هفت فقیه مدینه

فقهای هفتگانهٔ مدینه

نام	فقهاء المدینة السبعة
دوران	تابعین (سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری)
منطقه	مدینه، حجاز
اعضا (مورد اتفاق)	سعید بن مسیب، عروه بن زبیر، قاسم بن محمد بن ابی‌بکر، عبیدالله بن عبدالله بن عتبه، خارجه بن زید بن ثابت، سلیمان بن یسار
عضو هفتم (مورد اختلاف)	ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف، سالم بن عبدالله بن عمر، یا ابوبکر بن عبدالرحمن بن حارث بن هشام
نقش	مرجعیت علمی و فقهی مدینه، مشاوران عمر بن عبدالعزیز

هفت فقیه مدینه یا فقهای هفتگانهٔ مدینه (به عربی: الفقهاء السبعة) عنوان گروهی از هفت فقیه و محدث برجسته از طبقهٔ تابعین در مدینهٔ منوره است که در اواخر سدهٔ نخست و اوایل سدهٔ دوم هجری می‌زیستند. اینان مرجع اصلی فتوا و حدیث در مدینه بودند و نقش بنیادینی در شکل‌گیری فقه مدینه و انتقال سنت نبوی به نسل‌های بعدی ایفا کردند. عمر بن عبدالعزیز، هنگامی که والی مدینه بود، این گروه را به عنوان مشاوران اصلی خود در امور دینی و قضایی برگزید.

نام «فقهای هفتگانه» از سده‌های نخستین اسلامی رواج یافته و نشان‌دهندهٔ جایگاه ممتاز این افراد در میان فقهای تابعین است. به گفتۀ ابن قیّم جوزی، اینان «فقهای هفتگانهٔ مدینه هستند که دانش و فتوا در مدینه به آنان منتهی می‌شد».

اعضا

شش تن از فقهای هفتگانه مورد اتفاق همهٔ منابع هستند و اختلاف تنها بر سر هفتمین نفر است. این شش تن عبارت‌اند از:

1. سعید بن مسیب بن حزن مخزومی (درگذشته ۹۴ ق) — بزرگ‌ترین و برجسته‌ترین فقیه مدینه، ملقب به «سید التابعین». او در فقه، تفسیر، و حدیث سرآمد بود و روابط نزدیکی با خلفا نداشت.
2. عروه بن زبیر بن عوام اسدی (درگذشته ۹۴ ق) — برادر عبدالله بن زبیر و خواهرزادهٔ عایشه. او از راویان اصلی حدیث عایشه بود و در تاریخ و فقه تبحر داشت.
3. قاسم بن محمد بن ابی‌بکر تیمی (درگذشته ۱۰۶/۱۰۷ ق) — نوهٔ ابوبکر صدیق و پروردهٔ عمه‌اش عایشه. او از فقیه‌ترین شاگردان عایشه و استاد بسیاری از محدثان بود.
4. عبیدالله بن عبدالله بن عتبه بن مسعود هذلی (درگذشته ۹۸ ق) — از قبیلهٔ هذیل، معلم فرزندان عمر بن خطاب و راوی اشعار عرب. او در فقه و شعر دستی داشت.
5. خارجه بن زید بن ثابت انصاری (درگذشته ۹۹/۱۰۰ ق) — فرزند زید بن ثابت، کاتب وحی. او در علم فرائض (ارث) و فقه تخصص داشت.
6. سلیمان بن یسار هلالی (درگذشته ۱۰۷ ق) — مولای میمونه همسر پیامبر. او فقیه، محدث و پارسا بود و به ویژه در فقه زنان و روابط خانوادگی صاحب‌نظر بود.

عضو هفتم

دربارهٔ هویت هفتمین فقیه از این گروه، سه دیدگاه عمده وجود دارد:

• ابوسلمه بن عبدالرحمن بن عوف (درگذشته ۹۴ یا ۱۰۴ ق) — این قول را ابن صلاح و اکثر علمای حجاز پذیرفته‌اند و مشهورترین روایت است.
• سالم بن عبدالله بن عمر بن خطاب (درگذشته ۱۰۶ ق) — عبدالله بن مبارک این نظر را برگزیده است.
• ابوبکر بن عبدالرحمن بن حارث بن هشام مخزومی (درگذشته ۹۴ ق) — این دیدگاه از ابوالزناد و ابن قیم جوزی نقل شده است.

در متون کهن، گاه نام «ابوبکر بن عبدالرحمن» و «ابوسلمه» به جای یکدیگر به کار رفته است. برخی از محققان معاصر، مانند ابوزهره، هر سه نام را به عنوان اعضای مؤثر در حلقهٔ فقهای مدینه ذکر کرده‌اند.

نقش تاریخی

فقهای هفتگانهٔ مدینه در دوره‌ای حساس از تاریخ اسلام می‌زیستند که فاصلهٔ میان صحابه و تابعان تابعین بود. آنان میراث علمی خلفای راشدین و صحابهٔ بزرگ، به‌ویژه عمر بن خطاب، عثمان بن عفان، عایشه، ابن عباس، و ابن عمر را گرد آوردند، نظام بخشیدند و به شاگردان خود انتقال دادند. ابن شهاب زهری، مالک بن انس، ابن جریج، اوزاعی و بسیاری دیگر از پیشوایان فقهی، مستقیم یا غیرمستقیم شاگرد این فقها بودند.

در دوران حکومت عمر بن عبدالعزیز (والی مدینه از ۸۷ تا ۹۳ هجری)، این گروه به صورت رسمی به مشاوران اصلی حاکم در امور فقهی و قضایی تبدیل شدند و تصمیمات مهم شرعی و حقوقی بر اساس رأی آنان اتخاذ می‌شد. این همکاری نزدیک، موجب تدوین بسیاری از سنت‌های قضایی مدینه و شکل‌گیری «عمل اهل مدینه» به عنوان یکی از منابع فقه مالکی گردید.

در شعر و ادب

جایگاه ممتاز این گروه در فرهنگ اسلامی، بازتابی در شعر نیز داشته است. یکی از منظومه‌های مشهور در این‌باره سرودهٔ زیر است:

إذا قيل من في العلم سبعة أبحر		روايتهم ليست عن العلم خارجة
فقل هم عبيد الله عروة قاسم		سعيد أبو بكر سليمان خارجة

و نیز سروده‌ای دیگر با مطلع «ألا كل من لا يقتدى بأئمة...»

این اشعار نشان‌دهندهٔ تثبیت نام‌ها و القاب این فقها در حافظهٔ تاریخی مسلمانان است.

منابع

• ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر (۱۹۹۱). إعلام الموقعین عن رب العالمین (به عربی). ج. ۱. بیروت: دار الکتب العلمیة.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ابن صلاح، عثمان بن عبدالرحمن. مقدمة ابن الصلاح في علوم الحديث (به عربی).
• مغلوث، سامی بن عبدالله (۲۰۱۷). أطلس الفرق والمذاهب في التاريخ الإسلامي (به عربی). العبيكان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• زهری، محمد ابوزهره. مالک: حیاته و عصره، آراؤه و فقهه (به عربی). بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ اكتبر ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۵ اوت ۲۰۲۶. {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)