐤋𐤐𐤍 𐤟 𐤂[𐤁]𐤓𐤍 𐤟 𐤅𐤂𐤓𐤍 | 𐤅𐤂𐤁𐤓𐤕 𐤟 𐤅[𐤂𐤓‎

[𐤕 𐤟 𐤅𐤓𐤇𐤌𐤕 | 𐤊𐤉 𐤟 𐤋𐤏𐤔𐤕𐤓 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤄𐤇𐤓𐤌𐤕𐤄 | 𐤅𐤀𐤒𐤇 𐤟 𐤌𐤔𐤌 𐤟 𐤀[𐤕 𐤟 𐤊‎

𐤋𐤉 𐤟 𐤉𐤄𐤅𐤄 𐤟 𐤅𐤀𐤎𐤇𐤁 𐤟 𐤄𐤌 𐤟 𐤋𐤐𐤍𐤉 𐤟 𐤊𐤌𐤔 | 𐤅𐤌𐤋𐤊 𐤟 𐤉𐤔𐤓𐤀𐤋 𐤟 𐤁𐤍𐤄 𐤟 𐤀𐤕‎

[𐤉𐤄𐤑 𐤟 𐤅𐤉𐤔𐤁 𐤟 𐤁𐤄 𐤟 𐤁𐤄𐤋𐤕𐤇𐤌𐤄 𐤟 𐤁𐤉 | 𐤅𐤉𐤂𐤓𐤔𐤄 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤌𐤐𐤍[𐤉 𐤅‎

𐤟 𐤀𐤒𐤇 𐤟 𐤌𐤌𐤀𐤁 𐤟 𐤌𐤀𐤕𐤍 𐤟 𐤀𐤔 𐤟 𐤊𐤋 𐤟 𐤓𐤔𐤄 | 𐤅𐤀𐤔𐤀𐤄 𐤟 𐤁𐤉𐤄𐤑 𐤟 𐤅𐤀𐤇𐤆𐤄‎

𐤋𐤎𐤐𐤕 𐤟 𐤏𐤋 𐤟 𐤃𐤉𐤁𐤍 | 𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕𐤉 𐤟 𐤒𐤓𐤇𐤄 𐤟 𐤇𐤌𐤕 𐤟 𐤄𐤉𐤏𐤓𐤍 𐤟 𐤅𐤇𐤌𐤕‎

𐤄𐤏𐤐𐤋 | 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕𐤉 𐤟 𐤔𐤏𐤓𐤉𐤄 𐤟 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕𐤉 𐤟 𐤌𐤂𐤃𐤋𐤕𐤄 | 𐤅𐤀‎

𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕𐤉 𐤟 𐤁𐤕 𐤟 𐤌𐤋𐤊 𐤟 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤏𐤔𐤕𐤉 𐤟 𐤊𐤋𐤀𐤉 𐤟 𐤄𐤀𐤔[𐤅𐤇 𐤟 𐤋𐤌]𐤉𐤍 𐤟 𐤁𐤒𐤓𐤁‎

𐤄𐤒𐤓 | 𐤅𐤁𐤓 𐤟 𐤀𐤍 𐤟 𐤁𐤒𐤓𐤁 𐤟 𐤄𐤒𐤓 𐤟 𐤁𐤒𐤓𐤇𐤄 𐤟 𐤅𐤀𐤌𐤓 𐤟 𐤋𐤊𐤋 𐤟 𐤄𐤏𐤌 𐤟 𐤏𐤔𐤅 𐤟 𐤋‎

𐤊𐤌 𐤟 𐤀𐤔 𐤟 𐤁𐤓 𐤟 𐤁𐤁𐤉𐤕𐤄 | 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤊𐤓𐤕𐤉 𐤟 𐤄𐤌𐤊𐤓𐤕𐤕 𐤟 𐤋𐤒𐤓𐤇𐤄 𐤟 𐤁𐤀𐤎𐤓‎

𐤟 𐤉] 𐤟 𐤉𐤔𐤓𐤀𐤋 | 𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕𐤉 𐤟 𐤏𐤓𐤏𐤓 𐤟 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤏𐤔𐤕𐤉 𐤟 𐤄𐤌𐤎𐤋𐤕 𐤟 𐤁𐤀𐤓𐤍𐤍]‎

𐤟 𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕𐤉 𐤟 𐤁𐤕 𐤟 𐤁𐤌𐤕 𐤟 𐤊𐤉 𐤟 𐤄𐤓𐤎 𐤟 𐤄𐤀 | 𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕𐤉 𐤟 𐤁𐤑𐤓 𐤟 𐤊𐤉 𐤟 𐤏𐤉𐤍‎

𐤔 𐤟 𐤃𐤉𐤁𐤍 𐤟 𐤇𐤌𐤔𐤍 𐤟 𐤊𐤉 𐤟 𐤊𐤋 𐤟 𐤃𐤉𐤁𐤍 𐤟 𐤌𐤔𐤌𐤏𐤕 | 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤌𐤋𐤊‎

𐤕𐤉.. 𐤌𐤀𐤕 𐤟 𐤁𐤒𐤓𐤍 𐤟 𐤀𐤔𐤓 𐤟 𐤉𐤎𐤐𐤕𐤉 𐤟 𐤏𐤋 𐤟 𐤄𐤀𐤓𐤑 | 𐤅𐤀𐤍𐤊 𐤟 𐤁𐤍𐤕‎

𐤉 𐤟 [𐤀𐤕 𐤟] 𐤌𐤄𐤃[𐤁]𐤀 𐤟 𐤅𐤁𐤕 𐤟 𐤃𐤁𐤋𐤕𐤍 | 𐤅𐤁𐤕 𐤟 𐤁𐤏𐤋𐤌𐤏𐤍 𐤟 𐤅𐤀𐤔𐤀 𐤟 𐤔𐤌 𐤟 𐤀𐤕 𐤟 𐤅𐤒𐤃‎

𐤑𐤀𐤍 𐤟 𐤄𐤀𐤓𐤑 | 𐤅𐤇𐤅𐤓𐤍𐤍 𐤟 𐤉𐤔𐤁 𐤟 𐤁𐤄 𐤟 𐤁𐤕 𐤟 𐤅𐤒 𐤟 𐤀𐤔....‎

𐤅𐤉𐤀𐤌𐤓 𐤟 𐤋𐤉 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤓𐤃 𐤟 𐤄𐤋𐤕𐤇𐤌 𐤟 𐤁𐤇𐤅𐤓𐤍𐤍 | 𐤅𐤀𐤓𐤃....‎

𐤅𐤉𐤔]𐤁𐤄 𐤟 𐤊𐤌𐤔 𐤟 𐤁𐤉𐤌𐤉 𐤟 𐤅𐤏𐤋 𐤟 𐤓𐤄 𐤟 𐤌𐤔𐤌 𐤟 𐤏𐤔].....‎

𐤔𐤕 𐤟 𐤔𐤃𐤒 | 𐤅𐤀𐤍‎ ............

مرور محتوا

این نوشته توصیف می‌کند:

  1. چگونه موآب توسط عمری پادشاه اسرائیل و پسر او تحت فشار قرار گرفت به دلیل خشم خداوند کموش
  2. پیروزی‌های مشا بر پسر عمری (نامش ذکر نشده) و مردان جاد در آتاروت، نبو و جهاز
  3. پروژه‌های ساختمانی او، ترمیم دژهای مکان‌های مستحکم خود و ساخت یک کاخ و مخازن آب
  4. جنگ‌های او علیه هورنان (موآبی: 𐤇𐤅𐤓𐤍𐤍 Ḥawrānān)،[۲۶] که در سطرهای ۳۱ و ۳۲ آمده است[۲۷]، که احتمالاً به شهر هوروناییم اشاره دارد
  5. نتیجه‌ای که اکنون گم شده و در سطرهای نهایی تخریب‌شده سنگ‌نوشته آمده است

ترجمه

ترجمه‌ای که در اینجا استفاده شده، ترجمه‌ای است که توسط جیمز کینگ (۱۸۷۸) منتشر شده است و بر اساس ترجمه‌های م. گانو و دکتر گینزبورگ انجام شده است.[۲۸] اگرچه شماره‌گذاری سطرها که در نسخه منتشر شده آمده، در اینجا حذف شده است. یک قرن و نیم تحقیق و پژوهش علمی باعث بهبود درک ما از متن شده است، بنابراین دسترسی به ترجمه‌های دیگر مانند آنچه توسط آهیتو[۲۹] ارائه شده، توصیه می‌شود و بهتر است به این ترجمه قدیمی اتکا نشود.

من مشا، پسر کموش‌گد،[۳۰] پادشاه موآب، دیبونی هستم. پدرم سی سال بر موآب حکمرانی کرد و من پس از او حکمرانی کردم. و این معبد را برای کموش در کرچا ساخته‌ام، معبد نجات، زیرا او مرا از تمام مهاجمان نجات داد و مرا به دیدن همهٔ دشمنانم با تحقیر وا داشت.

عمری پادشاه اسرائیل بود و موآب را در بسیاری از روزها مورد ظلم قرار داد و کموش از تعرض‌های او خشمگین شد.[۳۱] پسر او به جای او نشست و او نیز گفت: «من موآب را ظلم خواهم کرد.» در ایام من گفت: «بیایید برویم و خواسته‌ام را بر او و خانه‌اش ببینم»، و اسرائیل گفت: «من آن را برای همیشه نابود خواهم کرد.» اکنون عمری سرزمین مدبا را تصرف کرد و در ایام خود آن را به تصرف درآورد، و در ایام پسرش چهل سال. و کموش در زمان من بر آن رحم کرد. و من بعل-معون را ساخته و در آن خندق احداث کردم و کریاتایم را ساختم.

و مردان جاد از زمان‌های قدیم در سرزمین آتاروت ساکن بودند و پادشاه اسرائیل آتاروت را مستحکم کرده بود. من به دیوار آن حمله کرده و آن را تصرف کردم و تمام جنگجویان شهر را کشتم برای رضای کموش و موآب و تمام غنائم آن را برداشتم و در برابر کموش در کریات تقدیم کردم؛ و مردان سیران و مردان موکرات را در آنجا قرار دادم. و کموش به من گفت: «برو، نبو را از اسرائیل بگیر»، و من شبانه رفتم و از صبح تا ظهر با آن جنگیدم و آن را تصرف کردم و در مجموع هفت هزار نفر را کشتم... زنان و دختران را، زیرا آنها را برای آشتار-کموش وقف کردم؛ و از آن، وسایل یهوه را برداشتم و در برابر کموش تقدیم کردم.

و پادشاه اسرائیل جهاز را مستحکم کرده و آن را تصرف کرد وقتی که علیه من جنگید و کموش او را در برابر من شکست داد و من از موآب در مجموع دویست نفر گرفتم و آنها را در جهاز قرار دادم و آن را برای الحاق به دیبون تصرف کردم.

من کرچا، دیوار جنگل و دیوار تپه را ساختم. دروازه‌های آن را ساخته‌ام و برج‌های آن را ساختم. کاخ پادشاه را ساخته‌ام و زندان‌های مجرمان را در درون دیوار ساختم. و در داخل دیوار کرچا هیچ چاهی نبود. و به همه مردم گفتم: «هر مردی در خانه‌اش چاهی بسازد.» و من خندق کرچا را با مردان برگزیده اسرائیل کندم. آرعیر را ساختم و جاده‌ای را از طریق ارنون ساختم. بیت‌باموت را ساختم چون که ویران شده بود. بزر را ساختم چون که توسط مردان مسلح دیبون پایین آورده شده بود، زیرا همهٔ دیبون اکنون وفادار بود؛ و من از بیکران حکمرانی کردم که آن را به سرزمین خود اضافه کردم. و بیت-گمول و بیت-دبلاتایم را ساختم... بیت-بعل-معون را ساختم و در آنجا مردم فقیر سرزمین را قرار دادم.

و در مورد هوروناییم، مردان ادوم در آن ساکن بودند، در پایین آمدن از دیرباز. و کموش به من گفت: «برو، علیه هورناییم جنگ کن و آن را بگیر.» و من به آن حمله کرده و آن را تصرف کردم، زیرا کموش در ایام من آن را به من بازگرداند. بنابراین من ساخته‌ام.... ... سال... و من....

همچنین یک ترجمه مدرن‌تر توسط و. ف. آلبریت در صفحات ۳۲۰–۳۲۱ کتاب "متون باستانی خاور نزدیک" (ویراستهٔ پریچارد، ۱۹۶۹) منتشر شده است.[۳۲]

ترجمه‌ای جدیدتر نیز در صفحه‌ای از وی‌سی‌آی.‌اِی (vici.org) که توسط جونا لندرینگ نوشته شده است، ارائه شده است.[۳۳] همچنین یک نسخهٔ به‌روز از متن علمی همراه با ترجمه و تفسیر، توسط شمائل آحیتوف در سال ۲۰۰۸ به زبان انگلیسی و در سال ۲۰۱۲ به زبان عبری منتشر شد.[۲۹][۳۴]

مراجع پیشنهادی به داوود و "خانه داوود"

کشف کتیبه تل دان منجر به بازنگری در کتیبه مشا توسط برخی از پژوهشگران شد. در سال ۱۹۹۴، آندره لمِر عبارت BT[D]WD را به معنای "خانه داوود" (یعنی یهودا) در سطر ۳۱ بازسازی کرد.[۹] این بخش به شدت آسیب دیده است، اما به نظر می‌رسد که در آن به بازپس‌گیری اراضی جنوبی موآب توسط مشا اشاره دارد، همان‌طور که بخش ابتدایی کتیبه به پیروزی‌ها در شمال اشاره دارد. در سطر ۳۱ آمده است که مشا هورونن را از کسی که آن را اشغال کرده بود تصرف کرد. اینکه اشغالگران چه کسانی بودند، واضح نیست. حروف قابل خواندن توسط لمر به BT[*]WD تفسیر شد، که کروشه‌ها فضای آسیب‌دیده‌ای را نشان می‌دهند که احتمالاً شامل یک حرف بوده است. این ترجمه به طور عمومی پذیرفته نیست—برای مثال، ناداو نا'امان پیشنهاد داد که آن را BT[D]WD[H] (خانه داوداه) تفسیر کنیم، که به یک خاندان حاکم محلی اشاره دارد.[۳۵] اگر لمر درست گفته باشد، این کتیبه قدیمی‌ترین شواهد از وجود پادشاهی یهودا و دودمان داوودی آن خواهد بود.

در سال ۲۰۰۱، انسان رینی پیشنهاد کرد که عبارت دوکلمه‌ای در سطر ۱۲—'R'L DWDH—باید به عنوان اشاره‌ای به "آتشکده داوود" در آتاروت، یکی از شهرهای تصرف شده توسط مشا، خوانده شود.[۳۶] جمله به این صورت است: "من (یعنی مشا) از آنجا (آتاروت) 'R'L دِ آن DWD (یا: 'R'L آن DVD) را برداشتم و آن را به سوی کموش در قریوت کشاندم". معنی هر دو کلمه مبهم است. یکی از تفسیرها این است که 'R'L نام یک مرد است (به معنای "ال نور من است") و DWD را به عنوان "مدافع" ترجمه می‌کند، بنابراین معنای این بخش این است که مشا، پس از فتح آتاروت، "مدافع" آن که نامش "ال نور من است" بود، را به آتشکده کموش برد و احتمالاً قربانی کرد.[۳۷] به نظر می‌رسد که بیشتر احتمال دارد که منظور نوعی ظرف مذهبی باشد، و پیشنهادهای دیگری شامل "مجسمه شیر از معشوق آن" است، که به معنی خدای شهر است.[۳۸][۳۹]

در سال ۲۰۱۹، ایزریل فینکلشتاین، ناداو نا'امان و توماس رومر بر اساس عکس‌های با وضوح بالا از فشرده‌سازی، نتیجه‌گیری کردند که پادشاه ذکر شده در کتیبه با سه صامت شروع می‌شود که نخستین آن 'B است، و محتمل‌ترین نام بالاک، یک موآبی کتاب مقدسی است، نه داوود.[۳۹][۴۰][۴۱] در مخالفت، مایکل لنگلوا به روش‌های تصویربرداری جدید خود اشاره کرد که "تأیید" می‌کنند که سطر ۳۱ عبارت "خانه داوود" را شامل می‌شود.[47][48] قضاوت مشابهی از سوی محقق کتاب مقدس رونالد هندل ابراز شد، که اشاره کرد بالاک ۲۰۰ سال پیش از داوود زندگی می‌کرد و بنابراین اشاره به او منطقی نمی‌باشد؛ هندل همچنین فرضیه فینکلشتاین را به عنوان "هیچ چیزی جز یک حدس" رد کرد.[۴۰][۴۲][۴۳] متیو ریچل استدلال می‌کند که خط تقسیم فرضی که فینکلشتاین، نا'امان و رومر به عنوان شواهدی برای شروع نام پادشاه با 'B ذکر کرده‌اند، در خود سنگ وجود ندارد، بلکه قسمتی از بازسازی بعدی است که از گچ ساخته شده است.[۴۴]

در سال ۲۰۲۲، اپیگرافیست‌ها آندره لمِر و ژان-فیلیپ دلورم استدلال کردند که عکس‌های جدیدتر با استفاده از تصویربرداری تبدیل بازتابی توسط تیم پروژه تحقیقاتی زبان‌های غربی در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی در سال ۲۰۱۵، و همچنین عکس‌های با وضوح بالا از فشرده‌سازی که توسط موزه لوور در سال ۲۰۱۸ گرفته شده‌اند، از دیدگاه آنها حمایت می‌کنند که سطر ۳۱ کتیبه مشا حاوی اشاره به پادشاه داوود است.[۴۵][۴۶] [۴۷]این شواهد از سوی متیو ریچل و اندرو برلینگام به عنوان غیرقابل نتیجه‌گیری در نظر گرفته می‌شود، که معتقدند خواندن "خانه داوود" در کتیبه همچنان نامشخص است.[۴۸][۴۹]

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Rollston, Chris A. (2010). Writing and Literacy in the World of Ancient Israel: Epigraphic Evidence from the Iron Age. Society of Biblical Literature. p. 53–54.
  2. 1 2 https://collections.louvre.fr/en/ark:/53355/cl010120339
  3. 1 2 Rollston, Chris A. (2010). Writing and Literacy in the World of Ancient Israel: Epigraphic Evidence from the Iron Age. Society of Biblical Literature. p. 54.
  4. ↑ David, Ariel (13 September 2018). "When God Wasn't So Great: What Yahweh's First Appearance Tells About Early Judaism". Haaretz.com. Retrieved 11 October 2018.
  5. ↑ Meyers, Eric M.; Research, American Schools of Oriental (1997). "Moabite Stone". The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East. Oxford University Press. p. 39. ISBN 978-0-19-511218-4. the Moabite Stone and as the Mesha Stone / Inscription, was the first (1868) of the major epigraphic documents discovered in either Cis- or Transjordan and couched in a language closely related to Hebrew
  6. ↑ Albright 1945, p. 250: "The Moabite Stone remains a corner-stone of Semitic epigraphy and Palestinian history"
  7. ↑ Katz, Ronald (1986). The Structure of Ancient Arguments: Rhetoric and Its Near Eastern Origin. New York: Shapolsky / Steinmatzky. p. 76.
  8. 1 2 Niehr, Herbert (1995). "The Rise of YHWH in Judahite and Israelite Religion: Methodological and Religio-Historical Aspects". In Edelman, Diana Vikander (ed.). The Triumph of Elohim: From Yahwisms to Judaisms. Leuven: Peeters Publishers. p. 57. The Meša inscription (ca. 850 BCE) clearly states that YHWH was the supreme god of Israel and of the Transjordanian territory occupied by Israel under the Omrides.
  9. 1 2 3 https://www.baslibrary.org/biblical-archaeology-review/20/3/2
  10. ↑ Lemche 1998, pp. 46, 62: "No other inscription from Palestine, or from Transjordan in the Iron Age, has so far provided any specific reference to Israel ... The name of Israel was found in only a very limited number of inscriptions, one from Egypt, another separated by at least 250 years from the first, in Transjordan. A third reference is found in the stele from Tel Dan – if it is genuine, a question not yet settled. The Assyrian and Mesopotamian sources only once mentioned a king of Israel, Ahab, in a spurious rendering of the name."
  11. ↑ Maeir, Aren M. (2013). "Israel and Judah". The Encyclopedia of Ancient History. New York: Blackwell. pp. 3523–3527. doi:10.1002/9781444338386.WBEAH01103. ISBN 978-1-4051-7935-5. The earliest certain mention of the ethnonym Israel occurs in a victory inscription of the Egyptian king MERENPTAH, his well-known 'Israel Stela (ca. 1210 BCE); recently, a possible earlier reference has been identified in a text from the reign of Rameses II (see RAMESES I–XI). Thereafter, no reference to either Judah or Israel appears until the ninth century. The pharaoh Sheshonq I (biblical Shishak; see SHESHONQ I–VI) mentions neither entity by name in the inscription recording his campaign in the southern Levant during the late tenth century. In the ninth century, Israelite kings, and possibly a Judaean king, are mentioned in several sources: the Aramaean stele from Tel Dan, inscriptions of SHALMANESER III of Assyria, and the stela of Mesha of Moab. From the early eighth century onward, the kingdoms of Israel and Judah are both mentioned somewhat regularly in Assyrian and subsequently Babylonian sources, and from this point on there is relatively good agreement between the biblical accounts on the one hand and the archaeological evidence and extra-biblical texts on the other.
  12. ↑ Fleming, Daniel E. (1 January 1998). "Mari and the possibilities of Biblical memory". Revue d'Assyriologie et d'archéologie orientale. 92 (1): 41–78. JSTOR 23282083. The Assyrian royal annals, along with the Mesha and Dan inscriptions, show a thriving northern state called Israël in the mid—9th century, and the continuity of settlement back to the early Iron Age suggests that the establishment of a sedentary identity should be associated with this population, whatever their origin. In the mid—14th century, the Amarna letters mention no Israël, nor any of the biblical tribes, while the Merneptah Stele places someone called Israël in hill-country Palestine toward the end of the Late Bronze Age. The language and material culture of emergent Israël show strong local continuity, in contrast to the distinctly foreign character of early Philistine material culture.
  13. ↑ Gottwald, Norman Karol (1 January 2001). The Politics of Ancient Israel. Westminster John Knox Press. p. 194. ISBN 9780664219772. In fact, the conduct of the military operations and the ritual slaughter of captives is so remarkably similar to the style and ideology of biblical accounts of 'holy war' that many interpreters were at first inclined to regard the Mesha Stele as a forgery, but on paleographic grounds, its authenticity is now undisputed.
  14. ↑ "Centre planning protest to demand return of Mesha Stele from Louvre". Jordan Times. 12 April 2016. Retrieved 19 April 2023.
  15. ↑ Mykytiuk, Lawrence J. (2004). Identifying Biblical Persons in Northwest Semitic Inscriptions of 1200–539 B.C.E. Society of Biblical Literature.
  16. ↑ Walsh, William (1872). The Moabite Stone. LONDON : HAMILTON AND CO.; J. NISBET AND CO.: PORTEOUS AND GIBBS, PRINTERS 16 WICKLOW STREET. pp. 8, 12.
  17. 1 2 Ginsberg, Christian (1871). The Moabite Stone A Facsimile of the Original Inscription (PDF). Reeves and Turner. Archived from the original (PDF) on 31 March 2012.
  18. ↑ http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/dmg/periodical/titleinfo/21524
  19. ↑ Ginsberg, Christian (1871). The Moabite Stone A Facsimile of the Original Inscription (PDF). Reeves and Turner. Archived from the original (PDF) on 31 March 2012.
  20. 1 2 King, James (1878). Moab's Patriarchal Stone: being an account of the Moabite stone, its story and teaching. Bickers and Son.
  21. ↑ "The Moabite Stone, With An Illustration", Palestine Exploration Fund Quarterly Statement 2.5 (1 January – 31 March 1870): 169–183.
  22. ↑ As published in the Palestine Exploration Fund Quarterly Statement, No. 6, April to June 1870, page 42
  23. 1 2 Ginsberg, Christian (1871). The Moabite Stone A Facsimile of the Original Inscription (PDF). Reeves and Turner. Archived from the original (PDF) on 31 March 2012.
  24. ↑ Tristram, Henry B. (1873). The Land of Moab. London: Cambridge University Press. pp. 134–135.
  25. ↑ "The Inscription on the Stele of Méšaʿ/The Moabite Text in Phœnician Script - Wikisource, the free online library". en.wikisource.org. Retrieved 12 December 2024.
  26. ↑ Garr, W. Randall (2004). Dialect Geography of Syria-Palestine, 1000-586 B.C.E. Eisenbrauns. pp. 37–.
  27. ↑ Hallo, William W.; Younger, K. Lawson, eds. (2003). The Context of Scripture: Canonical compositions, monumental inscriptions and archival documents from the biblical world. Vol. II. BRILL. p. 138,
  28. ↑ https://archive.org/details/moabspatriarcha01fundgoog King, James (1878).
  29. 1 2 Aḥituv, Shmuel (2008). Echoes from the past: Hebrew and cognate inscriptions from the biblical period. A Carta Handbook (1. publ ed.). Jerusalem: Carta. pp. 389–418.
  30. ↑ Prithcard, J.B. Ancient Near Eastern Texts 3rd ed. 1969, pp. 320–321
  31. ↑ Brown, William (11 February 2019). "Moabite Stone [Mesha Stele]". World History Encyclopedia. Retrieved 29 October 2024.
  32. ↑ Prithcard, J.B. Ancient Near Eastern Texts 3rd ed. 1969, pp. 320–321
  33. ↑ "The Stela of Mesha - Livius". www.livius.org. Retrieved 12 December 2024.
  34. ↑ Aḥituv, Shmuel (2012). Hak- ketāv we-ham-miktāv: asûppat ketôvôt mī-Ereṣ-Yiśrāʾēl û-mi-mamlāḵôt ʿēver hay-Yardēn m-îmê bêt-rîšôn = Ha- ketav vehamiktav. The biblical encyclopaedia library (2. ed., expanded and corrected ed.). Yerûšālayim: Môsad Beyâlîq. pp. 377–394.
  35. ↑ Green, Douglas J. (2010). "I Undertook Great Works": The Ideology of Domestic Achievements in West Semitic Royal Inscriptions. Mohr Siebeck. p. 118 fn.84.
  36. ↑ Rainey, Anson F. (2001). "Mesha and Syntax". In Dearman, J. Andrew; Graham, M. Patrick (eds.). The Land That I Will Show You. Sheffield Academic Press Supplement Series, no. 343.
  37. ↑ Lipiński, Edward (2006). On the Skirts of Canaan in the Iron Age: Historical and Topographical Researches. Peeters Publishing.
  38. ↑ Schmidt, Brian B. (2006). "Neo-Assyrian and Syro-Palestinian Texts I: the Moabite stone". In Chavalas, Mark William (ed.). The Ancient Near East: Historical Sources in Translation. John Wiley & Sons.
  39. 1 2 Israel Finkelstein, Nadav Na’aman and Thomas Römer (2019). "Restoring Line 31 in the Mesha Stele: The 'House of David' or Biblical Balak?" (PDF). Tel Aviv. 46 (1): 3–11.
  40. 1 2 Ariel David, "Biblical King, Starts With a B: 3,000 Year-old Riddle May Have Been Solved", Haaretz, 2 May 2019
  41. ↑ New reading of Mesha Stele could have far-reaching consequences for biblical history,' Phys.org 2 May 2019.
  42. ↑ Geggel, Laura (2 May 2019). "Smashed Ancient Tablet Suggests Biblical King Was Real. But Not Everyone Agrees". livescience.com. Retrieved 12 August 2021.
  43. ↑ American Friends of Tel Aviv University (news release) (2 May 2019). "New reading of the Mesha Stele inscription has major consequences for biblical history". American Association for the Advancement of Science (AAAS). Retrieved 22 October 2020.
  44. ↑ Richelle, Matthieu (2021). "A Re-Examination of the Reading BT DWD ("House of David") on the Mesha Stele". Eretz-Israel: Archaeological, Historical and Geographical Studies. 34: 152*–159*
  45. ↑ Lemaire, André (2022). "The Mesha Stele: Revisited Text and Translation". In Lubetski, Meir; Lubetski, Edith (eds.). Epigraphy, Iconography, and the Bible. Sheffield Phoenix Press.
  46. ↑ Lemaire, André; Delorme, Jean-Philippe (Winter 2022). "Mesha's Stele and the House of David". Biblical Archaeology Review. 48 (4).
  47. ↑ Lemaire, André; Delorme, Jean-Philippe (May 2023). "Defending the "House of David"". Bible History Daily. Biblical Archaeology Society.
  48. ↑ Richelle, Matthieu; Burlingame, Andrew (Spring 2023). "Set in Stone? Another Look at the Mesha Stele". Biblical Archaeology Review. 49 (1): 54–57.
  49. ↑ Richelle, Matthieu; Burlingame, Andrew (August 2023). "Why Mesha's "House of David" Remains Hypothetical". Bible History Daily. Biblical Archaeology Society.

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ سنگ یادبود موآبی موجود است.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.