طابغه
طابغه | |
|---|---|
 طابغه در سال ۱۹۰۳ | |
| ریشه‌شناسی: از نام یونانی «هپتاپگون» به‌معنای «هفت چشمه» | |
.jpg) نقشه دهه ۱۸۷۰ .jpg) نقشه دهه ۱۹۴۰.jpg) نقشه معاصر .jpg) نقشه دهه ۱۹۴۰ با پوشش معاصرمجموعهای از نقشه‌های تاریخی ناحیه پیرامون طابغه | |
  طابغه جایگاه در قیمومت بریتانیا بر فلسطین | |
| مختصات: ۳۲°۵۲′۱۰″ شمالی ۳۵°۳۲′۳۷″ شرقی / ۳۲٫۸۶۹۴۴°شمالی ۳۵٫۵۴۳۶۱°شرقی | |
| شبکه فلسطین | ۲۰۱/۲۵۲ |
| واحد سیاسی | قیمومت بریتانیا بر فلسطین |
| بخش | طبریه |
| مساحت | |
| • کل | ۵۳۸۹ دونوم (۵٫۳۸۹ کیلومتر مربع یا ۲٫۰۸۱ مایل مربع) |
| جمعیت (۱۹۴۵) | |
| • کل | ۳۳۰[۲][۱] |
| ^ شامل تل الحنود وخربة المنیه می‌شود | |
طابغه (الطابغة، الطابِغَه؛ עין שבע، عین شِوَع به‌معنای «چشمه هفت») منطقه‌ای در ساحل شمال‌غربی دریاچه طبریه در اسرائیل و روستایی فلسطینی است که ساکنانش در سال ۱۹۴۸ از آن رانده شدند. این مکان در سنت مسیحی پذیرفته شده که جایگاه معجزه تکثیر نان و ماهی (انجیل مرقس ۶:۳۰–۴۶) و سومین ظهور عیسی مسیح پس از رستاخیز (انجیل یوحنا ۲۱:۱–۲۴) پس از تصلیب اوست.
نام این مکان از واژه یونانی «هپتاپگون» (Heptapegon) به‌معنای «هفت چشمه» گرفته شده و سپس به «تابِگو» کوتاه شده و سرانجام در زبان عربی به «طابغه» تبدیل گردیده‌است. طابغه از دوران باستان دربرگیرنده چشمه‌های متعدد گوگردی و شور بوده و در دوره بیزانسی آب این چشمه‌ها از راه آبراهه به دشت جینوسار فرستاده می‌شد. در دوره عثمانی روستایی کوچک با جمعیتی مسلمان در آن وجود داشت و در دوره قیمومت بریتانیا جمعیت آن به ۳۳۰ نفر رسید. در ۴ مه ۱۹۴۸ نیروهای پالماخ در جریان عملیات ماتاته ساکنان عرب آن را بیرون راندند.
ریشه‌شناسی نام
نام این محل از واژه یونانی هپتاپگون (Ἑπτάπηγον) به‌معنای «هفت چشمه» برگرفته شده‌است. زائران دوره بیزانسی این مکان را بدین نام می‌خواندند زیرا هفت چشمه از آن می‌جوشید.[۳] این نام نخست به «تابِگو» کوتاه شد و سرانجام در زبان عربی به «طابغه» تبدیل گردید؛ زیرا عربی کلاسیک آواهای «پ»، «گ» و «او» را ندارد و آن‌ها را با «ب»، «غ» و «ا» جایگزین می‌کند.[۴] نام عبری این مکان «عین شِوَع» (עין שבע) نیز به‌معنای «چشمه هفت» است و نام لاتینی آن Septem fontes همین معنا را دارد. قدیس جروم از هپتاپگون با عنوان «بیابان» یا «جای خلوت» (erêmos، همان‌گونه که در اناجیل نیز توصیف شده) یاد کرده‌است.[۵]
تاریخ
دوره بیزانسی
در دوره بیزانسی آب چشمه‌های هپتاپگون در سه برج آبی گردآوری می‌شد: «بِرکَت علی الظاهر» در چشمه عین نور، «حمّام ایوب» و «تنّور ایوب»، و از راه آبراهه‌ای به دشت جینوسار فرستاده می‌شد تا برای آبیاری به کار رود. این سه برج ظاهراً در کف موزاییکی کلیسای تکثیر نان و ماهی در سده پنجم میلادی ثبت شده‌اند.[۶][۷]
مخزن آب هشت‌ضلعی برج‌مانند سده چهارمی در چشمه عین نور و آبراهه متصل به آن به‌طور سنتی به علی، پسر ظاهر العمر، حاکم سده هجدهم نسبت داده می‌شود. این مخزن به نام «بِرکَت علی الظاهر» شناخته می‌شود.[۸]
در سال ۱۸۸۱ گزارش «پیمایش فلسطین غربی» از سوی صندوق اکتشاف فلسطین بیان داشت که بنایی این سازه‌ها بر خاستگاه عربی آن‌ها دلالت دارد.[۹]
دوره صلیبی
ناحیه‌ای که اکنون کلیسای تقدم پطرس در آن قرار دارد، در دوره پادشاهی صلیبی اورشلیم به نام منسا کریستی (Mensa Christi) یا منسا دومینی (Mensa Domini) شناخته می‌شد.[۱۰][۱۱]
دوره عثمانی
در سال ۱۵۹۶ میلادی که طابغه بخشی از امپراتوری عثمانی بود، روستایی به نام «تابیگا» در ناحیه (نحیه) جیره در لوای صفد ثبت شد. جمعیت آن ۸ خانوار (حدود ۴۴ نفر)، همگی مسلمان بود. ساکنان مالیات بر محصولات گوناگون از جمله گندم و جو و نیز بر بُز، کندوی عسل و باغ‌ها می‌پرداختند؛ جمعاً ۳٬۲۹۰ آقچه.[۱۲]
یوهان لودویگ بورکارت این مکان را دارای چند خانه و یک آسیاب توصیف کرد و نوشت ساکنان آن ماهیگیر بودند.[۱۳] ادوارد رابینسون نیز در سال ۱۸۳۸ روستایی کوچک با یک یا دو آسیاب در آنجا یافت که به دست ظاهر العمر ساخته شده بودند ولی در آن زمان متعلق به دولت بودند.[۱۴]
دوره قیمومت بریتانیا
در سرشماری ۱۹۲۲ فلسطین که از سوی مقامات قیمومت انجام شد، جمعیت طابغه ۱۷۵ نفر بود: ۱۵۷ مسلمان و ۱۸ مسیحی (۱۷ کاتولیک رومی و ۱ کاتولیک سریانی).[۱۵] در سرشماری ۱۹۳۱ فلسطین جمعیت به ۲۴۵ نفر افزایش یافته بود: ۲۲۳ مسلمان، ۲۱ مسیحی و ۱ یهودی در ۵۳ خانه.[۱۶]
در آخرین سرشماری (آمار روستایی ۱۹۴۵) جمعیت به ۳۳۰ نفر رسیده بود: ۳۱۰ مسلمان و ۲۰ مسیحی (شامل تل الحنود و خربة المنیه).[۲] مساحت کل زمین ۵٬۳۸۹ دونم بود.[۱] در سال ۱۹۴۴/۱۹۴۵ حدود ۷ دونم برای مرکبات و موز، ۲۸۷ دونم برای کشت آبی و باغ‌ها و ۲٬۷۲۸ دونم برای غلات به کار می‌رفت[۱۷] و ۲٬۳۶۷ دونم زمین غیرقابل کشت بود.[۱۸]
تخلیه و جنگ ۱۹۴۸
در ۴ مه ۱۹۴۸ (۱۴ اردیبهشت ۱۳۲۷)، درست پیش از آغاز جنگ اعراب و اسرائیل، طابغه در جریان عملیات ماتاته (به‌معنای «جارو») از سوی نیروهای پالماخ با پشتیبانی تیپ ۳ الکساندرونی و واحدهای محلی هاگانا مورد حمله قرار گرفت. ساکنان عرب روستا به فرمان ایگال آلون بیرون رانده شدند و خانه‌ها و چادرهایشان ویران گردید.[۱۹]
کلیسای تکثیر نان و ماهی
نخستین بنا در طابغه نمازخانه‌ای کوچک بود که در سده چهارم میلادی (نزدیک به سال ۳۵۰) به دست یوسف طبری، یهودی گرویده به مسیحیت، ساخته شد. بنا بر گزارش اپیفانیوس، یوسف هم‌عصر امپراتور کنستانتین، دانشمند ربانی، عضو سنهدرین و شاگرد هیلل دوم بود. پس از گرویدن، امپراتور به او لقب کُنت (comes) داد و اجازه ساخت کلیساها در جلیل را صادر کرد؛ ناحیه‌ای که در آن زمان اکثریت یهودی داشت.[۲۰]
این بنا احتمالاً همان زیارتگاهی است که زائر اگریا (Egeria) در پایان سده چهارم توصیف کرده‌است. نمازخانه سده چهارمی در سال ۴۸۰ برچیده شد و مارتیریوس، پاتریارک اورشلیم (۴۷۸–۴۸۶) که مصری‌تبار بود، کلیسای بزرگ‌تری ساخت. کف این کلیسا با موزاییکی زیبا به سبک نیلی (Nilotic) پوشیده شد که منظره‌ای از چشم‌انداز نیل را به تصویر می‌کشید.[۲۱]
صومعه و کلیسای بزرگ در سده پنجم ساخته شدند. اگرچه برخی ویرانی این بنا را به زمان فتح عربی نسبت می‌دهند، به احتمال بیشتر کلیسا در سال ۶۱۴ میلادی در جریان تهاجم ساسانیان ویران شد؛ زیرا اسقف آرکولف در سال ۶۷۰ گزارش داده بود که تنها ستون‌هایی از کلیسا برجای مانده‌اند. به هر حال تا زمان جنگ‌های صلیبی یادگار بیزانسی فراموش شده و تنها در سده بیستم بازکشف شد.[۲۲]
زمین‌های این ناحیه در سده هجدهم از سوی انجمن کاتولیک آلمانی سرزمین مقدس خریداری شد تا مهمان‌خانه‌ای برای زائران بسازند. در حین کندوکاو برای ساخت، آثار باستانی کلیسای قدیمی‌تر کشف شد اما به سبب قوانین عثمانی امکان کاوش وجود نداشت. تنها در سال ۱۹۳۲ در دوره قیمومت بریتانیا بر فلسطین دو باستان‌شناس آلمانی (مادِر و اشنایدر) شماری از دیوارها و موزاییک‌های کلیسای بیزانسی را از زیر خاک بیرون آوردند.[۲۳] در سال ۱۹۸۱ پس از کاوش‌های بیشتر، کلیسا سرانجام به دست راهبان بندیکتن آلمانی به شکل بیزانسی بازسازی شد و بخش‌هایی از موزاییک‌های اصلی در آن گنجانده شدند. پنجره‌های کلیسا با تخته‌های مرمر گچی پوشانده شده‌اند.[۲۴]
امروزه کلیسا و زمین‌های پیرامونش متعلق به انجمن آلمانی سرزمین مقدس است که ریاست آن بر عهده اسقف اعظم کلن است. نگهداری از این مکان بر عهده راهبان بندیکتن صومعه دورمیتسیون واقع در کوه صهیون در اورشلیم است.[۲۵]
آتش‌سوزی عمدی ۲۰۱۵
در ۱۸ ژوئن ۲۰۱۵ اعضای گروه افراطی یهودی «همرد» (The Revolt) آتشی برافروختند که به کلیسا آسیب رساند و شعارهایی به زبان عبری علیه پرستش «بت‌ها» بر دیوار نوشتند.[۲۶][۲۷] گیلعاد اردان، وزیر امنیت عمومی اسرائیل، این حمله را «کنشی بزدلانه و پست» خواند که با ارزش‌های بنیادین اسرائیل در تضاد است.[۲۸]
بررسی‌های پلیس اسرائیل و شاباک به دستگیری و تفهیم اتهام جوانان افراطی یهودی وابسته به جنبش «برچسب قیمت» انجامید.[۲۹] رووین ریولین، رئیس‌جمهور اسرائیل، و دولت این کشور پرداخت غرامت را وعده دادند و پس از گفتگو با وزارت دارایی اسرائیل نخستین پرداخت‌ها در ژوئیه ۲۰۱۶ انجام شد. همراه با کمک‌های مالی آلمان و راهبان بندیکتن، بازسازی آغاز شد و در پایان فوریه ۲۰۱۷ به پایان رسید.[۲۹] در دسامبر ۲۰۱۷ ایال رئوونی به ۴ سال زندان برای این حمله محکوم شد.[۳۰]
کلیسای تقدم پطرس مقدس
کلیسای تقدم پطرس مقدس در اندکی جنوب‌تر از کلیسای تکثیر نان و ماهی و بر صخره‌هایی در ساحل دریاچه طبریه ساخته شده‌است. این مکان به‌طور سنتی جایگاه سومین ظهور عیسی پس از رستاخیز (انجیل یوحنا ۲۱:۱–۲۴) دانسته می‌شود که طی آن، بر پایه آموزه کاتولیکی، عیسی بار دیگر پیشوایی بر کلیسا را به شمعون پطرس واگذار کرد.[۳۱] این کلیسا امروزه در اختیار فرانسیسکن‌های حراست سرزمین مقدس است.[۳۲]
پیوند کتاب مقدسی
سه روایت از عهد جدید به‌طور سنتی با طابغه پیوند داده شده‌اند، هرچند شواهد قطعی برای وقوع این رویدادها در این مکان وجود ندارد:[۳۳]
- اطعام پنج‌هزار نفر — بنا بر روایت اناجیل، عیسی با پنج نان و دو ماهی پنج‌هزار مرد به‌علاوه زنان و کودکان را خوراک داد (انجیل متی ۱۴:۱۳–۲۱ و متن‌های هم‌خوان).
- واگذاری رهبری کلیسا به پطرس — ظهور عیسای رستاخیزکرده به شاگردانش در کنار دریاچه و سه بار سپردن «چراندن بره‌ها» به شمعون پطرس (انجیل یوحنا ۲۱).
- شفای جذامی — بر پایه سنت، این رویداد (انجیل متی ۸:۱–۵) در برج «تنّور ایوب» در ۲۰۰ متری کلیسا رخ داده‌است. بدویان عرب منطقه این داستان را با ایوب (از قرآن) یکی دانسته‌اند.
جغرافیا و زمین‌شناسی
طابغه در جلیل، در بخش شمالی اسرائیل و بی‌درنگ در ساحل شمال‌غربی دریاچه طبریه قرار دارد. ارتفاع آن نزدیک به ۲۰۰ متر زیر سطح دریا است.[۳۴]
هفت چشمه طابغه از نظر میزان شوری و دما بسیار متفاوت‌اند و ریشه در گسل‌های زمین‌شناختی ژرف دارند. چشمه‌های طابغه دارای نسبت بالای کلسیم هستند و آب‌های زیرزمینی آن‌ها بیشتر از آبخوان بالایی سرچشمه می‌گیرند. شوری آب (کلریدیتی) از ۰٫۲ تا ۲٫۴ گرم بر لیتر و دما از ۱۹ تا ۳۹ درجه سلسیوس متغیر است.[۳۵]
آب‌وهوای طابغه آمیزه‌ای از اقلیم مدیترانه‌ای و استپی است. میانگین دمای سالانه ۲۲٫۹ درجه سلسیوس و میانگین بارش سالانه ۴۶۳ میلی‌متر است. دمای هوا در تابستان ممکن است از ۴۰ درجه فراتر رود و بادهای خمسین (شَرَو) می‌تواند موج‌های گرمای شدید تا ۵۰ درجه به همراه آورد.[۳۶]
میگوی نابینای بومی
میگوی نابینای تیفلوکاریس گالیلِآ (Typhlocaris galilea) که گونه‌ای در بحران انقراض و غارخشکی‌زی است، بومی چشمه عین نور در طابغه است. آب این چشمه گرم، گوگردی و شور است و درون برج آبی هشت‌ضلعی بیزانسی سده چهارمی گردآوری می‌شود.[۳۷][۳۸]
این میگو پیشرفته‌ترین گونه در یک بوم‌سازگان کمیاب و بالاترین حلقه زنجیره غذایی آن است. پایه این زنجیره باکتری شیمی‌خودپرورده‌ای (chemoautotrophic) است که همه ترکیبات آلی لازم را با بهره‌گیری از گوگرد آب چشمه به‌عنوان تنها منبع انرژی می‌سازد و نقش گیاهان فتوسنتزکننده را در بیشتر بوم‌سازگان‌ها ایفا می‌کند.[۳۷]
میراث جهانی
از ۳۰ ژوئن ۲۰۰۰ دریاچه طبریه و مکان‌های باستانی آن شامل کورازیم، کفرناحوم و طابغه در فهرست موقت (Tentative List) یونسکو برای ثبت در فهرست میراث جهانی قرار دارند.[۳۹]
جستارهای وابسته
- خربة المنیه — ویرانه‌های قصر اموی
- قایق دریای جلیل — قایق ماهیگیری سده نخست میلادی
- کفرناحوم
- دریاچه طبریه
منابع
- 1 2 3 Government of Palestine, Department of Statistics. Village Statistics, April, 1945. Quoted in Hadawi, 1970, p. 73
- 1 2 Government of Palestine, Department of Statistics, 1945, p. 12
- ↑ Kroll، Gerhard (۱۹۸۸). Auf den Spuren Jesu. St. -Benno-Verlag.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Etymology section». Wikipedia. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Etymology». Wikipedia. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ De Luca، Stefano (۲۰۱۳). The Oxford Encyclopedia of the Bible and Archaeology. Oxford University Press.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Finegan، Jack (۱۹۹۲). The Archeology of the New Testament: The Life of Jesus and the Beginning of the Early Church. Princeton University Press. شابک ۰-۶۹۱-۰۰۲۲۰-۷.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Conder، C.R. (۱۸۸۱). The Survey of Western Palestine: Memoirs. Committee of the Palestine Exploration Fund.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Conder، C.R. (۱۸۸۱). The Survey of Western Palestine. Palestine Exploration Fund.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Khalidi، Walid (۱۹۹۲). All That Remains. Institute for Palestine Studies. شابک ۰-۸۸۷۲۸-۲۲۴-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Pringle، D. (۱۹۹۸). The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem. Cambridge University Press. شابک ۰-۵۲۱-۳۹۰۳۷-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hütteroth، W. -D. (۱۹۷۷). Historical Geography of Palestine, Transjordan and Southern Syria in the Late ۱۶th Century. Fränkische Geographische Gesellschaft. شابک ۳-۹۲۰۴۰۵-۴۱-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Burckhardt، J.L. (۱۸۲۲). Travels in Syria and the Holy Land. J. Murray.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Robinson، Edward (۱۸۴۱). Biblical Researches in Palestine. Crocker & Brewster.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Barron، J.B. (۱۹۲۳). Palestine: Report and General Abstracts of the Census of ۱۹۲۲. Government of Palestine.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Mills، E. (۱۹۳۲). Census of Palestine ۱۹۳۱. Government of Palestine.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hadawi، Sami (۱۹۷۰). Village Statistics of ۱۹۴۵. Palestine Liberation Organization Research Center.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hadawi، Sami (۱۹۷۰). Village Statistics of ۱۹۴۵. Palestine Liberation Organization Research Center.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Morris، Benny (۲۰۰۴). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. شابک ۹۷۸-۰-۵۲۱-۰۰۹۶۷-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Bargil Pixner (۱۹۸۵). «The Miracle Church at Tabgha on the Sea of Galilee». Biblical Archaeologist. ۴۸ (۴): ۱۹۶–۲۰۶.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Bargil Pixner (۱۹۸۵). «The Miracle Church at Tabgha on the Sea of Galilee». Biblical Archaeologist. ۴۸ (۴): ۱۹۶–۲۰۶.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Church of the Multiplication». Wikipedia. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha». Wikipedia (fr). دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Church of the Multiplication». Wikipedia. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha». Wikipedia. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Jesus miracle church in Israel damaged 'by arson'». BBC. ۱۸ ژوئن ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Suspected arson on Church of the Multiplication in the Galilee». The Jerusalem Post. ۱۸ ژوئن ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Christian pilgrims reconsidering visits to Israel after suspected church arson». Jerusalem Post. ۱۸ ژوئن ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Dormition Abbey website, news page». Dormition Abbey. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Jewish arsonist of famous church gets 4 years in jail». The Jerusalem Post. ۱۲ دسامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Pringle، D. (۱۹۹۸). The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem. Cambridge University Press. شابک ۰-۵۲۱-۳۹۰۳۷-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha». Wikipedia (fr). دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Biblischer Bezug». Wikipedia (de). دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Lage». Wikipedia (de). دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Geologische Verhältnisse». Wikipedia (de). دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Tabgha - Klima». Wikipedia (de). دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Tsurnamal, M. (۱۹۷۸). «Temperature Preference of the Blind Prawn, Typhlocaris galilea Calman». Crustaceana. ۳۴ (۳): ۲۲۵–۲۳۴.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Blind Shrimp Spared from Extinction at Bible Zoo in Jerusalem». Green Prophet. ۲۰۱۳-۰۵-۰۶. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Sea of Galilee & its Ancient Sites». UNESCO. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tabgha». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tabgha». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tabgha». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «الطابغة». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- محوطههای باستانشناختی در اسرائیل
- مکان‌های عهد جدید
- ناحیه طبریه
- شهرها و روستاهای خالی از سکنه شده در جریان جنگ ۱۹۴۹–۱۹۴۷ فلسطین