علفزار پونا
| علفزار پونا | |
|---|---|
 Puna grassland in the Chilean آلتیپلانو | |
 | |
| جغرافیا | |
| مساحت | ۵۸۶٬۱۰۰ کیلومتر مربع (۲۲۶٬۳۰۰ مایل مربع) |
| کشورها | پرو، بولیوی، شیلی و آرژانتین |
علفزار پونا (انگلیسی: Puna grassland)، یک بومناحیه از زیستبوم علفزارها و درختچهزارهای کوهستانی آند است که در بخش مرکزی کوههای آند در آمریکای جنوبی قرار دارد. این منطقه یکی از هشت ناحیهٔ طبیعی در پرو بهشمار میرود،[۱] اما در جنوب تا شیلی، بولیوی و شمالغرب آرژانتین گسترش دارد. واژهٔ «پونا» دربرگیرندهٔ مجموعهای از زیستبومهای گوناگون در ارتفاعات مرکزی آند بالاتر از ۳۲۰۰ تا ۳۴۰۰ متر است.
موقعیت
پونا در بالای دارمرز (۳۲۰۰ تا ۳۵۰۰ متر) و زیر برفمرز دائمی (۴۵۰۰ تا ۵۰۰۰ متر) قرار دارد. این علفزار از مرکز پرو در شمال آغاز میشود، از آلتیپلانوی پرو، شیلی و بولیوی میگذرد، و تا امتداد جنوبی رشتهکوه کوههای آند در شمالغرب آرژانتین ادامه دارد.
برخی منابع دیگر گفتهاند که این ناحیه از سونی (فلاتها و پرتگاههای بلند، با کشاورزی محدود) در ارتفاع حدود ۴۰۰۰ متر آغاز میشود و تا برفمرز (مناطق پایایخبندان و بیابان کوهستانی) ادامه دارد، یعنی بخشهای سردترِ علفزار پونا در دامنهها و قلههای کوهستانی.[۱]
بومناحیهها
پونا زیستبومی متنوع است که چندین زیرناحیه دارد: پونای مرطوب (یا پونای نمناک)، پونای خشک و پونای بیابانی.
پونای مرطوب (پونای مرطوب آند مرکزی)
این بومناحیه در ارتفاعات بلند آند جنوبی قرار دارد و از شمال پرو تا شمال بولیوی امتداد مییابد. در غرب با بیابان سچورا و در شرق با یونگاس مرطوب پرویی هممرز است. چشمانداز کوهستانی آن شامل دریاچههای مرتفع، درههای کوهستانی، قلههای پوشیده از برف و فلاتهاست.[۲] ارتفاع زیاد این ناحیه (۴۲۰۰ تا ۵۰۰۰ متر) سبب تفاوت زیاد دما میان شب و روز میشود. میانگین دمای سالانه بین ۵ تا ۷ درجهٔ سلسیوس است و دورههای یخبندان شبانه از مارس تا اکتبر رخ میدهد. دمای روزها در تابستان بالا و شبها در زمستان پایین است. این تغییرات شدید دمایی موجب بروز سازگاریهای گزینشی در گیاهان بومی شده است؛ گیاهانی مانند کولسیتیوم، پرزیا و پولیلِپیس بیشترین تنوع خود را در پونای مرطوب دارند.[۳] در این بومناحیه قلههای پوشیده از برف، دریاچههای یخچالی و چندین رودخانه که از کوردیلراها سرچشمه میگیرند وجود دارد. بزرگترین دریاچهٔ این منطقه دریاچه تیتیکاکا است که در ارتفاع ۳۸۰۰ متری قرار دارد و بالاترین دریاچهٔ قابل کشتیرانی جهان است. رودهای سوچس و تیواناکو در بولیوی به این دریاچه میریزند. مناطق شمالی پیرامون دریاچه تیتیکاکا حدود هشت ماه مرطوباند، در حالی که مناطق جنوبی تنها یک تا دو ماه بارندگی دارند.[۲] میانگین بارش سالانه در این ناحیه بین ۴۰۰ تا ۲۰۰۰ میلیمتر است.
پونای خشک (پونای خشک آند مرکزی)
این بومناحیه بسیار خشک و در ارتفاع بالا در آند جنوبی است. از شمال شیلی و شمالغرب آرژانتین تا غرب بولیوی امتداد دارد و در ارتفاع ۳۵۰۰ تا ۵۰۰۰ متری میان مرز درختان و برفمرز دائمی گسترده است. پوشش گیاهی پونای خشک شامل گیاهان علفی آلپی با بوتههای کوتاه است. در این ناحیه دریچههای نمک، فلاتهای بلند، قلههای پوشیده از برف و آتشفشانها دیده میشود.[۴] پونای خشک از دیگر انواع پونا با میزان بارش سالانهٔ بسیار کمتر متمایز میشود. این منطقه دارای فصلی خشک بهمدت ۸ ماه و بارش سالانهٔ کمتر از ۴۰۰ میلیمتر است.[۳] میانگین دمای سالانه بین ۸ تا ۱۱ درجهٔ سلسیوس است و در نواحی جنوبی پایینتر میآید. بهسبب ارتفاع زیاد، تغییرات دمایی و کمبود بارش، پونای خشک آند مرکزی یکی از بومناحیههای منحصربهفرد با گیاهان و جانوران بسیار سازگارشده است. بخش جنوبی پونای خشک شامل منطقهای خشکتر به نام «پونای بیابانی» است که میانگین بارش آن تنها ۵۱ تا ۴۰۶ میلیمتر در سال است. در این ناحیه، گیاهان نمکدوست پراکنده پیرامون و در فرورفتگیها دیده میشوند.[۳] دریاچههای نمک عظیم این منطقه زیستگاه بالآتشی آندی هستند.
صندوق جهانی حیات وحش (WWF) سه زیرناحیهٔ مجزا برای پونا تعریف کرده است:
- NT1003 پونای مرطوب آند مرکزی (بولیوی، پرو) – با حدود ۱۰۰۰ میلیمتر بارش سالانه، پوشیده از علفها و گیاهان علفی همراه با خزهها، گلسنگها و سرخسهاست. مناطق مرطوبتر شامل جگنها و نیها هستند. جنگلهای پولیلِپیس در حدود ۱۰هزار سال پیش احتمالاً برای کشاورزی و چرا سوزانده شدهاند. بسیاری از این مناطق امروزه کشاورزی میشوند. این ناحیه از شمالمرکز پرو تا شرق آلتیپلانوی بولیوی امتداد دارد.[۵]
- NT1002 پونای آند مرکزی (بولیوی، پرو، شیلی، آرژانتین)[۶] – بیشتر مناطق جنوب پرو را دربر میگیرد و پوشیده از درختچهزارها و بوتهزارهای تولا است.[۵]
- NT1001 پونای خشک آند مرکزی (شمالغرب آرژانتین، بولیوی، شیلی) – عمدتاً در جنوب آند مرکزی در امتداد رشتهکوه غربی بولیوی واقع شده و کشاورزی در آن بسیار اندک است.[۵]
ترکیب خاک
خاکهای پونا از یک لایهٔ آلیِ غنی و یک لایهٔ سنگلاخی تشکیل شدهاند. میانگین ژرفای پروفیل خاک حدود ۳۳ سانتیمتر است.[۷] تنوع باکتریاییِ خاکهای بومسامانهٔ پونا پایین است.[۸] ریزوسفرِ گندمیانِ این ناحیه عمدتاً بهوسیلهٔ گونههای باسیلوس چیرگی دارد؛ این جانداران از یاختههای نهفته تشکیل شدهاند که به آنها امکان میدهد در شرایط اقلیمیِ بسیار سختِ پونا زنده بمانند. جامعهٔ باکتریهای نهفتهٔ وابسته به گندمیانِ پونا مشابه با آنهایی است که در خاکهای بیابانی یافت میشود.[۸]
گیاهان
فلور پونا با اجتماعاتِ ویژهٔ گیاهانِ بالشتی و گونههای حصیرشکل شناخته میشود. بسیاری از این گونهها—بهویژه یارتاهای بزرگ—برای سوخت و کاربردهای دارویی بهشدت بهرهبرداری شدهاند.[۹] با وجود پوشش و تراکم کلیِ کم، پوشش گیاهیِ علفزار پونا الگوهای فضاییِ پیچیدهای از تغییرپذیری را نشان میدهد.[۹] نوار پونا که از پونای مرطوب در شمال آند تا پونای خشک در جنوبغرب آند امتداد دارد، عمدتاً از گندمیان (علفها) و درختچههای خانوادهٔ کاسنیان تشکیل شده است.[۱۰] از دیگر علفهای نماینده میتوان به Jarava ichu (پاخَشاک/پاخاب، «پاخابراوا»)، Calamagrostis vicunarum («کرِسپییو») و Festuca dolichophylla («چیلیهوا») اشاره کرد.[۷]
در پونا چند سازند اصلیِ سنگی با شرایط خاکیِ متمایز وجود دارد که میتوان بر پایهٔ آنها فلور شاخص هر ناحیه را بازشناخت. تا ارتفاع ۳۰۰۰ متری بالاتر از بیابان، پوشش گیاهیِ خشکِ استپِ کوهستانی با کاکتوسهای ستونی، درختچههای خشکپسند و گیاهان علفی مشخص میشود. پوششِ بین ۳۸۰۰ تا ۴۰۰۰ متر بر خاکهای اندیکِ قهوهایِ ناشی از نهشتههای خاکستر-باران استوار است و دربرگیرندهٔ گونههای بومزاد فراوانی مانند Hersodoma arequipensis, Piplostephium tacorense و Opuntia corotilla است. در مرطوبترین بخشها، پوشش درختچهایِ خانوادههای کاسنیان، باقلاییان و بادنجانیان چیرگی دارد.[۱۰] بهطور کلی پونا خشکتر از پاراموهای علفزارِ کوهستانیِ آند شمالی است.
جانوران
پستانداران
پستانداران بومی شامل لاما و آلپاکا (اهلی) و خویشاوندانِ وحشیشان شترچه و گواناکو هستند. گوزن آندی شمالی کمیاب، خجالتی و گریزان است. جوندگانِ شناختهشدهای چون چینچیلای دمکوتاه، پاکای کوهستانی و خوکچهٔ هندیِ کوهستانی نیز حضور دارند. در میان گوشتخواران میتوان به شیر کوهی، گربه پامپا، گربه کوهی آند (نایاب)، روباه آند و شماری خرس عینکی اشاره کرد. در پهنههای گستردهٔ علفزارهای پونا پرندگانِ نسبتاً اندکی مانند شترمرغ آمریکایی داروین، رخکرکس آند و برخی دالانکنها و سهرههای زرد دیده میشود؛ اما شمار بسیار بیشتری از پرندگان با دریاچهها و تالابهای فلاتهای بلندِ پونا پیوند دارند. نمونههای رایج عبارتاند از غاز آندی، بالآتشی آندی، نوکخنجری آند، چنگر غولپیکر، خوتکای پونا و سلیمآبچلیک دیهیمدار. پونای کوهستانی زیستبومی است که ذخیرهگاههای نسبتاً پهناوری را دربر میگیرد.
پرندگان
جمعیتهای پرندگان در بومسامانهٔ پونا، با وجود محیط سخت و حاد، شگفتانگیزانه متنوّعاند. برای نمونه، پارک ملی لاوکا ۱۴۸ گونهٔ پرنده را در خود جای داده است که حدود یکسوم کل پرندگانِ شیلی را شامل میشود. بسیاری از این گونهها کمیاباند و بازدیدکنندگان را به منطقه جذب میکنند. نمونهای از این پرندگانِ نایاب شترمرغ آمریکایی داروین (Rhea pennata) است که شبیه شترمرغِ دنیای کهن بوده و قد آن تا حدود یک متر و وزنش تا ۲۰ کیلوگرم میرسد.[۱۱] پونا همچنین گوناگونیِ زیادی از گونههای آبزی دارد، بهویژه در دریاچه چونگارا در شمال شیلی. این بومسامانه تنوّع چشمگیری از ماهیان آب شیرین را نیز دربردارد. از جملهٔ آنها میتوان به چنگر غولپیکر، کشیم نقرهای، خوتکای نوکزرد و سلیمآبچلیک دیهیمدار—که از نادرترین پرندگان ساحلی جهان است—اشاره کرد.[۱۱]
اثر انسانی و حفاظت
علفزارهای پونا بهسرعت زیرِ فشار فعالیتهای انسانی رو به کاهشاند و بنابراین نیازمند توجه جدّی در عرصهٔ حفاظت هستند. عوامل فراوانی در این تخریب نقش دارند، اما پاسداری از آنها کموبیش به میزان استقرار و تراکم انسانی وابسته است. انسانها با تبدیل گستردهٔ زمین به کشتزار و چراگاه، بومسامانه را بهطور چشمگیری دگرگون کردهاند.[۳] تقاضای بالای سوخت پختوپز و گرمایش در میان ساکنان نیز فرسودگی زمین را تشدید کرده است؛ برای نمونه، درختانِ جنس پولیلِپیس که زمانی بهوفور در این بومسامانه یافت میشدند، اکنون کمیاباند.[۱۲]
باشندگان این ناحیه جو، سیبزمینی و ماکا میکارند. آلپاکاها، شترچهها و گواناکوها برای پشم پرورش داده میشوند و لاماها برای پشم و بارکشی. پراکندگی سکونت انسانی در پونا گسترده است و به سوی شرق—بهسوی نواحی مرطوبتر—افزایش مییابد. غدهها و غلاتِ بومی در پهنههای بزرگی از پونای مرکزی کشت میشود؛ در کنار آنها، غلاتِ غیربومی چون جو و شبهغلاتِ بومی مانند کینوآ نیز کشت میگردد. تقریباً سراسر پونا زیر اثر چراست، زیرا آلپاکا، ویکونیا، لاما و گواناکو برای پشم پرورش مییابند. گاو، اسب و الاغ عمدتاً در پونای مرطوب نگهداری میشوند، در حالیکه لاما، گوسفند و آلپاکا هم در پونای مرطوب و هم در نواحی خشکتر پرورش مییابند.[۳]
گستردهترین اثر بر علفزارها، چرای وسیع همراه با آتش است. چرا زمین را خشکتر میکند و آن را نسبت به آتشسوزی آسیبپذیرتر میسازد. پس از یکبار سوختن، احتمال سوختنِ دوبارهٔ زمین افزایش مییابد و چرخهٔ بازخوردیِ زیانباری ایجاد میکند که به تخریب بومسامانه میانجامد. آتش اغلب بهعنوان ابزار مدیریت چرا بهکار میرود و از تهدیدهای اصلی علفزارهاست. نواحی خشکتر با پیشروی بهسوی بیابانزایی تهدید میشوند.[۳] با وجود چرای سنگین، علفزارهای پونا بهعنوان یک بومسامانه از تابآوریِ بالایی برخوردارند: در نواحیِ پرفشارِ چرا، گونههای جانشینیِ علفها و گیاهان علفی دوباره بهخوبی میرویند و به این ترتیب خاک حفظ میشود؛ معنایش این است که توان بازیابیِ بومسامانه بالاتر است.[۱۲]
علفزارها همچنین بهصورت محلیتر تحتتأثیر کشاورزی، معدنکاوی و دفع زباله قرار دارند که این تأثیر به تراکم جمعیت هر منطقه بستگی دارد. دو شیوهٔ اصلی در مدیریت زمینهای چرای پونا وجود دارد. نخست، شیوهٔ «اشتراکی» است. در این شیوه، زمین در مالکیت جامعه است و هر عضو آن دامهای خود را در همان زمین میچراند. این نوع مدیریت معمولاً به چرای بیرویه و فرسایش زمین میانجامد. شیوهٔ دوم، «تعاونی» است. این شکل از مدیریت از جنبشی سرچشمه گرفت که زمین را از مالکان بزرگ گرفته و در اختیار شوراهایی متشکل از کارگران گذاشت. در این روش، متخصصان کشاورزی و دامپروری بر وضعیت زمین نظارت دارند تا از پایداری و تداوم چرای دامها اطمینان حاصل شود.[۱۲]
گرچه در علفزارهای پونا مشکلات فراوانی وجود دارد—که بیشتر ناشی از چرای بیرویه است—اما اقداماتی برای بهبود وضعیت کنونی در حال انجام است. با این حال، اثر این اقدامات اندک است، زیرا نسبت مناطق حفاظتشده به کل بومسامانه بسیار پایین است. رشد جمعیت، ساخت جادههای جدید و فعالیتهای معدنکاوی، همگی به مانعی برای حفاظت از این زیستبوم تبدیل شدهاند.[۳] خوشبختانه آگاهی عمومی دربارهٔ این مسئله در حال افزایش است و گامهایی برای بهبود و حفاظت بهتر برداشته میشود. در حال حاضر، برنامههای مدیریت مراتع در بسیاری از دانشگاههای منطقه در حال اجراست تا ایدههای تازهای را بررسی کنند که با استفاده از فناوری اندک، به بازسازی بومسامانه کمک کند. با مدیریت صحیح، علفزارهای پونا میتوانند احیا شوند و جمعیتهای رو به رشد پیرامون خود را پشتیبانی کنند.[۱۲] با این حال، در نهایت این مردم محلی هستند که باید شیوههایی تازه برای کسب درآمد بیابند که به زمین آسیب نرساند.[۳]
مرور کلی
خط تقسیم قارهای آند
| سمت غرب | سمت شرق |
|---|---|
| چالا، ساحل خشک | جنگل بارانی گرمسیری پست یا سِلوای پایین |
| یونگاس دریایی | جنگل بارانی گرمسیری مرتفع یا سِلوای بالا |
| یونگاس دریایی | جنگل ابری نیمهگرمسیری یا یونگاس رودخانهای |
| کچوا – درههای کوهستانی | کچوا – درههای کوهستانی |
| دارمرز | دارمرز – حدود ۳۵۰۰ متر |
| سونی، درختچهزار و کشاورزی | سونی، درختچهزار و کشاورزی |
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 Pulgar Vidal, Javier: Geografía del Perú; Las Ocho Regiones Naturales del Perú. Edit. Universo S.A. , Lima 1979. First Edition (his dissertation of 1940): Las ocho regiones naturales del Perú, Boletín del Museo de historia natural „Javier Prado“, n° especial, Lima, 1941, 17, pp. 145-161.
- 1 2 "Central Andrean wet puna". Terrestrial Ecoregions. World Wildlife Fund.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Andrea Michelson. [Temperate Grasslands of South America (PDF).
{{cite book}}: Check|url=value (help)](http://cmsdata.iucn.org/downloads/pastizales_templados_de_sudamerica.pdf}}) - ↑ Claudia Locklin. [(https://web.archive.org/web/20061007180042/http://worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/nt/nt1001_full.html) Central Andean dry puna]. Archived from the original on 2006-10-07.
{{cite book}}: Check|archiveurl=value (help)نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (link) - 1 2 3 {{cite book|title=Imperfect balance: landscape transformations in the Precolumbian Americas|url=(https://archive.org/details/imperfectbalance00lent%7Curl-access=limited%7Ceditor=David) L. Lentz|publisher=Columbia University Press|location=New York|year=2000|pages=[(https://archive.org/details/imperfectbalance00lent/page/n316) 292]–294|isbn=978-0-231-11157-7}}
- ↑ [(https://www.oneearth.org/ecoregions/central-andean-puna/) "Central Andean Puna"]. Terrestrial Ecoregions. One Earth.
{{cite web}}: Check|url=value (help) - 1 2 Gibbon, Adam; Silman, Miles R.; Malhi, Yadvinder; Fisher, Joshua B.; Meir, Patrick; Zimmermann, Michael; Dargie, Greta C.; Farfan, William R.; Garcia, Karina C. (2010). "Ecosystem Carbon Storage Across the Grassland–Forest Transition in the High Andes of Manu National Park, Peru". Ecosystems. 13 (7): 1097–1111. doi:10.1007/s10021-010-9376-8. ISSN 1432-9840.
- 1 2 Ferrero, M.A. , Menoyo, E. , Lugo, M.A. , Negritto, M.A. , Farías, M.E. , Anton, A.M. , Siñeriz, F. “Molecular characterization and in situ detection of bacterial communities associated with rhizosphere soil of high altitude native Poaceae from the Andean Puna region. ” Journal of Arid Environments 74 (2010): 1177-1185
- 1 2 LAMBRINOS, J.G. , KLEIER, C.C. , and RUNDEL, P.W. "Plant community variation across a puna landscape in the Chilean Andes." Revista Chilena de Historia Natural 79(2006): 233-244
- 1 2 Kuentz, A. , Gala´n de Mera, A. , Ledru, M.P. , and Thouret, J.C. "Phytogeographical data and modern pollen rain of the puna belt in southern Peru (Nevado Coropuna, Western Cordillera)." Journal of Biogeography 34 (2007): 1762–1776
- 1 2 Rundel, P. (2000). Preserving the Unique Puna Ecosystems of the Andean Altiplano. Bioone, 3, 262-271
- 1 2 3 4 The Puna: High Elevation Grassland of the Andes Brad Wilcox Rangelands, Vol. 6, No. 3 (Jun. , 1984), pp. 99-101 Published by: Allen Press and Society for Range Management
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Puna grassland». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۷ اکتبر ۲۰۲۵.