عبیدالله بن عبدالله بن عتبه

عبیدالله بن عبدالله بن عتبه

نام کامل	ابوعبدالله عبیدالله بن عبدالله بن عتبة بن مسعود الهذلی
زادروز	نامعلوم (دورهٔ خلافت عمر بن خطاب)
زادگاه	مدینه، خلافت راشدین
تاریخ درگذشت	۹۸ هجری قمری (حدود ۷۱۷ میلادی)
مکان درگذشت	مدینه، خلافت اموی
آرامگاه	بقیع، مدینه
دوران	تابعین
شناخته‌شده برای	یکی از هفت فقیه مدینه، راوی حدیث، معلم عمر بن عبدالعزیز
والدین	عبدالله بن عتبه بن مسعود (پدر)

ابوعبدالله عبیدالله بن عبدالله بن عتبه بن مسعود هذلی (درگذشتهٔ ۹۸ هجری قمری) از تابعان، فقها و محدثان مدینه و یکی از هفت فقیه مدینه بود. او به‌عنوان معلم و مربی عمر بن عبدالعزیز، خلیفهٔ اموی، شناخته می‌شود. منابع تاریخی او را عالم، فقیه، شاعر و صاحب‌رأی توصیف کرده‌اند و عمر بن عبدالعزیز دربارهٔ او گفته است: «اگر عبیدالله زنده بود، جز به رأی او حکم نمی‌کردم».

نام و نسب

او «عبیدالله بن عبدالله بن عتبة بن مسعود بن غافل بن حبیب بن شمخ بن فأر بن مخزوم بن صاهلة بن کاهل بن الحارث بن تمیم بن سعد بن هذیل بن مدرکة» است. نسب او به قبیلهٔ هذیل می‌رسد. پدرش، عبدالله بن عتبه، و جدّش، عتبه بن مسعود، از صحابهٔ پیامبر اسلام بودند. همچنین، عبدالله بن مسعود، صحابی برجسته، عموی پدربزرگ او بود.

زندگی و تحصیل

عبیدالله در مدینه و در دوران خلافت عمر بن خطاب یا اندکی پس از آن متولد شد. او نزد بسیاری از صحابهٔ پیامبر و تابعین بزرگ به تحصیل حدیث پرداخت. از جمله استادان او می‌توان به ابوهریره، عبدالله بن عباس، عایشه بنت ابی‌بکر، عبدالله بن عمر بن خطاب، ابوسعید خدری و ام‌سلمه اشاره کرد. او از سوی بسیاری از محدثان به‌عنوان «ثقه» (قابل اعتماد) شناخته می‌شد و تمامی صاحبان صحاح سته از او روایت کرده‌اند. ابن شهاب زهری، محدث بزرگ، او را «دریایی از دریاهای علم» توصیف کرده است.

شاگردی عمر بن عبدالعزیز

عبیدالله بن عبدالله تأثیر عمیقی بر شخصیت و تفکر عمر بن عبدالعزیز داشت. هنگامی که عمر در مدینه نزد فقها به تحصیل می‌پرداخت، عبیدالله یکی از معلمان اصلی او بود. نقل است که عمر بن عبدالعزیز همواره از دانش و رأی او به نیکی یاد می‌کرد و گفته است: «اگر عبیدالله زنده بود، جز به رأی او حکم نمی‌کردم». برخی منابع، او را «شیخ عمر بن عبدالعزیز» و از مربیان اصلی وی خوانده‌اند.

شاعری

عبیدالله بن عبدالله در کنار فقه و حدیث، در شعر نیز دستی داشت. او را شاعری توانا توصیف کرده‌اند و اشعاری از او در منابع ثبت شده است.

ویژگی‌های شخصیتی

منابع تاریخی او را مردی صالح، جامع دانش و صاحب‌رأی توصیف کرده‌اند. عجلی دربارهٔ او گفته است: «او نابینا بود، از فقهای مدینه، ثقه، مردی صالح و جامع علم بود». گفته می‌شود که او در اواخر عمر بینایی خود را از دست داد.

جایگاه روایی

عبیدالله بن عبدالله از راویان مورد اعتماد حدیث بود. ابوزرعه رازی او را «ثقه، مأمون، امام» خوانده است. شاگردان برجسته‌ای چون ابن شهاب زهری، ابوالزناد، صالح بن کیسان و برادرش عون بن عبدالله بن عتبه از او روایت کرده‌اند. احادیث او در تمامی صحاح سته نقل شده است.

وفات

عبیدالله بن عبدالله بن عتبه در سال ۹۸ هجری قمری (بر اساس مشهورترین قول) در مدینه درگذشت. برخی منابع سال ۹۴ یا ۹۹ را نیز ذکر کرده‌اند. پیکر او در بقیع به خاک سپرده شد.

منابع

• ابن سعد، محمد. الطبقات الکبری (به عربی). دار الکتب العلمیة.
• ذهبی، شمس‌الدین. سیر أعلام النبلاء (به عربی). مؤسسة الرسالة.
• مزی، یوسف بن عبدالرحمن. تهذیب الکمال (به عربی). مؤسسة الرسالة.
• ابن حجر عسقلانی، احمد. تهذیب التهذیب (به عربی). دار الکتب العلمیة.