عمادالدین زنگی

عِمادُالدّین زَنگی (زادهٔ ۱۰۸۴ یا ۱۰۸۷ میلادی – درگذشتهٔ ۱۴ سپتامبر ۱۱۴۶) فرمانده نظامی سلجوقی، اتابک موصل (۱۱۲۷–۱۱۴۶) و حلب (۱۱۲۷–۱۱۴۶) و بنیان‌گذار دودمان ترکمان^[۱][۲]«زنگیان» بود. او پسر سپهسالار سلجوقی، آق سُنقُر اَلحاجِب، به‌شمار می‌رفت.

عمادالدین زنگی
سلطنت	۱۱۲۷–۱۱۴۶
تاج‌گذاری	۱۱۲۷, موصل
پیشین	محمود دوم سلجوقی
جانشین	سیف‌الدین غازی
زاده	۱۰۸۵
درگذشته	۱۴ سپتامبر ۱۱۴۶ (۶۱ سال) قلعه جعبر، سوریه
نام کامل عمادالدین اتابک زنگی الملک المنصور
دودمان	دودمان زنگیان
پدر	آق سنقر الحاجب

عمادالدین زنگی در کودکی یتیم شد و دوران پرورش و آموزش خود را در دربار اتابکان موصل گذراند. او در همین دوران تجربه‌های نظامی فراوانی اندوخت و سپس در خدمت آنان وارد سپاه شد. زنگی در جنگ‌های خود علیه فرنگیان (جنگجویان صلیبی) دلاوری نشان داد و شهرت یافت.^[۲]در سال ۱۱۲۷ میلادی خود به مقام اتابکی موصل و سپس حلب رسید و موفق شد شام و بِین‌ُالنَّهرِین را تحت فرمان خود متحد کند. زنگی در دوران حکومت چندین سلطان سلجوقی، نقشی مهم در سیاست‌های عراق و ایران ایفا کرد.

زنگی هم‌زمان با نبرد با صلیبیان، با امیران مسلمان شام و بین‌النهرین نیز درگیر بود تا قلمرو خود را گسترش داده و امنیت آن را حفظ کند. او پس از تصرف شهر اِدِسّا در دسامبر ۱۱۴۴ میلادی، در سراسر جهان اسلام به‌عنوان «مدافع ایمان» شهرت یافت. در مقابل، در جهان مسیحیت، زنگی به‌عنوان دشمنی خطرناک شناخته می‌شد. سقوط ادسا به‌دست او سبب شد تا اروپاییان برای سازمان‌دهی دومین جنگ صلیبی (۱۱۴۷–۱۱۴۹) اقدام کنند. پیش از آغاز این جنگ، زنگی کشته شد و پسرش، نورالدین محمود، رهبری مقاومت در برابر صلیبیان را برعهده گرفت. زنگی را «نخستینِ سه رهبر بزرگ مسلمان در قرن دوازدهم میلادی» می‌دانند که «پیشاهنگ ضد‌صلیبیون» بودند؛ دو تن دیگر نورالدین محمود و صلاح‌الدین ایوبی بودند.

پدر عمادالدین، آق سنقر الحاجب امیر حلب در زمان ملکشاه یکم بود که در سال ۱۰۹۴ میلادی توسط توتوش اول به جرم خیانت گردن زده شد.

عمادالدین از همان کودکی به سبب خدمات پدرش در دربار برکیارق پرورش یافت و در جنگ‌ها و نبردهای زیادی شرکت جست در سال ۵۲۱قمری، سلطان محمود سلجوقی وی را به امارت بصره و اندکی بعد واسط برگزید و با ورود سلطان محمود به بغداد به حکومت آن‌جا گماشته شد. به دنبال مرگ مسعود بن آق سُنْقُر برسقی (۵۲۱ق)، حاکم موصل، به حکومت آن دیار برگزیده شد و جزیرهٔ ابن عمر، نصیبین، سنجار و حران را فتح کرد و از همان زمان سلسلهٔ زنگیان بنیان نهاده شد. چون تربیت فرزندان سلطان محمود، اَلْب اَرْسلان و فَرُخ شاه، را برعهده داشت «اتابک» لقب گرفت و در سال بعد توانست حلب و حمات را نیز متصرف شود (۵۲۲ق). در ۵۲۶ق، یک‌بار به حمایت از داعیهٔ سلطنت سلطان مسعود سلجوقی و بار دیگر به فرمان سنجر سلجوقی به بغداد یورش برد، اما شکست خورد. درگیری عمادالدین طی این سال‌ها با سلجوقیان و خلیفهٔ عباسی موجب شد تا صلیبیان پیشرفت‌هایی در قلمرو او بکنند. اما زنگی در رمضان ۵۳۱ق، بسیاری این مناطق همچون معرةالنُّعمان و بَزاعه را باز پس گرفت و سال بعد حِمْص و بَعَلْبَک را نیز به متصرفات خویش افزود. او در ۵۳۹ق، با تصرف رُها، یکی از رویدادهای با اهمیت جنگ اول صلیبی را رقم زد و مهم‌ترین مرکز نظامی صلیبیان، مابین عراق و سوریه، را از بین برد. پس از آن به موصل بازگشت و شورش الب ارسلان را فرونشاند و سرانجام در ۵۴۱ق، به‌دست چند تن از غلامانش کشته شد. او استعداد فوق‌العاده‌ای در امور نظامی داشت و از نخستین کسانی بود که به مقابلهٔ جدی با صلیبیان پرداخت. او را پس از مرگش «اتابک شهید» لقب داده‌اند.

• نورالدین زنگی
• جنگهای صلیبی
• دودمان زنگیان
• آق سنقر